Architectuurgeschiedenis I
Een lange moderniteit
Samenvatting | Prof. Dirk De Meyer | 2025-2026
,2
,Inhoudsopgave
INLEIDING: Geschiedenis en architectuur ........................................................................................................................................... 9
1.1. Waarom architectuurgeschiedenis onderwijzen? ........................................................................................................... 9
1.1.1. Crash-Course tendensen in de historiografie: geschiedenis als interpretatie? .......................................................... 9
HOOFDSTUK 1: Vroegchristelijke en Byzantijnse Architectuur ......................................................................................................... 11
1.1. Vroegchristelijke architectuur ....................................................................................................................................... 11
1.1.1. Inleiding en historische context ................................................................................................................................ 11
1.1.2. Programma en de eerste kerken: functie en vorm ................................................................................................... 11
1.1.3. Twee archetypes v. vroegchristelijke architectuur: de basilica en centraalbouw .................................................... 13
1.1.4. Nieuwe architecturale centra en interpretaties: Milaan en Ravenna ....................................................................... 15
1.2. Byzantijnse architectuur ................................................................................................................................................ 17
1.2.1. Van de vroegchristelijke basilica naar het koepelgebouw met centraal plan ........................................................... 17
HOOFDSTUK 2: Pre-romaanse en romaanse architectuur (800 – 1200)........................................................................................... 21
2.1. Pre-romaanse of Karolingische architectuur (800 – 1000) ............................................................................................ 21
2.1.1. Introductie en historische context: de heropleving na de val v/h West-Romeinse Rijk ........................................... 21
2.1.2. Het ideale Karolingische architectuur: de Paltskapel (792 – 805) en de Sankt Gallen (820) .................................... 23
2.2. Romaanse architectuur (1000 – 1200) .......................................................................................................................... 25
2.2.1. Introductie en historische context: crisis en heropleving ......................................................................................... 25
2.2.2. Vroeg-romaanse architectuur in Duitsland en Normandië: Hildesheim en Mont Saint-Michel ............................... 25
2.2.3. Vroeg-romaanse architectuur in Bourgondië: de Saint-Philibert in Tournus (ca. 960 – 1120) ................................. 27
2.2.4. Hoog-romaanse architectuur in Spanje en Frankrijk (ca. 1080 – 1200) .................................................................... 27
2.2.5. Hoog-romaanse architectuur in Engeland: Durham Cathedral (1093 – 1130) ......................................................... 29
2.2.6. Regionale Romaanse architectuur: van ‘mainstream’ naar reg. varianten ............................................................... 29
HOOFDSTUK 3: Gotiek (1140 – 1500) – Frankrijk, Engeland en Europa ........................................................................................... 33
3.1. Algemene inleiding v/d Gotische architectuur .............................................................................................................. 33
3.1.1. Introductie: de overgang v. Romaans naar Gotisch .................................................................................................. 33
3.1.2. De betekenis en kernmerken v. ‘gotiek’ ................................................................................................................... 33
3.2. Gotiek in Frankrijk .......................................................................................................................................................... 37
3.2.1. De Franse vroeggotische stijlen ................................................................................................................................ 37
3.2.2. De Franse hooggotiek: de Kathedraal v. Chartres (1194 – 1220) als cesuur............................................................. 41
3.2.3. De ‘rayonante stijl’ als eindstadium: van structuur naar maaswerk ......................................................................... 47
3.3. Gotiek in Engeland ......................................................................................................................................................... 49
3.3.1. Introductie tot de Engelse gotiek: de 3 Engelse stijlen en de verschillen met de Franse gotiek .............................. 49
3.3.2. De Early English Gothic (ca. 1170 – 1300): Frans geïnspireerd en sober .................................................................. 51
3.3.3. De Decorated Style of ‘curving linear gothic’ (ca. 1300 – 1350/70): vrij, decoratief en vloeiend ............................. 55
3.3.4. De Perpendicular Style (ca. 1350 – ca. 1550/16de eeuw): streng en geometrisch ................................................... 59
3.4. Late gotiek in de rest v. Europa: Bourges, Zuid-Frankrijk, Spanje en Duitsland ............................................................ 61
3.4.1. Bourges, Zuid-Frankrijk en Spanje............................................................................................................................. 61
3.4.2. De Duitse Hallenkerk en de laatgotische extravagante ontwerpen .......................................................................... 65
HOOFDSTUK 4: De Florentijnse Renaissance-architectuur ............................................................................................................... 67
3
, 4.1. Filippo Brunelleschi (1377 – 1446): orde en ritme vanuit één element (vierkant) ........................................................ 67
4.2. Leon Battista Alberti (1404 – 72): theoreticus v/d Renaissance .................................................................................... 71
HOOFDSTUK 5: De verspreiding v/d Renaissance – Urbino en Milaan ............................................................................................. 75
5.1. Urbino (ca. 1440 – 80): humanisme, hofcultuur en de città ideale ............................................................................... 75
5.1.1. Luciano Laurana (ca. 1420 – 79): het Palazzo Ducale te Urbino ............................................................................... 77
5.1.2. Francesco di Giogrio Martini (1439 – 1501): architect, theoreticus en de città ideale............................................. 79
5.2. Milaan (ca. 1450 – 1500): gotische erfenis, conformità en de hybride renaissance ..................................................... 81
5.2.1. Guiniforte Solaro (1429 – 81) en Giovanni Antonio Amadeo (1447 – 1522) ............................................................ 81
