Financiële markten – beschrijvend deel
1
,Inhoudsopgave
1. Financiële architectuur ontstaat niet spontaan .................................................................8
1.1. Intro ........................................................................................................................8
1.2. Schuld en ruil liggen aan de wieg van onze beschaving ..............................................8
1.3. Landbouw leidt tot eigendom, handel, vermogen, belastingen, geld en lenen .............9
1.4. Munten en een eerste vorm van financiële intermediatie ontstaan (van goederengeld
naar munten) ..................................................................................................................... 10
1.5. Handel doet het eerste chartaal geld en overdraagbaar handelspapier ontstaan ...... 11
1.6. Het ontstaan van financiële markten ...................................................................... 13
1.7. Het ontstaan van een centrale bank ........................................................................ 16
2. Bouwstenen van de financiële architectuur ..................................................................... 16
2.1. Introductie ............................................................................................................. 16
2.2. Betalen .................................................................................................................. 16
2.3. Financiering ........................................................................................................... 16
2.3.1. Directe financiering via financiële markten ...................................................... 17
2.3.2. Indirecte financiering ...................................................................................... 22
2.3.3. Directe of indirecte financiering: een beleidskeuze? ........................................ 23
2.4. Verschuiven van financiële risico’s ......................................................................... 23
2.5. Extra informatie ..................................................................................................... 23
3. De spelers van de financiële economie ........................................................................... 24
3.1. Introductie ............................................................................................................. 24
3.2. Gezinnen ............................................................................................................... 24
3.3. Bedrijven ............................................................................................................... 25
3.4. De financiële sector ............................................................................................... 27
3.4.1. Kredietinstellingen ......................................................................................... 27
3.4.2. Beleggingsfondsen ......................................................................................... 28
3.4.3. Verzekeringsmaatschappijen ............................................................................. 29
3.5. De overheid ........................................................................................................... 29
4. Eerste principes van waardering ..................................................................................... 30
4.1. Introductie ............................................................................................................. 30
4.2. Oprenten ............................................................................................................... 30
4.3. Waarderen is terugrekenen .................................................................................... 31
4.3.1. Verdisconteren .............................................................................................. 31
4.3.2. Waarde-additiviteit......................................................................................... 31
4.4. Populaire kasstromenreeksen ................................................................................ 31
4.4.1. De eenvoudige lening ..................................................................................... 31
2
, 4.4.2. De nulcouponobligatie ................................................................................... 32
4.4.3. De annuïteitenlening ...................................................................................... 32
4.4.4. De couponobligatie ........................................................................................ 32
4.5. Een rendement en het intern rendement is niet hetzelfde ........................................ 33
4.6. De prijs-intern rendement relatie ............................................................................ 34
4.7. Sensitiviteit van obligatieprijzen .............................................................................. 34
4.7.1. Een berekeningshulpje ................................................................................... 34
4.7.2. Rentegevoeligheid .......................................................................................... 34
4.7.3. Duration ........................................................................................................ 34
5. Determinanten van rentevoeten ...................................................................................... 35
5.1. Introductie ............................................................................................................. 35
5.2. Determinanten van het algemene (reële) renteniveau .............................................. 36
5.2.1. Het mechanisme van vraag en aanbod ............................................................ 36
5.2.2. Vraag- en aanbod-verschuivende factoren ...................................................... 37
5.3. De rol van de verwachte inflatie .............................................................................. 38
5.3.1. De Fisherhypothese ....................................................................................... 38
5.3.2. De invloed van verwachte inflatie op de evenwichtsrente ................................. 39
5.3.3. De ex-post gerealiseerde rente ....................................................................... 39
5.4. De rentestructuur van de nominale risicoloze rentevoeten ...................................... 39
5.4.1. Het concept van de rentestructuur.................................................................. 39
5.4.2. De termijnpremie ........................................................................................... 39
5.5. Determinanten van het renteniveau voor individuele kredieten ................................ 40
5.5.1. De kredietrisicopremie ................................................................................... 40
5.5.2. Contractuele bepalingen ................................................................................ 41
5.5.3. Nog een bijkomende liquiditeitspremie ........................................................... 41
6. Risico ............................................................................................................................ 41
6.1. Introductie ............................................................................................................. 41
6.2. Financiële risico’s .................................................................................................. 42
6.2.1. Kredietrisico................................................................................................... 42
6.2.2. Marktrisico ..................................................................................................... 42
6.2.3. operationeel risico ......................................................................................... 42
6.2.4. liquiditeitsrisico ............................................................................................. 43
6.2.5. Andere risico’s ............................................................................................... 43
6.3. Portefeuillerisico.................................................................................................... 43
7. Betalingen door gezinnen ............................................................................................... 44
7.1. Introductie ............................................................................................................. 44
3
