Ontwikkelingspsychologie: deel 1
Kindertijd tot adolescentie
Inhoudsopgave
Kennismaking en historiek...................................................................................................................... 4
Nuancering:...............................................................................................................................................4
1. Historiek:............................................................................................................................................ 4
1.1. Vroege denkers:......................................................................................................................................4
1.2. Start van de ontwikkelingspsychologie:.................................................................................................5
2. Theoretische perspectieven................................................................................................................. 7
2.1. Kernvraagstukken:..................................................................................................................................7
2.2. 20ste eeuwse theorieën............................................................................................................................8
2.3. Psychodynamische theorieën:................................................................................................................9
2.4. Behavioristische theorieën:..................................................................................................................10
2.5. Cognitieve theorieën:...........................................................................................................................11
2.6. Systemische theorieën:.........................................................................................................................13
2.7. Evolutionaire theorieën:.......................................................................................................................15
2.8. Hedendaagse ontwikkelingspsychologie:.............................................................................................16
3. Onderzoeksmethoden....................................................................................................................... 17
3.1. Correlationeel vs experimenteel...........................................................................................................18
Meten van ontwikkeling..............................................................................................................................19
Cross-sectioneel of dwarsdoorsnede design:.........................................................................................19
Longitudinaal of prospectief design:.......................................................................................................19
Cross-sequentieel, cohort-sequentieel of versneld longitudinaal design:.............................................20
4. Gen-omgevingssamenspel................................................................................................................. 21
4.1. Genetische constitutie..........................................................................................................................21
Diploïde lichaamscellen...........................................................................................................................22
Haploïde geslachtscellen.........................................................................................................................22
4.2. Genetische overdracht..........................................................................................................................23
autosomaal dominante overerving.........................................................................................................24
autosomaal recessieve overerving..........................................................................................................24
X-gebonden dominante overerving........................................................................................................24
X-gebonden recessieve overerving.........................................................................................................25
4.3. Aangeboren of verworven?..................................................................................................................26
4.4. Tweelingdesign.....................................................................................................................................26
Adoptiedesign.........................................................................................................................................28
4.5. Gen-omgevingssamenspel...................................................................................................................29
GxE (gen-omgevingsinteractie)...............................................................................................................29
rGE (gen-omgevingscorrelatie)...............................................................................................................30
, Epigenetische invloeden.........................................................................................................................30
5. Conceptie en prenatale ontwikkeling.................................................................................................31
5.1. Conceptie..............................................................................................................................................31
5.2. Stadia prenatale ontwikkeling.............................................................................................................31
Germinaal stadium..................................................................................................................................31
Embryonaal stadium...............................................................................................................................32
Foetaal stadium.......................................................................................................................................33
5.3. Problemen rond zwangerschap............................................................................................................34
Onvruchtbaarheid...................................................................................................................................34
Miskraam.................................................................................................................................................35
Abortus....................................................................................................................................................35
5.4. Bedreigingen in prenatale omgeving...................................................................................................36
Teratogene effecten................................................................................................................................36
6. Geboorte........................................................................................................................................... 39
Fasen in de bevalling...............................................................................................................................39
6.1. Complicaties.........................................................................................................................................40
Zuurstofgebrek........................................................................................................................................41
Zwangerschapsduur en geboortegewicht...............................................................................................41
Keizersnede.............................................................................................................................................42
Perinataal overlijden...............................................................................................................................42
Zuigelingensterfte...................................................................................................................................42
7. Fysieke en motorische ontwikkeling in babytijd.................................................................................42
7.1. Fysieke groei.........................................................................................................................................43
7.2. Hersenontwikkeling..............................................................................................................................45
7.3. Integratie lichaamssystemen...............................................................................................................46
Slaap........................................................................................................................................................46