5.2.2. Filarete (Antonio Averlino, 1400 – 69): het Castello Sforzesco en Ospedale Maggiore............................................ 83
5.2.3. Donato Bramante (1444 – 1514): eerste fase in Milaan ........................................................................................... 85
5.3. Epiloog: Da Vinci en de overgang naar de 16de eeuw .................................................................................................... 85
HOOFDSTUK 6: De Hoogrenaissance in Rome – Macht, kunst en Ideologie .................................................................................... 87
6.1. De Hoogrenaissance (1503 – 20) in Rome: .................................................................................................................... 87
6.1.1. Donato Bramante (1444 – 1514): tweede fase in Rome onder Julius II (pont. 1503 – 13) ....................................... 87
6.1.2. Rafael (1483 – 1520) onder Julius II en Leo X............................................................................................................ 89
6.2. Het Maniërisme (1520 – 1600) en de liquidatie v/d mythe v/d Renaissance ................................................................ 91
6.2.1. De term ‘maniërisme’: de maniera en de kunsten – norm en licenza ...................................................................... 91
6.2.2. Maniërisme in de architectuur: Galeazzo Alessi, Pirro Ligurio en Giulio Romano .................................................... 93
6.2.3. Excursus: De Modi – norm en transgressie bij Giulio Romano en de maniera ......................................................... 95
HOOFDSTUK 7: Resisting the Renaissance? Venetië en de radicale moderniteit ............................................................................. 97
7.1. Inleiding: tweestrijd tss ‘la maniere moderna’ vs. ‘la maniera Veneziana’ ................................................................... 97
7.2. 1460 – 1500: Renovatio Urbis en hist. continuïteit in Venetië ...................................................................................... 99
7.2.1. Eerste generatie: Mauro Codussi (1440 – 1504), Pietro en Tullio Lombardo (1435/55 – 1515/32) ......................... 99
7.2.2. Privé vs. publiek: de limieten aan de fasto (praal) .................................................................................................. 101
7.3. 1500 – 1530: Stedelijke vernieuwing en spanningsveld tss traditie en modernisering ............................................... 103
7.3.1. Mogelijkheden tot vernieuwing: de branden v/d Procuratie (1512) en de Realto-brug (1514) ............................. 103
7.3.2. De radicalen aan de macht (1530s): Doge A. Gritti (1455 – 1535) en J. Sansovino (1486 – 1570) ......................... 105
7.4. Andrea Palladio (1508 – 80): een nieuw villa-type op de Venetiaanse terraferma ..................................................... 107
7.4.1. Vorming door Gian Giorgio Trissino (1478 – 1550) en de rol v/d terreferma v. Venetië ........................................ 107
7.4.2. De Palladiaanse villa: landbouwmachine en architecturale grammatica ............................................................... 109
7.4.3. Het potentiële Venetië v. Daniele Barbaro (1514 – 70) en Andrea Palladio (1508 – 80)........................................ 111
7.4.4. Het Vicenza v. Andrea Palladio (na 1550) en z’n architecturaal testament (1570) ................................................ 113
HOOFDSTUK 8: De overgang tussen de Renaissance – Maniërisme – Barok ................................................................................. 115
8.1. Michelangelo Buonarroti (1475 – 1564) : de ondergang v/d illusies v/h humanisme ................................................. 115
8.1.1. Het vroege werk (1501 – 13): sculptuur en de Sixtijnse kapel ................................................................................ 115
8.1.2. Michelangelo in Firenze (1516 – 34): de overgang naar het maniërisme ............................................................... 117
8.1.3. Michelangelo in Rome (1534 – 64): de Sint-Pieterskoepel en z’n laatste werken .................................................. 119
8.2. De 17de eeuw in Rome en de verspreiding v/d barok .................................................................................................. 121
8.2.1. Van stinkende stad naar theatrum mundi: de reorganisatie v. Rome .................................................................... 121
8.2.2. De werking v/d barok met Bernini (1598 – 1680): retoriek en vervoering v/d toeschouwer ................................. 123
8.2.3. De werking v/d barok met Borromini (1599 – 1667): spaarzame extravaganza..................................................... 125
4
, 8.2.4. De werking v/d barok buiten Rome: Guarino Guarini (1624 – 83) in Turijn ........................................................... 125
HOOFDSTUK 9: Wetenschappers en architectuur, of ‘l’art de bâtir’ .............................................................................................. 127
9.1. Inleiding: oorlogen winnen en grandioos bouwen ...................................................................................................... 127
9.1.1. De triomf v/d barok en de koninklijke macht onder Lodewijk XIV (reg. 1643 – 1715) ........................................... 127
9.1.2. J-B. Colbert (1619 – 83): staatsarchitectuur en de creatie v/d Académie (1671) ................................................... 127
9.2. Claude Perrault (1613 – 88): afstand v/d strikte academische regels ......................................................................... 129
9.2.1. Het samenvallen v. theorie en praktijk: De querelle des Anciens en des Modernes ............................................... 129
9.3. Jules H. Mansart (1646 – 1708) en de herwaardering v/d gotiek ................................................................................ 131
9.4. Sir Christopher Wren (1632 – 1723) en de heropbouw v. Londen .............................................................................. 133
9.5. Giovanni Battista Piranesi (1720 – 78) ......................................................................................................................... 135
9.5.1. Piranesi als schrijver: de vorming v/e grafisch oeuvre en z’n etspublicaties .......................................................... 135
9.5.2. Piranesi als theoreticus: een positie in het architectuurdebat v/d 18 de eeuw ....................................................... 139
9.5.3. Piranesi als architect en ondernemer: opdrachten v/d Orde van Malta (1760 – 65) ............................................. 141
HOOFDSTUK 10: Architectuur en de Verlichting (18de e) – Visie, utopie en controle ..................................................................... 143
10.1. In de spotlights v/d Verlichting: J.G. Soufflot, É.L. Boullée en C.N. Ledoux ................................................................. 143
10.1.1. De intellectuele elite en nieuwe architecten met nieuwe stedelijke programma’s ............................................... 143
10.1.2. Jacques-Germain Soufflot (1713 – 80) en N.L.C. de Mézières (1721 – 89) ............................................................. 145
