ETHISCHE EN
RECHTSFILOSOFISCHE
STROMINGEN
Inhoudsopgave
Inleiding........................................................................................................ 1
1. Wat is ethiek?.............................................................................................................. 1
2. Onze morele ontwikkeling........................................................................................... 3
3. Waarom behoefte aan ethiek?.....................................................................................8
4. Vier ethische houdingen.............................................................................................. 9
Hoofdstuk 1 De beginselenethiek of de principiële houding............................10
1. Wat is de beginselenethiek?......................................................................................10
2. Het fundament van beginselen..................................................................................11
2.1 Natuurrecht (populair: 17e – 18e eeuw)...............................................................11
2.2 Sociaal contract.................................................................................................... 12
2.3 Mensenrechtelijke verdragen...............................................................................12
3. Gangbare morele beginselen.....................................................................................13
3.1. Domeinonafhankelijke beginselen.......................................................................13
3.2. Domeinafhankelijke beginselen...........................................................................28
4. De klassieke rechtvaardigingstoets...........................................................................38
4.1. De uitgangspunten.............................................................................................. 38
4.2. De procedure....................................................................................................... 39
Hoofdstuk 2 De gevolgenethiek of de consequentialistische houding..............43
1. Wat is de gevolgenethiek?......................................................................................... 44
2. Het klassieke consequentialisme...............................................................................44
3. Problemen voor het consequentialisme.....................................................................46
3.1. Het aggregatieprobleem......................................................................................46
3.2. Het veeleisendheidsprobleem.............................................................................47
3.3. Het partijdigheidsbezwaar...................................................................................48
3.4 Het altruïsmeprobleem......................................................................................... 49
4. Effectief altruïsme...................................................................................................... 49
4.1 Vier uitgangspunten............................................................................................. 49
4.2 Terechte en onterechte kritieken.........................................................................50
5. De consequentialistische straffilosofie.......................................................................51
, 5.1. Straf en het strafprobleem..................................................................................51
5.2. Effectief straffen.................................................................................................. 52
5.3. Wat de criminologie ons leert..............................................................................52
5.4. Filosofische problemen........................................................................................53
Hoofdstuk 3 De deugdenethiek of de karakteriële houding.............................54
1. Wat is de deugdenethiek?......................................................................................... 54
2. Historische situering.................................................................................................. 55
3. Antiliberale revival van de deugdenethiek.................................................................56
4. Filosofische uitgangspunten......................................................................................57
4.1. Geen kloof tussen ‘zijn’ en ‘moeten’....................................................................57
4.2. Het geslaagde leven: geen kloof tussen moraal, geluk en geslaagd leven..........58
4.3. De plaats van de rede......................................................................................... 58
4.4. De rol van toeval................................................................................................. 59
5. De uitwerking: het vierspan van de kardinale deugden.............................................59
5.1. Moed (fortitudo) en matigheid (temperantia)......................................................59
5.2. Rechtschapenheid (justitia).................................................................................60
5.3. Verstandigheid (prudentia)..................................................................................61
6. Kritieken op de deugdenethiek..................................................................................62
Hoofdstuk 4 De moreel sceptische houding...................................................63
1. Wat is moreel scepticisme?.......................................................................................63
2. De verhouding met het klassieke scepticisme...........................................................63
3. Maatschappelijke situering: de ethische overdaad....................................................64
4. Filosofische situering: moraal botst met een wetenschappelijk mens- en wereldbeeld
...................................................................................................................................... 64
4.1. Fysicalisme of naturalisme..................................................................................64
4.2. Causalisme.......................................................................................................... 65
4.3. Determinisme...................................................................................................... 65
4.4. Pech en geluk...................................................................................................... 66
5. Drie moreel sceptische stellingen..............................................................................67
5.1. De vrije-wilsceptische stelling: er bestaat geen schuld of verdienste (Derk
Pereboom).................................................................................................................. 67
5.2. De plicht-sceptische stelling: er bestaan geen morele plichten (Ishtiyaque Haji) 73
5.3. De stelling van de morele vergissingstheorie: alle morele oordelen zijn vals (John
Mackie)....................................................................................................................... 75
6. Terug naar de samenleving: wat nu?.........................................................................78
6.1. Het conservatisme en illusionisme......................................................................78
6.2. Het revisionisme.................................................................................................. 78
6.3. Het abolitionisme................................................................................................. 79
,
, INLEIDING
1. WAT IS ETHIEK?
Met ethiek (= moraalfilosofie) neem je op een rationele wijze een houding aan tegenover
een moreel probleem.