, 7.2. Vormen van geld .................................................................................................... 44
7.2.1. Chartaal geld ................................................................................................. 44
7.2.2. Giraal geld ..................................................................................................... 45
7.3. Betalingsinstrumenten ........................................................................................... 46
8. Vermogensopbouw ........................................................................................................ 47
8.1. Introductie ............................................................................................................. 47
8.2. Vermogensopbouw onder depositogarantie ............................................................ 48
8.2.1. Depositobescherming .................................................................................... 48
8.2.2. Spaarrekeningen ............................................................................................ 48
8.2.3. Termijnrekeningen.......................................................................................... 49
8.2.4. Kasbon .......................................................................................................... 49
8.2.5. Tak-21-producten .......................................................................................... 50
8.3. Vermogensopbouw zonder depositogarantie .......................................................... 51
8.3.1. Beleggingsprofiel ............................................................................................ 51
8.3.2. De beleggersrekening ..................................................................................... 52
8.3.3. Beleggen via collectieve beleggingsproducten ................................................. 52
8.3.4. Beleggen in andere fondsen ............................................................................ 57
8.4. De taks op effectenrekening (effectentaks) ............................................................. 57
9. Kredieten aan gezinnen .................................................................................................. 58
9.1. Kredietverschaffing ................................................................................................ 58
9.2. Consumentenkredieten ......................................................................................... 59
9.2.1. Verrichtingen op afbetaling ............................................................................. 59
9.2.2. Kredietopeningen ........................................................................................... 59
9.2.3. Bescherming van de consument ..................................................................... 60
9.3. Hypothecaire leningen ........................................................................................... 60
10. Risicoafdekking door gezinnen ................................................................................... 62
10.1. Introductie ............................................................................................................. 62
10.2. Woning en auto ...................................................................................................... 62
10.3. Burgerrechtelijke aansprakelijkheid ........................................................................ 62
10.4. Gezondheid ........................................................................................................... 62
10.5. Arbeidsongeschiktheid of invaliditeit ...................................................................... 63
10.6. Overlijden .............................................................................................................. 63
10.7. Pensioenrisico ....................................................................................................... 63
10.7.1. De drie pijlers ................................................................................................. 63
10.7.2. De derde pijler................................................................................................ 64
11. Betalingen door bedrijven........................................................................................... 65
4
1
,Inhoudsopgave
1. Financiële architectuur ontstaat niet spontaan .................................................................8
1.1. Intro ........................................................................................................................8
1.2. Schuld en ruil liggen aan de wieg van onze beschaving ..............................................8
1.3. Landbouw leidt tot eigendom, handel, vermogen, belastingen, geld en lenen .............9
1.4. Munten en een eerste vorm van financiële intermediatie ontstaan (van goederengeld
naar munten) ..................................................................................................................... 10
1.5. Handel doet het eerste chartaal geld en overdraagbaar handelspapier ontstaan ...... 11
1.6. Het ontstaan van financiële markten ...................................................................... 13
1.7. Het ontstaan van een centrale bank ........................................................................ 16
2. Bouwstenen van de financiële architectuur ..................................................................... 16
2.1. Introductie ............................................................................................................. 16
2.2. Betalen .................................................................................................................. 16
2.3. Financiering ........................................................................................................... 16
2.3.1. Directe financiering via financiële markten ...................................................... 17
2.3.2. Indirecte financiering ...................................................................................... 22
2.3.3. Directe of indirecte financiering: een beleidskeuze? ........................................ 23
2.4. Verschuiven van financiële risico’s ......................................................................... 23
2.5. Extra informatie ..................................................................................................... 23
3. De spelers van de financiële economie ........................................................................... 24
3.1. Introductie ............................................................................................................. 24
3.2. Gezinnen ............................................................................................................... 24
3.3. Bedrijven ............................................................................................................... 25
3.4. De financiële sector ............................................................................................... 27
3.4.1. Kredietinstellingen ......................................................................................... 27
3.4.2. Beleggingsfondsen ......................................................................................... 28
3.4.3. Verzekeringsmaatschappijen ............................................................................. 29
3.5. De overheid ........................................................................................................... 29
4. Eerste principes van waardering ..................................................................................... 30
4.1. Introductie ............................................................................................................. 30
4.2. Oprenten ............................................................................................................... 30
4.3. Waarderen is terugrekenen .................................................................................... 31
4.3.1. Verdisconteren .............................................................................................. 31
4.3.2. Waarde-additiviteit......................................................................................... 31
4.4. Populaire kasstromenreeksen ................................................................................ 31
4.4.1. De eenvoudige lening ..................................................................................... 31
2