10.1.3. Étienne-Louis Boullée (1728 – 99): emotie, geometrie en het sublieme ................................................................ 147
10.1.4. Claude-Nicolas Ledoux (1736 – 1806) en de Architecture Parlante ........................................................................ 149
10.1.5. De échte rev. architectuur: het gebouw als conditioneringsmachine – Bentham’s Panopticon ............................ 151
10.2. In de blacklights v/d Verlichting: Jean-Jacques Lequeu (1757 – 1826)........................................................................ 153
10.2.1. Libertaire kritiek op de Verlichting: Fourier en De Sade ......................................................................................... 153
10.2.2. Jean-Jacques Lequeu (1757 – 1826)........................................................................................................................ 153
HOOFDSTUK 11: De instrumentalisatie v/d architectuur ............................................................................................................... 157
11.1. Historische context: Frankrijk in een revolutie ............................................................................................................ 157
11.1.1. Het herschrijven v/h verleden: de creatie v/h Panthéon ........................................................................................ 157
11.2. De ingenieurs v/d Verlichting: J.N.L. Durand en de École Polytechnique .................................................................... 159
11.2.1. Een nieuwe professional betreedt het toneel: de burgerlijk ingenieur .................................................................. 159
11.2.2. Convenance et économie: Durands lessen aan de École Polytechnique en het gridsysteem.................................. 159
11.2.3. De nieuwe rol v/h weten en de instrumentalisatie v/d architectuur: de architect-ambtenaar ............................. 161
11.2.4. Het resultaat? De architectuur als wereldlijke operatie ......................................................................................... 163
11.3. Het spektakel v/d Moderniteit: ijzer, de consument en de arch. in de 19 de eeuw ...................................................... 165
11.3.1. De 18de- en 19de-eeuwse high tech: de ijzeren bruggenbouw ................................................................................ 167
11.3.2. De nieuwe technologie, ijzer en de architectuur: Henri Labrouste (1801 – 75) ..................................................... 171
11.3.3. Nieuwe gebouwtypes: het station, markthallen, serres en stedelijke liften .......................................................... 173
11.3.4. Het Crystal Palace, de wereldtentoonstelling en plaatsen v. consumptie .............................................................. 175
11.3.5. Stedelijke landmarks en retoriek: de Sacré-Coeur vs. de Eiffeltoren ...................................................................... 177
HOOFDSTUK 12: De ontwikkeling v/d moderne metropool in Europa en de VS ............................................................................ 179
12.1. De moderne stedenbouw in Europa: Lissabon, Parijs en Barcelona ........................................................................... 179
12.2. De moderne stedenbouw in de VS: Chicago, New York en Los Angeles ...................................................................... 181
12.2.1. Chicago: de opkomst v/d wolkenkrabber (1890 – 1939): Burnham, Sullivan, Gilbert en Hood ............................. 181
5
, 12.2.2. Los Angeles: de anti-stedelijke ideologie en de Case Study Houses ....................................................................... 189
HOOFDSTUK 13: De ‘Machine-Age’ en hoe ermee om te gaan ...................................................................................................... 201
13.1. Inleiding: het einde v/h verleden en hoe omgaan met de machine-age..................................................................... 201
13.2. De 19de eeuw en vroege 20ste eeuw: een intell. en wetenschappelijke broeikast ....................................................... 203
13.2.1. Eugène Viollet-le-Duc (1814 – 79) en het romantisme: ‘form follows structure/function’ .................................... 203
13.2.2. A. Pugin, J. Ruskin en W. Morris: De vlucht uit de machine age ............................................................................. 205
13.2.3. Victor Horta (1861 – 1947) en de Art-Nouveau in de architectuur........................................................................ 207
13.2.4. Henry Van de Velde (1863 – 1957) en de omarming v/d machine age .................................................................. 211
13.3. Het Weense Modernisme: ........................................................................................................................................... 213
13.3.1. Wenen aan het einde v/d 19de eeuw: de ‘Wiener Secession’ (1897 – 1905) .......................................................... 213
13.3.2. Adolf Loos (1870 – 1933) en de polemiek met de Weense cultuur ........................................................................ 217
13.3.3. Ludwig Wittgenstein (1889 – 1951) als architect .................................................................................................... 223
HOOFDSTUK 14: Ludwig Mies van der Rohe (1886 – 1969) ........................................................................................................... 225
14.1. Inleiding: twee grondslagen v/d moderne architectuur .............................................................................................. 225
14.1.1. Architectuur en emotie: het Duits expressionisme................................................................................................. 225
14.1.2. Architectuur, industrie en functie: de Deutsche Werkbund, Muthesius, Behrens en de AEG ................................ 227
14.2. Het oeuvre v. Mies van der Rohe (1886 – 1969) ......................................................................................................... 229
14.2.1. De jonge Mies (1906 – 23): van gebouwen tot manifesten .................................................................................... 229
14.2.2. Mies bouwt (1927 – 29): Weissenhofsiedlung (WHS), de baksteenvilla’s en Villa Tugendhat ............................... 231
14.2.3. Mies in Amerika (1937 – 69): de wolkenkrabber als glass box ............................................................................... 235
14.3. Kritische analyse v. Mies oeuvre: Vergeistigung v/d techniek .................................................................................... 237
6
,7
,8
,INLEIDING: Geschiedenis en architectuur
De volgende hoofdstukken krijgen we e. introductie tot de architectuurgeschiedenis (AG). Eén v/d vragen die we ons moeten stellen gaat als
volgt: wat is de opzet v. dit vak? De AG bestudeert hoe vroegere architecten en bouwmeesters hun gebouwen ontwierpen en construeerden,
en vooral hoe deze manieren doorheen de tijd veranderden. Het gaat dus niet enkel om gebouw op zich, maar om de evolutie v. ideeën,
technieken en betekenissen binnen de architectuur.
