Gezinspedagogiek – samenvatting 2025 - 2026
DEEL 1 – WAT IS GEZINSPEDAGOGIEK?
INLEIDING:
Opvoeding is geen neutraal onderwerp, net zoals opvoeden niet neutraal is
‣ Opvoeding wordt voortdurend besproken, beoordeeld en veroordeeld
‣ Je moet een "goede ouder" zijn, een "goede opvoeding geven", …
‣ vb. "pedagogische tik" is niet pedagogisch
→ kinderen leren dat geweld soms een mogelijke optie is → leren op korte termijn luisteren
→ maar: leren op lange termijn niets nuttig: leren dat ze sommige dingen niet kunnen doen o.b.v. angst
Ouderschap wordt gezien als het handelen van ouders
‣ Opvoeding wordt vaak herleid tot wat ouders doen, welke handelingen ze stellen; worden
vaak beoordeeld op hun competenties en opvoedingsvaardigheden
‣ Opvoeding wordt gezien als iets wat kan worden bijgestuurd en verbeterd
→ opvoedingscompetenties kunnen verbeterd worden
‣ Vaak over opvoedingsvaardigheden en opvoedingsstijlen → o.b.v. hiervan wordt de opvoeding
beoordeeld
Opvoeding wordt hier gezien als een middel om bepaalde doelen te bereiken
‣ Sluit aan bij een instrumentele logica van opvoeding → opvoeding als middel
‣ Idee: wanneer ouders juiste handelingen stellen, zal het doel bereikt worden
‣ Dominante logica in de samenleving!
‣ Middel-doel relatie
‣ Verregaand gevolg voor ouders: ouders als uitvoerders van technieken (vb. consequent belonen,
negeren van ongewenst gedrag, …)
‣ Vb. opvoedingsprogramma's zoals Supernanny → consequent belonen, time-outs, …
→ programma's werken met deze technieken en evaluatiecriteria
‣ Dit perspectief is niet fout, MAAR is vanuit sociaal pedagogisch perspectief onvolledig
Ouderschap Opvoeding
= de handelingen die wel of = veel meer dan alleen bewust handelen van de ouders
niet gesteld worden door de ‧ Indien opvoeding volledig samenvalt met de
ouders handelingen van ouders, verdwijnt iets enorm
essentieel → opvoeding wordt dan herleid tot
wat ouders doen, terwijl het meer is dan
intentioneel/bewust handelen
‧ Opvoeding = bredere proces
→ een relationele, normatieve en
maatschappelijke praktijk
→ kinderen maken ook deel uit van de
samenleving waarin ze geboren worden
Gezinspedagogiek = een kader om na te denken over wat opvoeding zou kunnen of moeten zijn
in een democratische en pluralistische samenleving
‣ Gezinspedagogiek ≠ de vraag hoe ouders hun kinderen het best kunnen opvoeden
‣ Focust wel op hoe opvoeding vorm krijgt, verhouding tussen gezinnen en samenleving
‣ Parenting / ouderschap vs. upbringing / opvoeding
‣ 2 volledig verschillende manieren van denken en spreken over opvoeding
1
,Gezinspedagogiek – samenvatting 2025 - 2026
OUDERSCHAP/PARENTING VS. OPVOEDING/UPBRINGING:
Ouderschap / parenting:
Parenting = ouderschap = het geheel van handelingen, vaardigheden, strategieën en
verantwoordelijkheden die ouders opnemen ten aanzien van hun kinderen
‣ "Ouders ondersteunen in hun opvoedingsvaardigheden", "goed ouderschap bevorderen", …
‣ Vragen die het beantwoordt:
o Wat werkt?
o Welk gedrag van ouders leidt tot welk gedrag van kinderen?
o Hoe kunnen ouders efficiënter handelen?