“Sudden infant death syndrome” (SIDS).................................................................................................47
7.4. Motorische ontwikkeling......................................................................................................................47
Reflexen...................................................................................................................................................47
7.5. Mijlpalen grof motorische ontwikkeling (“van liggen tot lopen”)........................................................48
7.6. Mijlpalen fijn motorische ontwikkeling (“van grijpen tot schrijven”)..................................................49
7.7. Coördinatie van motorische vaardigheden..........................................................................................50
Dynamische systeemtheorie...................................................................................................................50
7.8. Belang van voeding..............................................................................................................................50
Ondervoeding..........................................................................................................................................50
overvoeding.............................................................................................................................................51
8. Perceptuele, cognitieve en taalontwikkeling babytijd........................................................................51
8.1. Perceptuele ontwikkeling.....................................................................................................................52
Visuele waarneming................................................................................................................................52
Visuele scherpte......................................................................................................................................53
Contrastsensiviteit...................................................................................................................................53
Kleurzicht.................................................................................................................................................53
Dieptezicht..............................................................................................................................................54
Focussen en verschuiven.........................................................................................................................54
Perceptie van gezichten..........................................................................................................................55
Auditieve waarneming............................................................................................................................55
, reuk- en smaakzin...................................................................................................................................56
tastzin en pijngevoeligheid......................................................................................................................57
multimodale benadering.........................................................................................................................58
8.2. Cognitieve ontwikkeling Piaget: sensomotorisch stadium...................................................................58
Substadium 1: eenvoudige reflexen........................................................................................................58
Substadium 2: primaire circulaire reacties.............................................................................................58
Substadium 3: secundaire circulaire reacties..........................................................................................58
Substadium 4: coördinatie van secundaire circulaire reacties...............................................................59
Substadium 5: tertiaire circulaire reacties..............................................................................................59
Substadium 6: begin van denken............................................................................................................59
8.3. Cognitieve ontwikkeling informatie-verwerkings-perspectief.............................................................63
Aandacht.................................................................................................................................................64
Geheugen................................................................................................................................................64
Categorisatie............................................................................................................................................66
Getalbegrip..............................................................................................................................................67
8.4. Taalontwikkeling..................................................................................................................................67
Prelinguale periode.................................................................................................................................69
Vroeglinguale periode.............................................................................................................................71
9. Sociaal-emotionele en persoonlijkheidsontwikkeling babytijd............................................................73
9.1. Emotionele ontwikkeling -> emoties uitdrukken..................................................................................73
Positieve emoties....................................................................................................................................73
Negatieve emoties...................................................................................................................................74
9.2. Emoties herkennen...............................................................................................................................75
9.3. Emoties reguleren.................................................................................................................................76
9.4. Ontwikkeling van het zelf.....................................................................................................................77
9.5. Relationele ontwikkeling -> ouder-kind relatie....................................................................................77
voorhechting / pre-attachment...............................................................................................................79
beginnende hechting...............................................................................................................................80
feitelijke hechting/ clear cut attachment................................................................................................80
reciproke relatie......................................................................................................................................80
9.7. Relaties met leeftijdgenoten................................................................................................................82
9.8. Individuele verschillen --> temperament..............................................................................................83
9.9. Geslacht en gender...............................................................................................................................84
DEEL 1: ontwikkeling van het kind
,Kennismaking en historiek
Ontwikkelingspsychologie
= wetenschappelijke studie van patronen van groei, verandering en stabiliteit
(Van conceptie tot hoge ouderdom)
Ontwikkelingsdomeinen:
- Fysiek
- Cognitief
- Sociaal-emotioneel
- Persoonlijkheid
Ontwikkelingsfasen:
- prenataal
- babytijd
- peuter- en kleutertijd
- schooltijd (lagere school)
- adolescentie
- ontluikende volwassenheid
- volwassenheid
- ouderdom
Nuancering:
- Indeling fasen = sociale constructies
Want, geen abrupte overgangen + gebaseerd op onderzoek in WEIRD samenlevingen
-> Western Educated Industrialized Rich Democratic
- sterke individuele verschillen: verloop fasen is niet voor iedereen gelijk
Bv. Meisjes vs jongens
Bv. Culturele verschillen -> lagereschooltijd niet overal hetzelfde
1. Historiek:
Philippe Ariès (1914-1984)
• ontdekker van “het kind” als voorwerp van historisch onderzoek
• cultuurhistorische studie over kind en kindertijd sinds middeleeuwen aan de hand van
afbeeldingen en dagboeken
--> eeuwenlang werden kinderen als miniatuurvolwassenen gezien
(vanaf 6/ 7 jaar beschouwd als volwassene);
kindertijd is een sociale constructie van vrij recente datum (rond 1600)
(stelling is door latere auteurs enigszins genuanceerd)
Newton (natuurkundige) zegt dat wetenschap enkel vooruitgang boekt door verder te bouwen op
eerdere inzichten.