▪ De zuilen v/d Sint-Pieterskerk symbolisch bekeken… deze zijn immers de steunpilaren v/d
architectuur en verbeelden tegelijk de overgang v. pure massa naar e. idee, nl. de omarming
v/h christendom door de mensheid. De mens zelf is daarbij essentieel, want zonder mensen is
er geen architectuur en dus ook geen GE ervan.
In het kort gezegd bestaan gebouwen dankzij de mens en voor de mens. Architectuur is dus altijd het
resultaat v. interactie tss mens en gebouw; zonder menselijke betekenis blijft enkel materie over.
1.1. Waarom architectuurgeschiedenis onderwijzen?
Een centrale vraag is waarom we AG onderwijzen. In Space, Time and Architecture (1941) beschrijft Sigfried Giedion (1888 – 1968) dit als volgt:
‘History is a magical mirror. Who peers into it sees his own image in the shape of events and development. (…) The
meaning of history arises in the uncovering of relationships. That is why the writing of history has less to do with facts as such
than with their relations. (…) The historian’s role is to put in order in its historical setting what we experience piecemeal from
day to day, so that in place of sporadic experience, the continuity of events becomes visible. An age that has lost its
consciousness of the things that shape its life will know neither where it stands nor, even less, at what it aims.’
Hij schrijft dus e. ode aan de Geschiedenis, want wie de GE niet kent, weet niet waar hij staat en kan ook niet bepalen waar hij naartoe wil. Kennis
van het verleden helpt om het heden te begrijpen en de toekomst vorm te geven. Ook in de AG bestaat er e. essentieel onderscheid in het waarom
we architectuur moeten bouwen. Het verwarren v. beide leidt vaak tot slechte architectuur.
1. Historiografisch project vertrekt vanuit het heden en kijkt terug naar het verleden. Dit gebeurt met de blik en kennis v. vandaag en is
visueel-analytisch v. aard.
2. Architectonisch-utopisch project vertrekt eveneens uit het heden, maar richt zich eerder op de toekomst. Het begrip ‘project’ komt
immers v/h Latijn projectare als ‘vooruitwerpen’. Architectuur heeft als gevolg e. utopisch karakter en probeert e. toekomstige
werkelijkheid te verbeelden en vorm te geven (cf. Avant-Gardistische projecten v. Russische architecten voor Moskou).
1.1.1. Crash-Course tendensen in de historiografie: geschiedenis als interpretatie?
In de Geschiedenis heb je drie vakken die specifiek ingaan op de functie, nut en weg die ‘het verleden’ zou moeten afleggen. ‘Bruikbaarheid’ en
‘interpretatie’ zijn hierin sleutelwoorden. We gaan hier e. korte crash-course geven over de belangrijkste epigonen in dit debat.
▪ Jacob Burckhardt (1818 – 97) legde de grondslag v. wat we later het ‘narrativisme’ zouden noemen, nl. de visie dat historici a.d.h.v.
verhalen verbanden/tendensen/patronen in het verleden proberen zichtbaar te maken. Geschiedenis is daarom ‘meer kunst/literatuur
dan wetenschap’, en welke rol is er dan voor de historicus weggelegd? Is hij e. loutere fictieschrijver?
o Geschiedenis als hist. constructie? Ja, we moeten ons bewust zijn dat GE en architectuur niet neutraal is en ook negatieve
rollen heeft gespeeld in het verleden. We moeten dus voorzichtig zijn met mythes die zich als GE voordoen. Elke
geschiedschrijving is e. interpretatie: ze selecteert en vervormt.
▪ Karl Marx’s (1818 – 83) Das Kapital (1867) zag de geschiedenis uitmonden in e. ideale socialistische SLV.
▪ Francis Fukuyama’s (1952 – heden) The End of History and the last man (1992) sprak na de val v/d Berlijnse Muur over het ‘einde v/d
geschiedenis’ als ideologische evolutie.
▪ Paul Valéry’s (1871 – 1945) Regard sur le monde actuel (1931) stelde dat geschiedenis geen productieve of nuttige les oplevert.
▪ Marc Bloch’s (1886 – 1944) Apologie pour l'histoire ou Métier d'historien (1949) benadrukte dat geschiedenis geen doel op zich heeft;
zodra ze e. doel moet dienen, wordt ze e. instrument daarvan.
Zoals je merkt sprak men zich de voorbije 2 eeuwen graag uit welke rol weggelegd is voor de historicus en hoe het verloop der tijd in elkaar zou
zitten. Dit kunnen we filteren tot 2 fund. visies op geschiedenis:
1. Geschiedenis als autonoom proces waarbij zij haar eigen verloop volgt, los v. individuele invloeden. Traditioneel is deze visie doorheen
de GE het meest vertegenwoordigd geweest v. theoretici als Ibn Khaldun (1332 – 1406) tot Oswald Spengler (1880 – 1936) die allen in
cycli v. opgang, bloei en ondergang dachten. Zij staan sceptisch tegenover het idee dat GE kan worden gestuurd of getransformeerd.
2. Geschiedenis als continu proces v. wording is positiever, waarbij zij kan worden beïnvloed en vormgegeven. De mens kan de toekomst
projecteren en ontwerpen: hij is zelf maker! Veelal zijn dit utopische visies, zoals bij Thomas More (1478 – 1535), die geloven in
‘maakbaarheid’.
Tussen deze twee polen beweegt de mens zich enerzijds tss determinisme en het vooruitgangsdenken anderzijds. Een aspect waar je je als
onderzoeker steeds v. bewust moet zijn, zijn té teleologische en ideologische visies, nl. dat de GE zich voortbeweegt naar al maar meer
toenemende complexiteit, beschaafdheid en morele verfijndheid. Dergelijke visies leiden onvermijdelijk tot blinde vlekken.