‣ Instrumentele insteek → effectiviteit, controle en voorspelbaarheid
o Sterke focus op de verantwoordelijkheid van de ouders
o Men kijkt naar het individuele gedrag van de ouders
o Geen aandacht voor de context, de omgeving
‣ Enkel het gezin wordt gezien als de pedagogische ruimte
‣ vb. Supernanny: kijkt naar verantwoordelijkheid van ouders en hun individueel gedrag, nadruk op
aanleren van specifieke vaardigheden waarmee ouders het gedrag van hun kinderen kunnen sturen
Upbringing = opvoeding = 'opgroeien' = het bredere proces waarin kinderen worden
opgenomen in een wereld van betekenissen, gewoonten en relaties die al bestaat = geheel van
ervaringen waarbij kinderen deel worden van een bredere sociale, morele, economische en
culturele orde
‣ Hoe ze leren wat normaal is, wenselijk is, hoe ze zich kunnen verhouden t.o.v. anderen
‣ Er zijn veel dingen die geleerd worden zonder technieken → leren door relaties met anderen:
vb. als iemand verdrietig is, gaan we die persoon troosten → heeft niets met ouderschap te maken, is
door te bestaan in de wereld waarin je bestaat
‣ Kinderen leren al snel wat gepast gedrag is, vaak zonder het expliciet aangeleerd is
o Kinderen leren overal: school, kinderopvang, online, …→ al deze plaatsen zijn
pedagogische ruimtes → ideeën, verwachtingen, normen, etc. zijn niet het gevolg
van een opvoedingstechniek, maar het gevolg van vele pedagogische ruimtes waar ze
in voorkomen → leren hier welke relaties werken, welke machtsverhoudingen, …
o In alle pedagogische ruimtes bewust zijn over wat we meegeven (vb. genderrollen)
o Een relationeel en sociaal proces → focus op relationele ruimte waarin mensen
opgroeien!
‣ Niet alles wat kinderen leren, is het gevolg van bewuste keuzes van opvoeders
‣ Opvoeding is niet volledig controleerbaar
‣ Upbringing = een ethisch, sociaal en cultureel proces, ingebed in een concretere en steeds in
beweging zijnde samenleving
‣ In het Nederlands soms moeilijk te vertalen
o 'Opvoeding' verwijst soms naar intentionele handelingen van ouders (vb. kind expliciet
aanleren om "dankjewel" te zeggen) → maar het is méér dan enkel intentionele
handelingen
o 'Opgroeien' kan ook (maar verliest hier de actieve betrokkenheid van de ouders)
→ proces van ingroeien in een gedeelde wereld die al bewoond, betekenisvol en
normatief geladen is en waarin wederkerigheid centraal staat
2
,Gezinspedagogiek – samenvatting 2025 - 2026
De keuze voor 'opvoeding':
‣ Het onderscheid tussen ouderschap en opvoeding is zowel epistemologisch als politiek
Epistemologie = de manier waarop kennis over opvoeding wordt gevormd
‣ Epistemologische keuze: ouderschap / parenting
o Welk ouderlijk gedrag hangt samen met welk gedrag van kinderen?
o Welke kennis genereren we?
o Welke opvoedingsstijl werkt het best? → bepaalt sterk het discours
o Gedragswetenschappelijke logica → opvoeding wordt herleid tot observeerbare en
meetbare uitkomsten
o De keuze wat we meten en hoe we meten → heeft politieke gevolgen, omdat de
onderzoeksresultaten worden opgepikt
o Er wordt sterk ingezet op ouderbetrokkenheid → ouders die niet betrokken zijn,
worden hierop aangesproken en voor veroordeeld
▪ Alle verantwoordelijkheid wordt bij de ouders gelegd
▪ Geen rekening gehouden met structurele ongelijkheden: vb. alleenstaande
moeders in armoede die 2 jobs doen en hierdoor niet op tijd op school kunnen staan
Politiek = kennis is niet waardevrij, maar hangt samen met bredere ideeën over verantwoordelijkheid,
normaliteit en sturing
‣ Wat is een "goede" of "effectieve" opvoeding? → beïnvloedt beleid en wetenschap op vlak
van hoe gezinnen zich moeten gedragen en welke normen als vanzelfsprekend worden gezien
‣ vb. Positive Parenting Program: programma's gefocust op frequentie van positief gedrag als
indicator van een goede opvoeding → ouders worden aangesproken als uitvoerder van
specifieke strategieën die leiden tot meetbare resultaten zoals gehoorzaamheid