1. Moreel probleem
= een normatief probleem dat voor spanning zorgt, met weinig consensus waarbij
een mening wordt verwacht
Bv. “Moet ik een goede kennis die om geld vraagt, dat ook geven?”
Bv. “Mag een dove ouder voor een doof kind kiezen?”
Bv. “Is het goed dat er een verplichte samenlevingsdienst voor jongeren
komt?”
2. Houding
Dit kan verschillende dingen betekenen:
- Oplossing
- Nieuw probleem zien
- Zinvolle reflectie (kan bv. bij onduidelijkheid over het antwoord)
- Een benadering waardoor er geen probleem meer is (“Ik zie niet wat
het probleem is.”)
3. Rationele wijze
Rationaliteit definiëren is enorm moeilijk en niet zeer zinvol.
We bekijken enkele niet-rationele houdingen:
Deze dingen zijn NIET slecht op zich. Ze zijn waardevol in het leven, maar in een ethisch
debat zijn ze niet geschikt als ultieme argumenten
a) Verwijzen naar geloof
Plato (427-347 v.Chr.)
Dilemma van Euthyphro: wou tonen dat ethiek niets met geloof te
maken had
Socrates spreekt met Euthyphro. Eutyphro wil zijn vader aanklagen
omdat hij een slaaf heeft gedood.
Socrates vraagt: “Waarom is dat verkeerd?”
Euthyphro antwoordt: “Omdat het tegen de wil van de goden is.”
En dan stelt Socrates een vernietigende vraag.
Het DILEMMA: er zijn maar twee mogelijkheden
A. Iets is goed omdat God het wil (= zijn redenen zijn
onbekend)
Dat betekent: alles wat God wil, is goed. Zelfs als God
morgen zegt: “Dood onschuldigen”, dan zou dat goed zijn.
Probleem: dan is moraal (God) willekeurig.
B. God wil iets omdat het goed is (= zijn redenen zijn wél
bekend)
1
RECHTSFILOSOFISCHE
STROMINGEN
Inhoudsopgave
Inleiding........................................................................................................ 1
1. Wat is ethiek?.............................................................................................................. 1
2. Onze morele ontwikkeling........................................................................................... 3
3. Waarom behoefte aan ethiek?.....................................................................................8
4. Vier ethische houdingen.............................................................................................. 9
Hoofdstuk 1 De beginselenethiek of de principiële houding............................10
1. Wat is de beginselenethiek?......................................................................................10
2. Het fundament van beginselen..................................................................................11
2.1 Natuurrecht (populair: 17e – 18e eeuw)...............................................................11
2.2 Sociaal contract.................................................................................................... 12
2.3 Mensenrechtelijke verdragen...............................................................................12
3. Gangbare morele beginselen.....................................................................................13
3.1. Domeinonafhankelijke beginselen.......................................................................13
3.2. Domeinafhankelijke beginselen...........................................................................28
4. De klassieke rechtvaardigingstoets...........................................................................38
4.1. De uitgangspunten.............................................................................................. 38
4.2. De procedure....................................................................................................... 39
Hoofdstuk 2 De gevolgenethiek of de consequentialistische houding..............43
1. Wat is de gevolgenethiek?......................................................................................... 44
2. Het klassieke consequentialisme...............................................................................44
3. Problemen voor het consequentialisme.....................................................................46
3.1. Het aggregatieprobleem......................................................................................46
3.2. Het veeleisendheidsprobleem.............................................................................47
3.3. Het partijdigheidsbezwaar...................................................................................48
3.4 Het altruïsmeprobleem......................................................................................... 49
4. Effectief altruïsme...................................................................................................... 49
4.1 Vier uitgangspunten............................................................................................. 49
4.2 Terechte en onterechte kritieken.........................................................................50
5. De consequentialistische straffilosofie.......................................................................51
, 5.1. Straf en het strafprobleem..................................................................................51
5.2. Effectief straffen.................................................................................................. 52
5.3. Wat de criminologie ons leert..............................................................................52
5.4. Filosofische problemen........................................................................................53