9
, 10
Een lange moderniteit
Samenvatting | Prof. Dirk De Meyer | 2025-2026
,2
,Inhoudsopgave
INLEIDING: Geschiedenis en architectuur ........................................................................................................................................... 9
1.1. Waarom architectuurgeschiedenis onderwijzen? ........................................................................................................... 9
1.1.1. Crash-Course tendensen in de historiografie: geschiedenis als interpretatie? .......................................................... 9
HOOFDSTUK 1: Vroegchristelijke en Byzantijnse Architectuur ......................................................................................................... 11
1.1. Vroegchristelijke architectuur ....................................................................................................................................... 11
1.1.1. Inleiding en historische context ................................................................................................................................ 11
1.1.2. Programma en de eerste kerken: functie en vorm ................................................................................................... 11
1.1.3. Twee archetypes v. vroegchristelijke architectuur: de basilica en centraalbouw .................................................... 13
1.1.4. Nieuwe architecturale centra en interpretaties: Milaan en Ravenna ....................................................................... 15
1.2. Byzantijnse architectuur ................................................................................................................................................ 17
1.2.1. Van de vroegchristelijke basilica naar het koepelgebouw met centraal plan ........................................................... 17
HOOFDSTUK 2: Pre-romaanse en romaanse architectuur (800 – 1200)........................................................................................... 21
2.1. Pre-romaanse of Karolingische architectuur (800 – 1000) ............................................................................................ 21
2.1.1. Introductie en historische context: de heropleving na de val v/h West-Romeinse Rijk ........................................... 21
2.1.2. Het ideale Karolingische architectuur: de Paltskapel (792 – 805) en de Sankt Gallen (820) .................................... 23
2.2. Romaanse architectuur (1000 – 1200) .......................................................................................................................... 25
2.2.1. Introductie en historische context: crisis en heropleving ......................................................................................... 25
2.2.2. Vroeg-romaanse architectuur in Duitsland en Normandië: Hildesheim en Mont Saint-Michel ............................... 25
2.2.3. Vroeg-romaanse architectuur in Bourgondië: de Saint-Philibert in Tournus (ca. 960 – 1120) ................................. 27
2.2.4. Hoog-romaanse architectuur in Spanje en Frankrijk (ca. 1080 – 1200) .................................................................... 27
2.2.5. Hoog-romaanse architectuur in Engeland: Durham Cathedral (1093 – 1130) ......................................................... 29
2.2.6. Regionale Romaanse architectuur: van ‘mainstream’ naar reg. varianten ............................................................... 29
HOOFDSTUK 3: Gotiek (1140 – 1500) – Frankrijk, Engeland en Europa ........................................................................................... 33
3.1. Algemene inleiding v/d Gotische architectuur .............................................................................................................. 33
3.1.1. Introductie: de overgang v. Romaans naar Gotisch .................................................................................................. 33
3.1.2. De betekenis en kernmerken v. ‘gotiek’ ................................................................................................................... 33
3.2. Gotiek in Frankrijk .......................................................................................................................................................... 37
3.2.1. De Franse vroeggotische stijlen ................................................................................................................................ 37
3.2.2. De Franse hooggotiek: de Kathedraal v. Chartres (1194 – 1220) als cesuur............................................................. 41
3.2.3. De ‘rayonante stijl’ als eindstadium: van structuur naar maaswerk ......................................................................... 47
3.3. Gotiek in Engeland ......................................................................................................................................................... 49
3.3.1. Introductie tot de Engelse gotiek: de 3 Engelse stijlen en de verschillen met de Franse gotiek .............................. 49
3.3.2. De Early English Gothic (ca. 1170 – 1300): Frans geïnspireerd en sober .................................................................. 51
3.3.3. De Decorated Style of ‘curving linear gothic’ (ca. 1300 – 1350/70): vrij, decoratief en vloeiend ............................. 55
3.3.4. De Perpendicular Style (ca. 1350 – ca. 1550/16de eeuw): streng en geometrisch ................................................... 59
3.4. Late gotiek in de rest v. Europa: Bourges, Zuid-Frankrijk, Spanje en Duitsland ............................................................ 61
3.4.1. Bourges, Zuid-Frankrijk en Spanje............................................................................................................................. 61
3.4.2. De Duitse Hallenkerk en de laatgotische extravagante ontwerpen .......................................................................... 65
HOOFDSTUK 4: De Florentijnse Renaissance-architectuur ............................................................................................................... 67
3
, 4.1. Filippo Brunelleschi (1377 – 1446): orde en ritme vanuit één element (vierkant) ........................................................ 67
4.2. Leon Battista Alberti (1404 – 72): theoreticus v/d Renaissance .................................................................................... 71
HOOFDSTUK 5: De verspreiding v/d Renaissance – Urbino en Milaan ............................................................................................. 75
5.1. Urbino (ca. 1440 – 80): humanisme, hofcultuur en de città ideale ............................................................................... 75
5.1.1. Luciano Laurana (ca. 1420 – 79): het Palazzo Ducale te Urbino ............................................................................... 77
5.1.2. Francesco di Giogrio Martini (1439 – 1501): architect, theoreticus en de città ideale............................................. 79
5.2. Milaan (ca. 1450 – 1500): gotische erfenis, conformità en de hybride renaissance ..................................................... 81
5.2.1. Guiniforte Solaro (1429 – 81) en Giovanni Antonio Amadeo (1447 – 1522) ............................................................ 81