‣ Focus op verhogen van competenties via gestandaardiseerde interventies
‣ Opvoeden wordt een object van meting en interventie, i.p.v. een relationeel proces van
samenleven
‣ Weinig ruimte voor opvoedingsdiversiteit (vb. in migratiecontexten met afwijkende
opvattingen wordt dan plots het onderwerp van zo'n interventie)
‣ Politieke keuze: ouderschap
o Ouders zijn individuele investeerders in de ontwikkeling van hun kind
o Focus op zelfredzaamheid, efficiëntie en controle
o Parenting economy: gezin fungeert als mini-onderneming en ouders als
verantwoordelijke producenten voor de toekomstige burger → wie voldoende
investeert in zijn kind, krijgt een beter rendement in de vorm van schoolprestaties of
arbeidsmarktkansen → ouders verantwoordelijk voor de output van hun kind
o Idee: problemen worden bijgestuurd door te kijken naar de individuele
tekortkomingen van ouders
o Bredere context, zoals vb. armoede → deze gezinnen worden vaak als problematisch
beoordeeld
o "goed ouderschap" ~ sociale conformiteit en aansluiting bij middenklassewaarden
‣ Politieke keuze: opvoeding
o Alle pedagogische ruimtes, ouders en brede samenleving hebben hun
verantwoordelijkheid
o We spreken in dat geval van opvoeding als een publieke en gedeelde
verantwoordelijkheid
3
, Gezinspedagogiek – samenvatting 2025 - 2026
Dispositief (Foucault) = een geheel van instituties, discoursen, technieken en praktijken die
samen een bepaald soort werkelijkheid mogelijk maken en menselijk gedrag richting geven
‣ Een samenhangend geheel dat bepaald wat als normaal, wenselijk, problematisch, … wordt
beschouwd
‣ Er zijn normaliserende discours, die als goede opvoeding worden beschouwd → vormen het
dominant dispositief
‣ Datgene wat we als de standaard / normaal beschouwen, gaan we gaan versterken → de rest,
het andere wordt geproblematiseerd
‣ vb. beleidsteksten, mediacampagnes, pedagogische opleidingen, opvoedingsprogramma's, … die
allemaal bepalen wat een "goede opvoeding" is
Opvoeding wordt hier niet begrepen als een verzameling technieken, maar als een relationele,
morele en maatschappelijke praktijk
PARADIGMATISCHE BRILLEN:
‣ Paradigma = geen losse theorie of een methode
‣ Elk paradigma belicht een bepaalde aspect en duwt andere naar de achtergrond
1) Ontwikkelingspsychologisch paradigma
2) Sociologisch paradigma
3) Cultureel antropologisch paradigma
4) Pedagogisch normatief paradigma
5) Sociaalpedagogisch paradigma
Ontwikkelingspsychologisch paradigma:
‣ Vertrouwd paradigma in hedendaags discours
o Ontwikkeling kan je meten, kan je vergelijken, …
o Sociale, motorische, gedrags-, taalontwikkeling
o Vaak ontwikkelingsfasen, fasen o.b.v. leeftijd
‣ Idee dat heropvoeding werkt (zeer dominant!)
‣ Welke ouderlijke handelingen of omgevingscondities bepalen een goede ontwikkeling?
‣ Opvoeding = een reeks beïnvloedbare factoren die de individuele ontwikkeling van het kind
aansturen → ouders als opvoedingsfiguren (vb. advies aan ouders om dagelijks met hun baby te
praten of boekjes te lezen → gedrag van ouders aanpakken om ontwikkeling van het kind te sturen)
‣ Focus op ouders
‣ Ontwikkeling wordt gezien als iets wat zich in het kind afspeelt, het primaire object van
kennis
o Opvoeding krijgt een belangrijke betekenis in functie van ontwikkeling: opvoeding
oefent invloed uit op de ontwikkeling van het kind
o Opvoeding als een variabele, kan aan gesleuteld worden om bepaalde resultaten te
bereiken (vb. meer lezen thuis om de taalontwikkeling te ondersteunen, het taalgebruik thuis,
etc.)
o Opvoeding wordt functioneel gemaakt, in functie van de ontwikkeling van het kind
→ meetbare effecten op de ontwikkeling van het kind
‣ Hechtingstheorie (Bowlby & Ainsworth):
o Relatie tussen kind en primaire verzorger is fundamenteel voor de sociaal-emotionele
stabiliteit in latere levensfasen
4
DEEL 1 – WAT IS GEZINSPEDAGOGIEK?