1.1. Vroege denkers:
,John Locke (1632-1704)
Empirisme (strekking met nadruk op belang van ervaring/ wat mensen
meemaken (bv. Opvoeding))
mens wordt geboren als een onbeschreven blad (‘tabula rasa’), zonder aangeboren
tendenzen
--> alle verschillen tussen mensen zijn toe te schrijven aan verschillende omgevingen/ervaringen
kinderen kunnen tot gelijk wat ‘gevormd’ worden. (“iedereen kan alles worden”)
Alles draait rond ervaring -> centrale bepalende gegevens voor ontwikkeling
Locke: kind is passieve ontvanger van omgevingsinvloeden -> bepalen wat het kind wordt
lag ten grondslag aan latere behaviorisme
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778)
nativisme
kinderen worden geboren met inherent potentieel en talenten (“aangeboren goedheid”)
(alles ligt klaar bij geboorte, enkel nog ontvouwen)
--> als kinderen verzorgd/beschermd worden, bereiken ze vanzelf hun volle potentieel
als ze frustratie ervaren bij het proberen ontwikkelen van de aangeboren goedheid zal de
ontwikkelingsuitkomst negatief zijn
ontwikkeling voltrekt zich in afzonderlijke fasen die zich automatisch ontvouwen (maturatie)
--> opvoeding mag niet te opdringerig zijn
(“kinderen zijn nobele wilden”)
1.2. Start van de ontwikkelingspsychologie:
Charles Darwin (1809-1882)
evolutietheorie
parallel tussen de ontwikkeling van individuen (= ontogenese) binnen een soort
en hoe de soort zichzelf ontwikkeld heeft (= fylogenese)
Bestudeerde eerste ontwikkelingsstappen van zijn zoon --> babybiografie (eerste levensjaar)
--> 1ste keer systematische observatie, maar subjectief want dagboek en geen groep
-> observatie van kinderen krijgt systematisch karakter
start wetenschappelijke studie van ontwikkeling
Granville Stanley Hall (1844-1924)
geïnspireerd door Darwin: ontogenese als herhaling van fylogenese
ontwikkeling = reeks genetisch bepaalde gebeurtenissen die zich automatisch ontvouwen
(zoals een bloem) (soort maturatie/ rijpingsproces)
Stichter Child Study Movement -> wetenschappelijke methodes toepassen op studie van kinderen
(verder dan gebruik van biografieën)
--> eerste gebruik van vragenlijsten en normatieve benadering (= vragenlijst vergelijken met
groep)
zag adolescentie als afzonderlijke ontwikkelingsfase (“storm en stress”)
(“men kan de typische wildheid van kinderen maar beter toelaten tot een jaar of twaalf”)
Arnold Gesell (1880-1961)
leerling van Hall
"father of child development"
, bestudeerde 10.000 kinderen via observatie en ouderinterviews
sterke focus op maturatie, waarbij er een beperkte rol is van ervaringen
--> alle kinderen doorlopen zelfde stadia
Gesell Developmental Schedules = ontwikkelingstest
-> veel aandacht voor motorische ontwikkeling
--> bv. Inzicht dat ontwikkeling (de groei van kinderen en hun motorische ontwikkeling), van
globaal naar specifiek loopt
(van hoofd naar voeten en van centrum naar buiten)
(“als we effectieve hulpmiddelen gebruiken, onthult het kind zichzelf aan iedereen die stopt en
luistert naar wat het zegt en die met ziende ogen kijkt naar wat het doet”)
Maria Montessori (1870-1952)
één van eerste vrouwelijke wetenschappers
Werk over hoe kinderen leren:
--> kinderen leren op een natuurlijke manier door rijpingsprocessen
onderwijsaanpak gebaseerd op zelfredzaamheid
eerste Montessori-kleuterschool in 1907
(speelgoed en meubels ontworpen volgens montessori concept)
(“leer het me zelf doen”)
Alfred Binet (1857-1911)
Frans psycholoog
Begin 20ste eeuw: leerplicht ingevoerd, ook voor zij die voordien niet naar school gingen, door bv
beperking --> dus ook nood aan bijzonder onderwijs
-> instrumenten nodig om te weten wie dit nodig had:
eerste intelligentietest op vraag van het ministerie van onderwijs
stimuleerde interesse in individuele verschillen in ontwikkeling
Lewis Terman (1877-1956)
paste Binets test aan voor de Amerikaanse context en breidde die verder uit:
Kindereugenetica: beweging die vond dat men moest selecteren in soort, en dat mensen met
slechtere genen zich niet mochten voortplanten (of niet immigreerden naar VS)
-> hiervoor intelligentietesten gebruikt
oprichter Genetic Studies of the Genius, gestart in 1921 aan Stanford University
--> eerste grootschalige (langstlopende) longitudinale studie (beginnend bij geboorte)
-> werd later Terman Study of the Gifted
veel aandacht voor de genetische basis van intelligentie, met beperkte rol van de omgeving
langstlopende longitudinale studie
Leta Stetter Hollingworth (1886-1939)
studie van intelligentie, met focus op hoogbegaafdheid
aandacht voor de unieke uitdagingen van cognitief sterke kinderen
voortbouwend op werk van Terman
erkende genetische basis van verschillen in intelligentie, maar had ook veel aandacht voor
schoolpsychologische praktijk (meer dan Terman)
Wetenschappers hadden gemeenschappelijk doel:
Groei, verandering en stabiliteit tijdens (vooral) kindertijd bestuderen
--> zorgde voor start van de wetenschappelijke studie van ontwikkeling
, (verzamelde gegevens beter geordend)
initieel veel klemtoon op erfelijke sturing → 'genetische psychologie’
later meer aandacht voor ook context:
'genetische psychologie' wordt ‘ontwikkelingspsychologie’
Gaandeweg: uitwerking nieuwe statistische methoden en nieuwe onderzoeksparadigma’s
Ook theorievorming kreeg nieuwe impulsen:
--> meer klemtoon op opvoeding en ervaringen:
• pedagogiek
• behaviorisme
Tot halfweg 20ste eeuw: focus vooral op kindertijd
-> geleidelijk interesse in andere fasen, initieel vanuit andere disciplines
o interesse in adolescentie vanuit sociologie
-> na einde WOII: steeds meer jongeren kregen kans om naar school te
gaan, hierdoor bleef volwassenheid langer uit
--> kans om experimenteren met eigen gedragspatronen
--> werden interessant object voor studie
o interesse in veroudering vanuit geneeskunde (= gerontologie)
o echter, volwassenheid lang onderbestudeerd vanuit gedachte dat ontwikkeling al op
einde was (= eenzijdige benadering)
deeldisciplines aanvankelijk los van elkaar
o kinderpsychologie
o adolescentiepsychologie
o (psycho)gerontologie
--> pas recent "levensloopperspectief“
2. Theoretische perspectieven
2.1. Kernvraagstukken:
1
continuïteit
geleidelijke ontwikkeling
kwantitatieve verschillen
prestaties op bepaald niveau vloeien voort uit die op de vorige niveaus