5.2.2. Filarete (Antonio Averlino, 1400 – 69): het Castello Sforzesco en Ospedale Maggiore............................................ 83
5.2.3. Donato Bramante (1444 – 1514): eerste fase in Milaan ........................................................................................... 85
5.3. Epiloog: Da Vinci en de overgang naar de 16de eeuw .................................................................................................... 85
HOOFDSTUK 6: De Hoogrenaissance in Rome – Macht, kunst en Ideologie .................................................................................... 87
6.1. De Hoogrenaissance (1503 – 20) in Rome: .................................................................................................................... 87
6.1.1. Donato Bramante (1444 – 1514): tweede fase in Rome onder Julius II (pont. 1503 – 13) ....................................... 87
6.1.2. Rafael (1483 – 1520) onder Julius II en Leo X............................................................................................................ 89
6.2. Het Maniërisme (1520 – 1600) en de liquidatie v/d mythe v/d Renaissance ................................................................ 91
6.2.1. De term ‘maniërisme’: de maniera en de kunsten – norm en licenza ...................................................................... 91
6.2.2. Maniërisme in de architectuur: Galeazzo Alessi, Pirro Ligurio en Giulio Romano .................................................... 93
6.2.3. Excursus: De Modi – norm en transgressie bij Giulio Romano en de maniera ......................................................... 95
HOOFDSTUK 7: Resisting the Renaissance? Venetië en de radicale moderniteit ............................................................................. 97
7.1. Inleiding: tweestrijd tss ‘la maniere moderna’ vs. ‘la maniera Veneziana’ ................................................................... 97
7.2. 1460 – 1500: Renovatio Urbis en hist. continuïteit in Venetië ...................................................................................... 99
7.2.1. Eerste generatie: Mauro Codussi (1440 – 1504), Pietro en Tullio Lombardo (1435/55 – 1515/32) ......................... 99
7.2.2. Privé vs. publiek: de limieten aan de fasto (praal) .................................................................................................. 101
7.3. 1500 – 1530: Stedelijke vernieuwing en spanningsveld tss traditie en modernisering ............................................... 103
7.3.1. Mogelijkheden tot vernieuwing: de branden v/d Procuratie (1512) en de Realto-brug (1514) ............................. 103
7.3.2. De radicalen aan de macht (1530s): Doge A. Gritti (1455 – 1535) en J. Sansovino (1486 – 1570) ......................... 105
7.4. Andrea Palladio (1508 – 80): een nieuw villa-type op de Venetiaanse terraferma ..................................................... 107
7.4.1. Vorming door Gian Giorgio Trissino (1478 – 1550) en de rol v/d terreferma v. Venetië ........................................ 107
7.4.2. De Palladiaanse villa: landbouwmachine en architecturale grammatica ............................................................... 109
7.4.3. Het potentiële Venetië v. Daniele Barbaro (1514 – 70) en Andrea Palladio (1508 – 80)........................................ 111
7.4.4. Het Vicenza v. Andrea Palladio (na 1550) en z’n architecturaal testament (1570) ................................................ 113
HOOFDSTUK 8: De overgang tussen de Renaissance – Maniërisme – Barok ................................................................................. 115
8.1. Michelangelo Buonarroti (1475 – 1564) : de ondergang v/d illusies v/h humanisme ................................................. 115
8.1.1. Het vroege werk (1501 – 13): sculptuur en de Sixtijnse kapel ................................................................................ 115
8.1.2. Michelangelo in Firenze (1516 – 34): de overgang naar het maniërisme ............................................................... 117
8.1.3. Michelangelo in Rome (1534 – 64): de Sint-Pieterskoepel en z’n laatste werken .................................................. 119
8.2. De 17de eeuw in Rome en de verspreiding v/d barok .................................................................................................. 121
8.2.1. Van stinkende stad naar theatrum mundi: de reorganisatie v. Rome .................................................................... 121
8.2.2. De werking v/d barok met Bernini (1598 – 1680): retoriek en vervoering v/d toeschouwer ................................. 123
8.2.3. De werking v/d barok met Borromini (1599 – 1667): spaarzame extravaganza..................................................... 125
4
, 8.2.4. De werking v/d barok buiten Rome: Guarino Guarini (1624 – 83) in Turijn ........................................................... 125
HOOFDSTUK 9: Wetenschappers en architectuur, of ‘l’art de bâtir’ .............................................................................................. 127
9.1. Inleiding: oorlogen winnen en grandioos bouwen ...................................................................................................... 127
9.1.1. De triomf v/d barok en de koninklijke macht onder Lodewijk XIV (reg. 1643 – 1715) ........................................... 127
9.1.2. J-B. Colbert (1619 – 83): staatsarchitectuur en de creatie v/d Académie (1671) ................................................... 127
9.2. Claude Perrault (1613 – 88): afstand v/d strikte academische regels ......................................................................... 129
9.2.1. Het samenvallen v. theorie en praktijk: De querelle des Anciens en des Modernes ............................................... 129
9.3. Jules H. Mansart (1646 – 1708) en de herwaardering v/d gotiek ................................................................................ 131
9.4. Sir Christopher Wren (1632 – 1723) en de heropbouw v. Londen .............................................................................. 133
9.5. Giovanni Battista Piranesi (1720 – 78) ......................................................................................................................... 135
9.5.1. Piranesi als schrijver: de vorming v/e grafisch oeuvre en z’n etspublicaties .......................................................... 135
9.5.2. Piranesi als theoreticus: een positie in het architectuurdebat v/d 18 de eeuw ....................................................... 139
9.5.3. Piranesi als architect en ondernemer: opdrachten v/d Orde van Malta (1760 – 65) ............................................. 141
HOOFDSTUK 10: Architectuur en de Verlichting (18de e) – Visie, utopie en controle ..................................................................... 143
10.1. In de spotlights v/d Verlichting: J.G. Soufflot, É.L. Boullée en C.N. Ledoux ................................................................. 143
10.1.1. De intellectuele elite en nieuwe architecten met nieuwe stedelijke programma’s ............................................... 143
10.1.2. Jacques-Germain Soufflot (1713 – 80) en N.L.C. de Mézières (1721 – 89) ............................................................. 145