INLEIDING:
Opvoeding is geen neutraal onderwerp, net zoals opvoeden niet neutraal is
‣ Opvoeding wordt voortdurend besproken, beoordeeld en veroordeeld
‣ Je moet een "goede ouder" zijn, een "goede opvoeding geven", …
‣ vb. "pedagogische tik" is niet pedagogisch
→ kinderen leren dat geweld soms een mogelijke optie is → leren op korte termijn luisteren
→ maar: leren op lange termijn niets nuttig: leren dat ze sommige dingen niet kunnen doen o.b.v. angst
Ouderschap wordt gezien als het handelen van ouders
‣ Opvoeding wordt vaak herleid tot wat ouders doen, welke handelingen ze stellen; worden
vaak beoordeeld op hun competenties en opvoedingsvaardigheden
‣ Opvoeding wordt gezien als iets wat kan worden bijgestuurd en verbeterd
→ opvoedingscompetenties kunnen verbeterd worden
‣ Vaak over opvoedingsvaardigheden en opvoedingsstijlen → o.b.v. hiervan wordt de opvoeding
beoordeeld
Opvoeding wordt hier gezien als een middel om bepaalde doelen te bereiken
‣ Sluit aan bij een instrumentele logica van opvoeding → opvoeding als middel
‣ Idee: wanneer ouders juiste handelingen stellen, zal het doel bereikt worden
‣ Dominante logica in de samenleving!
‣ Middel-doel relatie
‣ Verregaand gevolg voor ouders: ouders als uitvoerders van technieken (vb. consequent belonen,
negeren van ongewenst gedrag, …)
‣ Vb. opvoedingsprogramma's zoals Supernanny → consequent belonen, time-outs, …
→ programma's werken met deze technieken en evaluatiecriteria
‣ Dit perspectief is niet fout, MAAR is vanuit sociaal pedagogisch perspectief onvolledig
Ouderschap Opvoeding
= de handelingen die wel of = veel meer dan alleen bewust handelen van de ouders
niet gesteld worden door de ‧ Indien opvoeding volledig samenvalt met de
ouders handelingen van ouders, verdwijnt iets enorm
essentieel → opvoeding wordt dan herleid tot
wat ouders doen, terwijl het meer is dan
intentioneel/bewust handelen
‧ Opvoeding = bredere proces
→ een relationele, normatieve en
maatschappelijke praktijk
→ kinderen maken ook deel uit van de
samenleving waarin ze geboren worden
Gezinspedagogiek = een kader om na te denken over wat opvoeding zou kunnen of moeten zijn
in een democratische en pluralistische samenleving
‣ Gezinspedagogiek ≠ de vraag hoe ouders hun kinderen het best kunnen opvoeden
‣ Focust wel op hoe opvoeding vorm krijgt, verhouding tussen gezinnen en samenleving
‣ Parenting / ouderschap vs. upbringing / opvoeding
‣ 2 volledig verschillende manieren van denken en spreken over opvoeding
1
,Gezinspedagogiek – samenvatting 2025 - 2026
OUDERSCHAP/PARENTING VS. OPVOEDING/UPBRINGING:
Ouderschap / parenting:
Parenting = ouderschap = het geheel van handelingen, vaardigheden, strategieën en
verantwoordelijkheden die ouders opnemen ten aanzien van hun kinderen
‣ "Ouders ondersteunen in hun opvoedingsvaardigheden", "goed ouderschap bevorderen", …
‣ Vragen die het beantwoordt:
o Wat werkt?
o Welk gedrag van ouders leidt tot welk gedrag van kinderen?
o Hoe kunnen ouders efficiënter handelen?