Hoofdstuk 3 De deugdenethiek of de karakteriële houding.............................54
1. Wat is de deugdenethiek?......................................................................................... 54
2. Historische situering.................................................................................................. 55
3. Antiliberale revival van de deugdenethiek.................................................................56
4. Filosofische uitgangspunten......................................................................................57
4.1. Geen kloof tussen ‘zijn’ en ‘moeten’....................................................................57
4.2. Het geslaagde leven: geen kloof tussen moraal, geluk en geslaagd leven..........58
4.3. De plaats van de rede......................................................................................... 58
4.4. De rol van toeval................................................................................................. 59
5. De uitwerking: het vierspan van de kardinale deugden.............................................59
5.1. Moed (fortitudo) en matigheid (temperantia)......................................................59
5.2. Rechtschapenheid (justitia).................................................................................60
5.3. Verstandigheid (prudentia)..................................................................................61
6. Kritieken op de deugdenethiek..................................................................................62
Hoofdstuk 4 De moreel sceptische houding...................................................63
1. Wat is moreel scepticisme?.......................................................................................63
2. De verhouding met het klassieke scepticisme...........................................................63
3. Maatschappelijke situering: de ethische overdaad....................................................64
4. Filosofische situering: moraal botst met een wetenschappelijk mens- en wereldbeeld
...................................................................................................................................... 64
4.1. Fysicalisme of naturalisme..................................................................................64
4.2. Causalisme.......................................................................................................... 65
4.3. Determinisme...................................................................................................... 65
4.4. Pech en geluk...................................................................................................... 66
5. Drie moreel sceptische stellingen..............................................................................67
5.1. De vrije-wilsceptische stelling: er bestaat geen schuld of verdienste (Derk
Pereboom).................................................................................................................. 67
5.2. De plicht-sceptische stelling: er bestaan geen morele plichten (Ishtiyaque Haji) 73
5.3. De stelling van de morele vergissingstheorie: alle morele oordelen zijn vals (John
Mackie)....................................................................................................................... 75
6. Terug naar de samenleving: wat nu?.........................................................................78
6.1. Het conservatisme en illusionisme......................................................................78
6.2. Het revisionisme.................................................................................................. 78
6.3. Het abolitionisme................................................................................................. 79
,
, INLEIDING
1. WAT IS ETHIEK?
Met ethiek (= moraalfilosofie) neem je op een rationele wijze een houding aan tegenover
een moreel probleem.
1. Moreel probleem
= een normatief probleem dat voor spanning zorgt, met weinig consensus waarbij
een mening wordt verwacht
Bv. “Moet ik een goede kennis die om geld vraagt, dat ook geven?”
Bv. “Mag een dove ouder voor een doof kind kiezen?”
Bv. “Is het goed dat er een verplichte samenlevingsdienst voor jongeren
komt?”
2. Houding
Dit kan verschillende dingen betekenen:
- Oplossing
- Nieuw probleem zien
- Zinvolle reflectie (kan bv. bij onduidelijkheid over het antwoord)
- Een benadering waardoor er geen probleem meer is (“Ik zie niet wat
het probleem is.”)
3. Rationele wijze
Rationaliteit definiëren is enorm moeilijk en niet zeer zinvol.
We bekijken enkele niet-rationele houdingen:
Deze dingen zijn NIET slecht op zich. Ze zijn waardevol in het leven, maar in een ethisch
debat zijn ze niet geschikt als ultieme argumenten
a) Verwijzen naar geloof
Plato (427-347 v.Chr.)
Dilemma van Euthyphro: wou tonen dat ethiek niets met geloof te
maken had
Socrates spreekt met Euthyphro. Eutyphro wil zijn vader aanklagen
omdat hij een slaaf heeft gedood.
Socrates vraagt: “Waarom is dat verkeerd?”
Euthyphro antwoordt: “Omdat het tegen de wil van de goden is.”
En dan stelt Socrates een vernietigende vraag.
Het DILEMMA: er zijn maar twee mogelijkheden
A. Iets is goed omdat God het wil (= zijn redenen zijn
onbekend)
Dat betekent: alles wat God wil, is goed. Zelfs als God
morgen zegt: “Dood onschuldigen”, dan zou dat goed zijn.
Probleem: dan is moraal (God) willekeurig.
B. God wil iets omdat het goed is (= zijn redenen zijn wél
bekend)
1