10.1.3. Étienne-Louis Boullée (1728 – 99): emotie, geometrie en het sublieme ................................................................ 147
10.1.4. Claude-Nicolas Ledoux (1736 – 1806) en de Architecture Parlante ........................................................................ 149
10.1.5. De échte rev. architectuur: het gebouw als conditioneringsmachine – Bentham’s Panopticon ............................ 151
10.2. In de blacklights v/d Verlichting: Jean-Jacques Lequeu (1757 – 1826)........................................................................ 153
10.2.1. Libertaire kritiek op de Verlichting: Fourier en De Sade ......................................................................................... 153
10.2.2. Jean-Jacques Lequeu (1757 – 1826)........................................................................................................................ 153
HOOFDSTUK 11: De instrumentalisatie v/d architectuur ............................................................................................................... 157
11.1. Historische context: Frankrijk in een revolutie ............................................................................................................ 157
11.1.1. Het herschrijven v/h verleden: de creatie v/h Panthéon ........................................................................................ 157
11.2. De ingenieurs v/d Verlichting: J.N.L. Durand en de École Polytechnique .................................................................... 159
11.2.1. Een nieuwe professional betreedt het toneel: de burgerlijk ingenieur .................................................................. 159
11.2.2. Convenance et économie: Durands lessen aan de École Polytechnique en het gridsysteem.................................. 159
11.2.3. De nieuwe rol v/h weten en de instrumentalisatie v/d architectuur: de architect-ambtenaar ............................. 161
11.2.4. Het resultaat? De architectuur als wereldlijke operatie ......................................................................................... 163
11.3. Het spektakel v/d Moderniteit: ijzer, de consument en de arch. in de 19 de eeuw ...................................................... 165
11.3.1. De 18de- en 19de-eeuwse high tech: de ijzeren bruggenbouw ................................................................................ 167
11.3.2. De nieuwe technologie, ijzer en de architectuur: Henri Labrouste (1801 – 75) ..................................................... 171
11.3.3. Nieuwe gebouwtypes: het station, markthallen, serres en stedelijke liften .......................................................... 173
11.3.4. Het Crystal Palace, de wereldtentoonstelling en plaatsen v. consumptie .............................................................. 175
11.3.5. Stedelijke landmarks en retoriek: de Sacré-Coeur vs. de Eiffeltoren ...................................................................... 177
HOOFDSTUK 12: De ontwikkeling v/d moderne metropool in Europa en de VS ............................................................................ 179
12.1. De moderne stedenbouw in Europa: Lissabon, Parijs en Barcelona ........................................................................... 179
12.2. De moderne stedenbouw in de VS: Chicago, New York en Los Angeles ...................................................................... 181
12.2.1. Chicago: de opkomst v/d wolkenkrabber (1890 – 1939): Burnham, Sullivan, Gilbert en Hood ............................. 181
5
, 12.2.2. Los Angeles: de anti-stedelijke ideologie en de Case Study Houses ....................................................................... 189
HOOFDSTUK 13: De ‘Machine-Age’ en hoe ermee om te gaan ...................................................................................................... 201
13.1. Inleiding: het einde v/h verleden en hoe omgaan met de machine-age..................................................................... 201
13.2. De 19de eeuw en vroege 20ste eeuw: een intell. en wetenschappelijke broeikast ....................................................... 203
13.2.1. Eugène Viollet-le-Duc (1814 – 79) en het romantisme: ‘form follows structure/function’ .................................... 203
13.2.2. A. Pugin, J. Ruskin en W. Morris: De vlucht uit de machine age ............................................................................. 205
13.2.3. Victor Horta (1861 – 1947) en de Art-Nouveau in de architectuur........................................................................ 207
13.2.4. Henry Van de Velde (1863 – 1957) en de omarming v/d machine age .................................................................. 211
13.3. Het Weense Modernisme: ........................................................................................................................................... 213
13.3.1. Wenen aan het einde v/d 19de eeuw: de ‘Wiener Secession’ (1897 – 1905) .......................................................... 213
13.3.2. Adolf Loos (1870 – 1933) en de polemiek met de Weense cultuur ........................................................................ 217
13.3.3. Ludwig Wittgenstein (1889 – 1951) als architect .................................................................................................... 223
HOOFDSTUK 14: Ludwig Mies van der Rohe (1886 – 1969) ........................................................................................................... 225
14.1. Inleiding: twee grondslagen v/d moderne architectuur .............................................................................................. 225
14.1.1. Architectuur en emotie: het Duits expressionisme................................................................................................. 225
14.1.2. Architectuur, industrie en functie: de Deutsche Werkbund, Muthesius, Behrens en de AEG ................................ 227
14.2. Het oeuvre v. Mies van der Rohe (1886 – 1969) ......................................................................................................... 229
14.2.1. De jonge Mies (1906 – 23): van gebouwen tot manifesten .................................................................................... 229
14.2.2. Mies bouwt (1927 – 29): Weissenhofsiedlung (WHS), de baksteenvilla’s en Villa Tugendhat ............................... 231
14.2.3. Mies in Amerika (1937 – 69): de wolkenkrabber als glass box ............................................................................... 235
14.3. Kritische analyse v. Mies oeuvre: Vergeistigung v/d techniek .................................................................................... 237
6
,7
,8
,INLEIDING: Geschiedenis en architectuur
De volgende hoofdstukken krijgen we e. introductie tot de architectuurgeschiedenis (AG). Eén v/d vragen die we ons moeten stellen gaat als
volgt: wat is de opzet v. dit vak? De AG bestudeert hoe vroegere architecten en bouwmeesters hun gebouwen ontwierpen en construeerden,
en vooral hoe deze manieren doorheen de tijd veranderden. Het gaat dus niet enkel om gebouw op zich, maar om de evolutie v. ideeën,
technieken en betekenissen binnen de architectuur.