‣ Instrumentele insteek → effectiviteit, controle en voorspelbaarheid
o Sterke focus op de verantwoordelijkheid van de ouders
o Men kijkt naar het individuele gedrag van de ouders
o Geen aandacht voor de context, de omgeving
‣ Enkel het gezin wordt gezien als de pedagogische ruimte
‣ vb. Supernanny: kijkt naar verantwoordelijkheid van ouders en hun individueel gedrag, nadruk op
aanleren van specifieke vaardigheden waarmee ouders het gedrag van hun kinderen kunnen sturen
Upbringing = opvoeding = 'opgroeien' = het bredere proces waarin kinderen worden
opgenomen in een wereld van betekenissen, gewoonten en relaties die al bestaat = geheel van
ervaringen waarbij kinderen deel worden van een bredere sociale, morele, economische en
culturele orde
‣ Hoe ze leren wat normaal is, wenselijk is, hoe ze zich kunnen verhouden t.o.v. anderen
‣ Er zijn veel dingen die geleerd worden zonder technieken → leren door relaties met anderen:
vb. als iemand verdrietig is, gaan we die persoon troosten → heeft niets met ouderschap te maken, is
door te bestaan in de wereld waarin je bestaat
‣ Kinderen leren al snel wat gepast gedrag is, vaak zonder het expliciet aangeleerd is
o Kinderen leren overal: school, kinderopvang, online, …→ al deze plaatsen zijn
pedagogische ruimtes → ideeën, verwachtingen, normen, etc. zijn niet het gevolg
van een opvoedingstechniek, maar het gevolg van vele pedagogische ruimtes waar ze
in voorkomen → leren hier welke relaties werken, welke machtsverhoudingen, …
o In alle pedagogische ruimtes bewust zijn over wat we meegeven (vb. genderrollen)
o Een relationeel en sociaal proces → focus op relationele ruimte waarin mensen
opgroeien!
‣ Niet alles wat kinderen leren, is het gevolg van bewuste keuzes van opvoeders
‣ Opvoeding is niet volledig controleerbaar
‣ Upbringing = een ethisch, sociaal en cultureel proces, ingebed in een concretere en steeds in
beweging zijnde samenleving
‣ In het Nederlands soms moeilijk te vertalen
o 'Opvoeding' verwijst soms naar intentionele handelingen van ouders (vb. kind expliciet
aanleren om "dankjewel" te zeggen) → maar het is méér dan enkel intentionele
handelingen
o 'Opgroeien' kan ook (maar verliest hier de actieve betrokkenheid van de ouders)
→ proces van ingroeien in een gedeelde wereld die al bewoond, betekenisvol en
normatief geladen is en waarin wederkerigheid centraal staat
2
,Gezinspedagogiek – samenvatting 2025 - 2026
De keuze voor 'opvoeding':
‣ Het onderscheid tussen ouderschap en opvoeding is zowel epistemologisch als politiek
Epistemologie = de manier waarop kennis over opvoeding wordt gevormd
‣ Epistemologische keuze: ouderschap / parenting
o Welk ouderlijk gedrag hangt samen met welk gedrag van kinderen?
o Welke kennis genereren we?
o Welke opvoedingsstijl werkt het best? → bepaalt sterk het discours
o Gedragswetenschappelijke logica → opvoeding wordt herleid tot observeerbare en
meetbare uitkomsten
o De keuze wat we meten en hoe we meten → heeft politieke gevolgen, omdat de
onderzoeksresultaten worden opgepikt
o Er wordt sterk ingezet op ouderbetrokkenheid → ouders die niet betrokken zijn,
worden hierop aangesproken en voor veroordeeld
▪ Alle verantwoordelijkheid wordt bij de ouders gelegd
▪ Geen rekening gehouden met structurele ongelijkheden: vb. alleenstaande
moeders in armoede die 2 jobs doen en hierdoor niet op tijd op school kunnen staan
Politiek = kennis is niet waardevrij, maar hangt samen met bredere ideeën over verantwoordelijkheid,
normaliteit en sturing
‣ Wat is een "goede" of "effectieve" opvoeding? → beïnvloedt beleid en wetenschap op vlak
van hoe gezinnen zich moeten gedragen en welke normen als vanzelfsprekend worden gezien
‣ vb. Positive Parenting Program: programma's gefocust op frequentie van positief gedrag als
indicator van een goede opvoeding → ouders worden aangesproken als uitvoerder van