discontinuïteit
ontwikkeling in aparte stappen of stadia
kwalitatieve verschillen
elk stadium levert gedrag op dat qua inhoud en hoedanigheid anders is dan gedrag in
eerdere stadia -> er ontstaan ‘andere’ dingen -> abruptere overgangen
Sommige aspecten van ontwikkeling continu, sommige discontinu
2
kritieke periode
periode in de ontwikkeling waarin blootstelling aan bepaalde stimuli/omgevingen
noodzakelijk is; uitblijven ervan heeft onomkeerbare gevolgen
Kindertijd tot adolescentie
Inhoudsopgave
Kennismaking en historiek...................................................................................................................... 4
Nuancering:...............................................................................................................................................4
1. Historiek:............................................................................................................................................ 4
1.1. Vroege denkers:......................................................................................................................................4
1.2. Start van de ontwikkelingspsychologie:.................................................................................................5
2. Theoretische perspectieven................................................................................................................. 7
2.1. Kernvraagstukken:..................................................................................................................................7
2.2. 20ste eeuwse theorieën............................................................................................................................8
2.3. Psychodynamische theorieën:................................................................................................................9
2.4. Behavioristische theorieën:..................................................................................................................10
2.5. Cognitieve theorieën:...........................................................................................................................11
2.6. Systemische theorieën:.........................................................................................................................13
2.7. Evolutionaire theorieën:.......................................................................................................................15
2.8. Hedendaagse ontwikkelingspsychologie:.............................................................................................16
3. Onderzoeksmethoden....................................................................................................................... 17
3.1. Correlationeel vs experimenteel...........................................................................................................18
Meten van ontwikkeling..............................................................................................................................19
Cross-sectioneel of dwarsdoorsnede design:.........................................................................................19
Longitudinaal of prospectief design:.......................................................................................................19
Cross-sequentieel, cohort-sequentieel of versneld longitudinaal design:.............................................20
4. Gen-omgevingssamenspel................................................................................................................. 21
4.1. Genetische constitutie..........................................................................................................................21
Diploïde lichaamscellen...........................................................................................................................22
Haploïde geslachtscellen.........................................................................................................................22
4.2. Genetische overdracht..........................................................................................................................23
autosomaal dominante overerving.........................................................................................................24
autosomaal recessieve overerving..........................................................................................................24
X-gebonden dominante overerving........................................................................................................24
X-gebonden recessieve overerving.........................................................................................................25
4.3. Aangeboren of verworven?..................................................................................................................26
4.4. Tweelingdesign.....................................................................................................................................26
Adoptiedesign.........................................................................................................................................28
4.5. Gen-omgevingssamenspel...................................................................................................................29
GxE (gen-omgevingsinteractie)...............................................................................................................29
rGE (gen-omgevingscorrelatie)...............................................................................................................30
, Epigenetische invloeden.........................................................................................................................30
5. Conceptie en prenatale ontwikkeling.................................................................................................31
5.1. Conceptie..............................................................................................................................................31
5.2. Stadia prenatale ontwikkeling.............................................................................................................31