▪ De zuilen v/d Sint-Pieterskerk symbolisch bekeken… deze zijn immers de steunpilaren v/d
architectuur en verbeelden tegelijk de overgang v. pure massa naar e. idee, nl. de omarming
v/h christendom door de mensheid. De mens zelf is daarbij essentieel, want zonder mensen is
er geen architectuur en dus ook geen GE ervan.
In het kort gezegd bestaan gebouwen dankzij de mens en voor de mens. Architectuur is dus altijd het
resultaat v. interactie tss mens en gebouw; zonder menselijke betekenis blijft enkel materie over.
1.1. Waarom architectuurgeschiedenis onderwijzen?
Een centrale vraag is waarom we AG onderwijzen. In Space, Time and Architecture (1941) beschrijft Sigfried Giedion (1888 – 1968) dit als volgt:
‘History is a magical mirror. Who peers into it sees his own image in the shape of events and development. (…) The
meaning of history arises in the uncovering of relationships. That is why the writing of history has less to do with facts as such
than with their relations. (…) The historian’s role is to put in order in its historical setting what we experience piecemeal from
day to day, so that in place of sporadic experience, the continuity of events becomes visible. An age that has lost its
consciousness of the things that shape its life will know neither where it stands nor, even less, at what it aims.’
Hij schrijft dus e. ode aan de Geschiedenis, want wie de GE niet kent, weet niet waar hij staat en kan ook niet bepalen waar hij naartoe wil. Kennis
van het verleden helpt om het heden te begrijpen en de toekomst vorm te geven. Ook in de AG bestaat er e. essentieel onderscheid in het waarom
we architectuur moeten bouwen. Het verwarren v. beide leidt vaak tot slechte architectuur.
1. Historiografisch project vertrekt vanuit het heden en kijkt terug naar het verleden. Dit gebeurt met de blik en kennis v. vandaag en is
visueel-analytisch v. aard.
2. Architectonisch-utopisch project vertrekt eveneens uit het heden, maar richt zich eerder op de toekomst. Het begrip ‘project’ komt
immers v/h Latijn projectare als ‘vooruitwerpen’. Architectuur heeft als gevolg e. utopisch karakter en probeert e. toekomstige
werkelijkheid te verbeelden en vorm te geven (cf. Avant-Gardistische projecten v. Russische architecten voor Moskou).
1.1.1. Crash-Course tendensen in de historiografie: geschiedenis als interpretatie?
In de Geschiedenis heb je drie vakken die specifiek ingaan op de functie, nut en weg die ‘het verleden’ zou moeten afleggen. ‘Bruikbaarheid’ en
‘interpretatie’ zijn hierin sleutelwoorden. We gaan hier e. korte crash-course geven over de belangrijkste epigonen in dit debat.
▪ Jacob Burckhardt (1818 – 97) legde de grondslag v. wat we later het ‘narrativisme’ zouden noemen, nl. de visie dat historici a.d.h.v.
verhalen verbanden/tendensen/patronen in het verleden proberen zichtbaar te maken. Geschiedenis is daarom ‘meer kunst/literatuur
dan wetenschap’, en welke rol is er dan voor de historicus weggelegd? Is hij e. loutere fictieschrijver?
o Geschiedenis als hist. constructie? Ja, we moeten ons bewust zijn dat GE en architectuur niet neutraal is en ook negatieve
rollen heeft gespeeld in het verleden. We moeten dus voorzichtig zijn met mythes die zich als GE voordoen. Elke
geschiedschrijving is e. interpretatie: ze selecteert en vervormt.
▪ Karl Marx’s (1818 – 83) Das Kapital (1867) zag de geschiedenis uitmonden in e. ideale socialistische SLV.
▪ Francis Fukuyama’s (1952 – heden) The End of History and the last man (1992) sprak na de val v/d Berlijnse Muur over het ‘einde v/d
geschiedenis’ als ideologische evolutie.
▪ Paul Valéry’s (1871 – 1945) Regard sur le monde actuel (1931) stelde dat geschiedenis geen productieve of nuttige les oplevert.
▪ Marc Bloch’s (1886 – 1944) Apologie pour l'histoire ou Métier d'historien (1949) benadrukte dat geschiedenis geen doel op zich heeft;
zodra ze e. doel moet dienen, wordt ze e. instrument daarvan.
Zoals je merkt sprak men zich de voorbije 2 eeuwen graag uit welke rol weggelegd is voor de historicus en hoe het verloop der tijd in elkaar zou
zitten. Dit kunnen we filteren tot 2 fund. visies op geschiedenis:
1. Geschiedenis als autonoom proces waarbij zij haar eigen verloop volgt, los v. individuele invloeden. Traditioneel is deze visie doorheen
de GE het meest vertegenwoordigd geweest v. theoretici als Ibn Khaldun (1332 – 1406) tot Oswald Spengler (1880 – 1936) die allen in
cycli v. opgang, bloei en ondergang dachten. Zij staan sceptisch tegenover het idee dat GE kan worden gestuurd of getransformeerd.
2. Geschiedenis als continu proces v. wording is positiever, waarbij zij kan worden beïnvloed en vormgegeven. De mens kan de toekomst
projecteren en ontwerpen: hij is zelf maker! Veelal zijn dit utopische visies, zoals bij Thomas More (1478 – 1535), die geloven in
‘maakbaarheid’.
Tussen deze twee polen beweegt de mens zich enerzijds tss determinisme en het vooruitgangsdenken anderzijds. Een aspect waar je je als
onderzoeker steeds v. bewust moet zijn, zijn té teleologische en ideologische visies, nl. dat de GE zich voortbeweegt naar al maar meer
toenemende complexiteit, beschaafdheid en morele verfijndheid. Dergelijke visies leiden onvermijdelijk tot blinde vlekken.
9
, 10