specifieke strategieën die leiden tot meetbare resultaten zoals gehoorzaamheid
‣ Focus op verhogen van competenties via gestandaardiseerde interventies
‣ Opvoeden wordt een object van meting en interventie, i.p.v. een relationeel proces van
samenleven
‣ Weinig ruimte voor opvoedingsdiversiteit (vb. in migratiecontexten met afwijkende
opvattingen wordt dan plots het onderwerp van zo'n interventie)
‣ Politieke keuze: ouderschap
o Ouders zijn individuele investeerders in de ontwikkeling van hun kind
o Focus op zelfredzaamheid, efficiëntie en controle
o Parenting economy: gezin fungeert als mini-onderneming en ouders als
verantwoordelijke producenten voor de toekomstige burger → wie voldoende
investeert in zijn kind, krijgt een beter rendement in de vorm van schoolprestaties of
arbeidsmarktkansen → ouders verantwoordelijk voor de output van hun kind
o Idee: problemen worden bijgestuurd door te kijken naar de individuele
tekortkomingen van ouders
o Bredere context, zoals vb. armoede → deze gezinnen worden vaak als problematisch
beoordeeld
o "goed ouderschap" ~ sociale conformiteit en aansluiting bij middenklassewaarden
‣ Politieke keuze: opvoeding
o Alle pedagogische ruimtes, ouders en brede samenleving hebben hun
verantwoordelijkheid
o We spreken in dat geval van opvoeding als een publieke en gedeelde
verantwoordelijkheid
3
, Gezinspedagogiek – samenvatting 2025 - 2026
Dispositief (Foucault) = een geheel van instituties, discoursen, technieken en praktijken die
samen een bepaald soort werkelijkheid mogelijk maken en menselijk gedrag richting geven
‣ Een samenhangend geheel dat bepaald wat als normaal, wenselijk, problematisch, … wordt
beschouwd
‣ Er zijn normaliserende discours, die als goede opvoeding worden beschouwd → vormen het
dominant dispositief
‣ Datgene wat we als de standaard / normaal beschouwen, gaan we gaan versterken → de rest,
het andere wordt geproblematiseerd
‣ vb. beleidsteksten, mediacampagnes, pedagogische opleidingen, opvoedingsprogramma's, … die
allemaal bepalen wat een "goede opvoeding" is
Opvoeding wordt hier niet begrepen als een verzameling technieken, maar als een relationele,
morele en maatschappelijke praktijk
PARADIGMATISCHE BRILLEN:
‣ Paradigma = geen losse theorie of een methode
‣ Elk paradigma belicht een bepaalde aspect en duwt andere naar de achtergrond
1) Ontwikkelingspsychologisch paradigma
2) Sociologisch paradigma
3) Cultureel antropologisch paradigma
4) Pedagogisch normatief paradigma
5) Sociaalpedagogisch paradigma
Ontwikkelingspsychologisch paradigma:
‣ Vertrouwd paradigma in hedendaags discours
o Ontwikkeling kan je meten, kan je vergelijken, …
o Sociale, motorische, gedrags-, taalontwikkeling
o Vaak ontwikkelingsfasen, fasen o.b.v. leeftijd
‣ Idee dat heropvoeding werkt (zeer dominant!)
‣ Welke ouderlijke handelingen of omgevingscondities bepalen een goede ontwikkeling?
‣ Opvoeding = een reeks beïnvloedbare factoren die de individuele ontwikkeling van het kind
aansturen → ouders als opvoedingsfiguren (vb. advies aan ouders om dagelijks met hun baby te
praten of boekjes te lezen → gedrag van ouders aanpakken om ontwikkeling van het kind te sturen)
‣ Focus op ouders
‣ Ontwikkeling wordt gezien als iets wat zich in het kind afspeelt, het primaire object van
kennis
o Opvoeding krijgt een belangrijke betekenis in functie van ontwikkeling: opvoeding
oefent invloed uit op de ontwikkeling van het kind
o Opvoeding als een variabele, kan aan gesleuteld worden om bepaalde resultaten te
bereiken (vb. meer lezen thuis om de taalontwikkeling te ondersteunen, het taalgebruik thuis,
etc.)
o Opvoeding wordt functioneel gemaakt, in functie van de ontwikkeling van het kind
→ meetbare effecten op de ontwikkeling van het kind
‣ Hechtingstheorie (Bowlby & Ainsworth):
o Relatie tussen kind en primaire verzorger is fundamenteel voor de sociaal-emotionele
stabiliteit in latere levensfasen
4