Germinaal stadium..................................................................................................................................31
Embryonaal stadium...............................................................................................................................32
Foetaal stadium.......................................................................................................................................33
5.3. Problemen rond zwangerschap............................................................................................................34
Onvruchtbaarheid...................................................................................................................................34
Miskraam.................................................................................................................................................35
Abortus....................................................................................................................................................35
5.4. Bedreigingen in prenatale omgeving...................................................................................................36
Teratogene effecten................................................................................................................................36
6. Geboorte........................................................................................................................................... 39
Fasen in de bevalling...............................................................................................................................39
6.1. Complicaties.........................................................................................................................................40
Zuurstofgebrek........................................................................................................................................41
Zwangerschapsduur en geboortegewicht...............................................................................................41
Keizersnede.............................................................................................................................................42
Perinataal overlijden...............................................................................................................................42
Zuigelingensterfte...................................................................................................................................42
7. Fysieke en motorische ontwikkeling in babytijd.................................................................................42
7.1. Fysieke groei.........................................................................................................................................43
7.2. Hersenontwikkeling..............................................................................................................................45
7.3. Integratie lichaamssystemen...............................................................................................................46
Slaap........................................................................................................................................................46
“Sudden infant death syndrome” (SIDS).................................................................................................47
7.4. Motorische ontwikkeling......................................................................................................................47
Reflexen...................................................................................................................................................47
7.5. Mijlpalen grof motorische ontwikkeling (“van liggen tot lopen”)........................................................48
7.6. Mijlpalen fijn motorische ontwikkeling (“van grijpen tot schrijven”)..................................................49
7.7. Coördinatie van motorische vaardigheden..........................................................................................50
Dynamische systeemtheorie...................................................................................................................50
7.8. Belang van voeding..............................................................................................................................50
Ondervoeding..........................................................................................................................................50
overvoeding.............................................................................................................................................51
8. Perceptuele, cognitieve en taalontwikkeling babytijd........................................................................51
8.1. Perceptuele ontwikkeling.....................................................................................................................52
Visuele waarneming................................................................................................................................52
Visuele scherpte......................................................................................................................................53
Contrastsensiviteit...................................................................................................................................53
Kleurzicht.................................................................................................................................................53
Dieptezicht..............................................................................................................................................54
Focussen en verschuiven.........................................................................................................................54
Perceptie van gezichten..........................................................................................................................55
Auditieve waarneming............................................................................................................................55