, 4.4.2. De nulcouponobligatie ................................................................................... 32
4.4.3. De annuïteitenlening ...................................................................................... 32
4.4.4. De couponobligatie ........................................................................................ 32
4.5. Een rendement en het intern rendement is niet hetzelfde ........................................ 33
4.6. De prijs-intern rendement relatie ............................................................................ 34
4.7. Sensitiviteit van obligatieprijzen .............................................................................. 34
4.7.1. Een berekeningshulpje ................................................................................... 34
4.7.2. Rentegevoeligheid .......................................................................................... 34
4.7.3. Duration ........................................................................................................ 34
5. Determinanten van rentevoeten ...................................................................................... 35
5.1. Introductie ............................................................................................................. 35
5.2. Determinanten van het algemene (reële) renteniveau .............................................. 36
5.2.1. Het mechanisme van vraag en aanbod ............................................................ 36
5.2.2. Vraag- en aanbod-verschuivende factoren ...................................................... 37
5.3. De rol van de verwachte inflatie .............................................................................. 38
5.3.1. De Fisherhypothese ....................................................................................... 38
5.3.2. De invloed van verwachte inflatie op de evenwichtsrente ................................. 39
5.3.3. De ex-post gerealiseerde rente ....................................................................... 39
5.4. De rentestructuur van de nominale risicoloze rentevoeten ...................................... 39
5.4.1. Het concept van de rentestructuur.................................................................. 39
5.4.2. De termijnpremie ........................................................................................... 39
5.5. Determinanten van het renteniveau voor individuele kredieten ................................ 40
5.5.1. De kredietrisicopremie ................................................................................... 40
5.5.2. Contractuele bepalingen ................................................................................ 41
5.5.3. Nog een bijkomende liquiditeitspremie ........................................................... 41
6. Risico ............................................................................................................................ 41
6.1. Introductie ............................................................................................................. 41
6.2. Financiële risico’s .................................................................................................. 42
6.2.1. Kredietrisico................................................................................................... 42
6.2.2. Marktrisico ..................................................................................................... 42
6.2.3. operationeel risico ......................................................................................... 42
6.2.4. liquiditeitsrisico ............................................................................................. 43
6.2.5. Andere risico’s ............................................................................................... 43
6.3. Portefeuillerisico.................................................................................................... 43
7. Betalingen door gezinnen ............................................................................................... 44
7.1. Introductie ............................................................................................................. 44
3
, 7.2. Vormen van geld .................................................................................................... 44
7.2.1. Chartaal geld ................................................................................................. 44
7.2.2. Giraal geld ..................................................................................................... 45
7.3. Betalingsinstrumenten ........................................................................................... 46
8. Vermogensopbouw ........................................................................................................ 47
8.1. Introductie ............................................................................................................. 47
8.2. Vermogensopbouw onder depositogarantie ............................................................ 48
8.2.1. Depositobescherming .................................................................................... 48
8.2.2. Spaarrekeningen ............................................................................................ 48
8.2.3. Termijnrekeningen.......................................................................................... 49
8.2.4. Kasbon .......................................................................................................... 49
8.2.5. Tak-21-producten .......................................................................................... 50
8.3. Vermogensopbouw zonder depositogarantie .......................................................... 51
8.3.1. Beleggingsprofiel ............................................................................................ 51
8.3.2. De beleggersrekening ..................................................................................... 52
8.3.3. Beleggen via collectieve beleggingsproducten ................................................. 52
8.3.4. Beleggen in andere fondsen ............................................................................ 57
8.4. De taks op effectenrekening (effectentaks) ............................................................. 57
9. Kredieten aan gezinnen .................................................................................................. 58
9.1. Kredietverschaffing ................................................................................................ 58
9.2. Consumentenkredieten ......................................................................................... 59
9.2.1. Verrichtingen op afbetaling ............................................................................. 59
9.2.2. Kredietopeningen ........................................................................................... 59
9.2.3. Bescherming van de consument ..................................................................... 60
9.3. Hypothecaire leningen ........................................................................................... 60
10. Risicoafdekking door gezinnen ................................................................................... 62
10.1. Introductie ............................................................................................................. 62
10.2. Woning en auto ...................................................................................................... 62
10.3. Burgerrechtelijke aansprakelijkheid ........................................................................ 62
10.4. Gezondheid ........................................................................................................... 62
10.5. Arbeidsongeschiktheid of invaliditeit ...................................................................... 63
10.6. Overlijden .............................................................................................................. 63
10.7. Pensioenrisico ....................................................................................................... 63
10.7.1. De drie pijlers ................................................................................................. 63
10.7.2. De derde pijler................................................................................................ 64
11. Betalingen door bedrijven........................................................................................... 65
4