, reuk- en smaakzin...................................................................................................................................56
tastzin en pijngevoeligheid......................................................................................................................57
multimodale benadering.........................................................................................................................58
8.2. Cognitieve ontwikkeling Piaget: sensomotorisch stadium...................................................................58
Substadium 1: eenvoudige reflexen........................................................................................................58
Substadium 2: primaire circulaire reacties.............................................................................................58
Substadium 3: secundaire circulaire reacties..........................................................................................58
Substadium 4: coördinatie van secundaire circulaire reacties...............................................................59
Substadium 5: tertiaire circulaire reacties..............................................................................................59
Substadium 6: begin van denken............................................................................................................59
8.3. Cognitieve ontwikkeling informatie-verwerkings-perspectief.............................................................63
Aandacht.................................................................................................................................................64
Geheugen................................................................................................................................................64
Categorisatie............................................................................................................................................66
Getalbegrip..............................................................................................................................................67
8.4. Taalontwikkeling..................................................................................................................................67
Prelinguale periode.................................................................................................................................69
Vroeglinguale periode.............................................................................................................................71
9. Sociaal-emotionele en persoonlijkheidsontwikkeling babytijd............................................................73
9.1. Emotionele ontwikkeling -> emoties uitdrukken..................................................................................73
Positieve emoties....................................................................................................................................73
Negatieve emoties...................................................................................................................................74
9.2. Emoties herkennen...............................................................................................................................75
9.3. Emoties reguleren.................................................................................................................................76
9.4. Ontwikkeling van het zelf.....................................................................................................................77
9.5. Relationele ontwikkeling -> ouder-kind relatie....................................................................................77
voorhechting / pre-attachment...............................................................................................................79
beginnende hechting...............................................................................................................................80
feitelijke hechting/ clear cut attachment................................................................................................80
reciproke relatie......................................................................................................................................80
9.7. Relaties met leeftijdgenoten................................................................................................................82
9.8. Individuele verschillen --> temperament..............................................................................................83
9.9. Geslacht en gender...............................................................................................................................84
DEEL 1: ontwikkeling van het kind
,Kennismaking en historiek
Ontwikkelingspsychologie
= wetenschappelijke studie van patronen van groei, verandering en stabiliteit
(Van conceptie tot hoge ouderdom)
Ontwikkelingsdomeinen:
- Fysiek
- Cognitief
- Sociaal-emotioneel
- Persoonlijkheid
Ontwikkelingsfasen:
- prenataal
- babytijd
- peuter- en kleutertijd
- schooltijd (lagere school)
- adolescentie
- ontluikende volwassenheid
- volwassenheid
- ouderdom
Nuancering:
- Indeling fasen = sociale constructies
Want, geen abrupte overgangen + gebaseerd op onderzoek in WEIRD samenlevingen
-> Western Educated Industrialized Rich Democratic
- sterke individuele verschillen: verloop fasen is niet voor iedereen gelijk
Bv. Meisjes vs jongens
Bv. Culturele verschillen -> lagereschooltijd niet overal hetzelfde
1. Historiek:
Philippe Ariès (1914-1984)
• ontdekker van “het kind” als voorwerp van historisch onderzoek
• cultuurhistorische studie over kind en kindertijd sinds middeleeuwen aan de hand van
afbeeldingen en dagboeken
--> eeuwenlang werden kinderen als miniatuurvolwassenen gezien
(vanaf 6/ 7 jaar beschouwd als volwassene);
kindertijd is een sociale constructie van vrij recente datum (rond 1600)
(stelling is door latere auteurs enigszins genuanceerd)
Newton (natuurkundige) zegt dat wetenschap enkel vooruitgang boekt door verder te bouwen op
eerdere inzichten.
1.1. Vroege denkers:
,John Locke (1632-1704)
Empirisme (strekking met nadruk op belang van ervaring/ wat mensen
meemaken (bv. Opvoeding))
mens wordt geboren als een onbeschreven blad (‘tabula rasa’), zonder aangeboren
tendenzen
--> alle verschillen tussen mensen zijn toe te schrijven aan verschillende omgevingen/ervaringen
kinderen kunnen tot gelijk wat ‘gevormd’ worden. (“iedereen kan alles worden”)
Alles draait rond ervaring -> centrale bepalende gegevens voor ontwikkeling
Locke: kind is passieve ontvanger van omgevingsinvloeden -> bepalen wat het kind wordt
lag ten grondslag aan latere behaviorisme
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778)
nativisme
kinderen worden geboren met inherent potentieel en talenten (“aangeboren goedheid”)
(alles ligt klaar bij geboorte, enkel nog ontvouwen)
--> als kinderen verzorgd/beschermd worden, bereiken ze vanzelf hun volle potentieel
als ze frustratie ervaren bij het proberen ontwikkelen van de aangeboren goedheid zal de
ontwikkelingsuitkomst negatief zijn
ontwikkeling voltrekt zich in afzonderlijke fasen die zich automatisch ontvouwen (maturatie)
--> opvoeding mag niet te opdringerig zijn
(“kinderen zijn nobele wilden”)
1.2. Start van de ontwikkelingspsychologie:
Charles Darwin (1809-1882)
evolutietheorie
parallel tussen de ontwikkeling van individuen (= ontogenese) binnen een soort
en hoe de soort zichzelf ontwikkeld heeft (= fylogenese)
Bestudeerde eerste ontwikkelingsstappen van zijn zoon --> babybiografie (eerste levensjaar)
--> 1ste keer systematische observatie, maar subjectief want dagboek en geen groep
-> observatie van kinderen krijgt systematisch karakter
start wetenschappelijke studie van ontwikkeling
Granville Stanley Hall (1844-1924)
geïnspireerd door Darwin: ontogenese als herhaling van fylogenese
ontwikkeling = reeks genetisch bepaalde gebeurtenissen die zich automatisch ontvouwen
(zoals een bloem) (soort maturatie/ rijpingsproces)
Stichter Child Study Movement -> wetenschappelijke methodes toepassen op studie van kinderen
(verder dan gebruik van biografieën)
--> eerste gebruik van vragenlijsten en normatieve benadering (= vragenlijst vergelijken met
groep)
zag adolescentie als afzonderlijke ontwikkelingsfase (“storm en stress”)
(“men kan de typische wildheid van kinderen maar beter toelaten tot een jaar of twaalf”)
Arnold Gesell (1880-1961)
leerling van Hall
"father of child development"
, bestudeerde 10.000 kinderen via observatie en ouderinterviews
sterke focus op maturatie, waarbij er een beperkte rol is van ervaringen
--> alle kinderen doorlopen zelfde stadia
Gesell Developmental Schedules = ontwikkelingstest
-> veel aandacht voor motorische ontwikkeling
--> bv. Inzicht dat ontwikkeling (de groei van kinderen en hun motorische ontwikkeling), van
globaal naar specifiek loopt
(van hoofd naar voeten en van centrum naar buiten)
(“als we effectieve hulpmiddelen gebruiken, onthult het kind zichzelf aan iedereen die stopt en
luistert naar wat het zegt en die met ziende ogen kijkt naar wat het doet”)
Maria Montessori (1870-1952)
één van eerste vrouwelijke wetenschappers
Werk over hoe kinderen leren:
--> kinderen leren op een natuurlijke manier door rijpingsprocessen
onderwijsaanpak gebaseerd op zelfredzaamheid
eerste Montessori-kleuterschool in 1907
(speelgoed en meubels ontworpen volgens montessori concept)
(“leer het me zelf doen”)
Alfred Binet (1857-1911)
Frans psycholoog
Begin 20ste eeuw: leerplicht ingevoerd, ook voor zij die voordien niet naar school gingen, door bv
beperking --> dus ook nood aan bijzonder onderwijs
-> instrumenten nodig om te weten wie dit nodig had:
eerste intelligentietest op vraag van het ministerie van onderwijs
stimuleerde interesse in individuele verschillen in ontwikkeling
Lewis Terman (1877-1956)
paste Binets test aan voor de Amerikaanse context en breidde die verder uit:
Kindereugenetica: beweging die vond dat men moest selecteren in soort, en dat mensen met
slechtere genen zich niet mochten voortplanten (of niet immigreerden naar VS)
-> hiervoor intelligentietesten gebruikt
oprichter Genetic Studies of the Genius, gestart in 1921 aan Stanford University
--> eerste grootschalige (langstlopende) longitudinale studie (beginnend bij geboorte)
-> werd later Terman Study of the Gifted
veel aandacht voor de genetische basis van intelligentie, met beperkte rol van de omgeving
langstlopende longitudinale studie
Leta Stetter Hollingworth (1886-1939)
studie van intelligentie, met focus op hoogbegaafdheid
aandacht voor de unieke uitdagingen van cognitief sterke kinderen
voortbouwend op werk van Terman
erkende genetische basis van verschillen in intelligentie, maar had ook veel aandacht voor
schoolpsychologische praktijk (meer dan Terman)
Wetenschappers hadden gemeenschappelijk doel:
Groei, verandering en stabiliteit tijdens (vooral) kindertijd bestuderen
--> zorgde voor start van de wetenschappelijke studie van ontwikkeling
, (verzamelde gegevens beter geordend)
initieel veel klemtoon op erfelijke sturing → 'genetische psychologie’
later meer aandacht voor ook context:
'genetische psychologie' wordt ‘ontwikkelingspsychologie’
Gaandeweg: uitwerking nieuwe statistische methoden en nieuwe onderzoeksparadigma’s
Ook theorievorming kreeg nieuwe impulsen:
--> meer klemtoon op opvoeding en ervaringen:
• pedagogiek
• behaviorisme
Tot halfweg 20ste eeuw: focus vooral op kindertijd
-> geleidelijk interesse in andere fasen, initieel vanuit andere disciplines
o interesse in adolescentie vanuit sociologie
-> na einde WOII: steeds meer jongeren kregen kans om naar school te
gaan, hierdoor bleef volwassenheid langer uit
--> kans om experimenteren met eigen gedragspatronen
--> werden interessant object voor studie
o interesse in veroudering vanuit geneeskunde (= gerontologie)
o echter, volwassenheid lang onderbestudeerd vanuit gedachte dat ontwikkeling al op
einde was (= eenzijdige benadering)
deeldisciplines aanvankelijk los van elkaar
o kinderpsychologie
o adolescentiepsychologie
o (psycho)gerontologie
--> pas recent "levensloopperspectief“
2. Theoretische perspectieven
2.1. Kernvraagstukken:
1
continuïteit
geleidelijke ontwikkeling
kwantitatieve verschillen
prestaties op bepaald niveau vloeien voort uit die op de vorige niveaus
discontinuïteit
ontwikkeling in aparte stappen of stadia
kwalitatieve verschillen
elk stadium levert gedrag op dat qua inhoud en hoedanigheid anders is dan gedrag in
eerdere stadia -> er ontstaan ‘andere’ dingen -> abruptere overgangen
Sommige aspecten van ontwikkeling continu, sommige discontinu
2
kritieke periode
periode in de ontwikkeling waarin blootstelling aan bepaalde stimuli/omgevingen
noodzakelijk is; uitblijven ervan heeft onomkeerbare gevolgen
