INHOUDSOPGAVE RECHTSPSYCHOLOGIE (C01B5A)
AJ 2025-2026
Prof. dr. Lore Mergaerts
DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE
Feit of fictie?
- De RP heeft Amerikaanse roots
- Valse bekentenissen worden vooral afgelegd door mensen met psychische problemen
- Het is nodig om enige druk uit te oefenen tijdens een verhoor om informatie te
verkrijgen van een verdachte
- Er zijn tot op heden geen onterechte veroordelingen in B
- Traumatische herinneringen worden vaak verdrongen, maar blijven onbewust wel een
invloed uitoefenen op het functioneren van het individu
- Geheugenverlies voor een delict is door de traumatische aard van de feiten zeer
courant bij verdachten
- Onschuldigen kunnen hun alibi meestal staven adhv tastbaar bewijs
- Inconsistente alibi’s worden nooit geloofwaardig geacht
- De politie is beter in het detecteren van leugens dan gewone mensen
- Het is mogelijk om obv lichaamstaal leugens te detecteren tijdens een verhoor
- Een polygraaf is de beste manier om leugens te ontmaskeren bij verdachten
- Het is nuttig om een ooggetuige een dader te laten identificeren obve foto van de
verdachte
- De waarneming en het geheugen van kinderen zijn geen goede bron van info
- Er zijn verschillende goede criteria om de geloofwaardigheid van verklaringen van
asielzoekers te beoordelen
- Het uiterlijk van de beklaagde beïnvloedt de straftoemetingsbeslissing
- Rechters met meer dan 10 jaar ervaring zijn minder vatbaar voor biases in vergelijking
met leken
- Deskundigen zijn minder vatbaar voor biases dan rechters
- Het gebruik van remote justice heeft noodzakelijk een positieve impact op beklaagden
- De gesigneerde afstandsverklaring biedt afdoende zekerheid dat de afstand vrijwillig
en weloverwogen gebeurde
- Deskundigen uit de gedragswetenschappen zijn vatbaarder voor biases in vergelijking
met deskundigen uit de forensische wetenschappen
1. Een schets van de (rechts)psychologie
1.1. De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie
Niet nieuw – psychologie kent een lange traditie
- Begin: in periode van WOII.
Toepassing van psychologie binnen het recht: Duitse roots
,William. Stern;
- Eerste die toep heeft gedaan toegepast op getuigenverklaringen. In de aula in scene
gezette misdrijven en survey, vragen op moment of paar weken later wat heb je
gezien. (in academische context)
o Bracht zijn kennis binnen in de rechtszaal.
- Labostudies: foto kregen en later moesten vertellen wat ze hadden waargenomen.
o Soms met suggestieve vragen
- In VS terecht door jodenvervolging: onderzoeksdomein in VS uitgebouwd. Dus
rechtspsychologie heeft geen Amerikaanse roots, maar vooral Duits.
- Kwam uit geheugenpsycholoog H. Ebbinghaus
o Ebbinghaus: algemene principes die het menselijke herinneringsvermogen
sturen
o Stern: kennis toepassen op getuigenverklaringen
- Was ook psycholoog ~getuigendeskundig voor Duitse rechtbanken
Hugo Munsterberg: (in VS)
- Duitser
- Zelf uitroepen tot pionier vd rechtspsychologie en hijzelf ontwikkeld heeft
- MAAR bouwde verder op Stern. (plagiaat gepleegd) en was niet constructief bezig en
negatief tav juristen.
Beide: focus op feilbaarheid van het geheugen van getuigen en hun verklaringen, bouwstenen
voor implementatie van psychologie op het recht.
- Op getuigen en verklaringen.
o Mbv allerlei experimenten.
Nu? Verzoening tss psy en recht?
- (juridische) context is zelfde
- Lastig: tot nu nog spanning tss psy en recht in verschillende landen. Uitgangspunten
van psy zijn totaal anders dan die van het recht, dit zit in versch elementen:
o Psy is heel descriptief (data)van aard, veel beschrijvingen en in kaart brengen
van iets vb waarnemingen van getuigen hoe speelt zich dit af met veel
verschillende data en heel veel beschrijven. het recht is heel
voorschrijvend/prescriptief (regels)/normatief van hoe mensen zich zouden
, moeten gedragen. Regels uitzetten voor toekomstig gedrag, dat mensen gaan
stellen.
o Psy heeft mate van onzekerheid(waarschijnlijkheden) en onduidelijkheden,
altijd. Nooit 100% zeker over iets dat we denken dat het zo is. Altijd een kans
dat je iets hebt gemist of factor die verschillend is of vraag anders gesteld. Op
gespannen voet en altijd marge van onzekerheid. zekerheid en
duidelijkheid
o Psy kan men uitspraak doen op globale focus/gemiddelden/groepsniveau,
zaken die men weet obv studies op heel veel mensen. het recht is altijd over
besl in individuele gevallen. Toep in specifiek geval.
o Over richting van het probleem/directional condition probleem: (rechts)psy
wil de kans schatten dat iets zich voordoet gezien de aanw van een bep
factor/van wat je hebt. Kans schatten obv event dat zich voordoet/zal voordoen
recht gaat men zich baseren op een event dat al gebeurt is. Dan de kans
willen krijgen wat de kans is om daar een verklaring van te kunnen maken
achteraf.
1.2. Rechtspsychologie als één van de verschillende op het recht toegepaste en voor het
recht relevante psychologische disciplines
Boek: Rechtspsychologie is een descriptieve wetenschap, houdt zich mee bezig met hoe de
mensen zich daadwerkelijk gedragen, hoe beslissingen worden genomen en welke rol de
normatieve rechtsregels daarin spelen.
RP is een toegepaste discipline (psycho teogepast aan recht).
Verschillende disciplines van pas:
- Rechtspsychologie
o Vooral experimenteel onderzoek
Van belang: nodig om invloeden van factoren in kaart te brengen. Niet
zomaar vragen, je moet het daadwerkelijk weten of dat het geval is!
= in kaart gaan brengen/verklaren zodat je uitspraken kan gaan doen.
o Empirisch
o Cognitieve psychologie en functieleer
- (Aanverwant)Forensische psychologie
o ~ soms als synoniem gebruikt voor RP
o Bestuderen van deviant gedrag/afwijkend gedrag.
o Geen nadruk op empirisch onderzoek, maar vooral bestuderen van 1 op 1
cases. Toegepast op individuele gevallen.
Uit allerlei andere psychologisch onderzoek nagaan/verder werken. Om
dan individueel geval te bestuderen. Vb nagaan of bep persoon een bep
stoornis lijdt. Individuele analyses doen op die persoon.
o Focus op vermeende daders: vermeende: mensen weet je niet op voorhand of
ze al dan niet daders zijn, dus hier zijn het mensen die er worden van verdacht
, en je het niet direct weet of ze al dan niet daders zijn daders verdachte
beklaagde
- (aanverwant) Criminologische psychologie
o Wrm vanuit perspectief, daders een misdrijf plegen. Andere elementen zoals
invloed van peers…
o Opgebouwd vanuit bep theorieën.
Op groepsniveau
Van interviews van 100en mensen of cases bestuderen en
gemeenschappelijke kenmerken zoeken om dan theorieën
daaruit te creëren.
Uitspraak doen obv data van veel mensen en dan zeggen is
typerend voor dit dat.
Nooit over individuele gevallen.
o Focus op vermeende daders en daders
- (sociale psychologie)
o Hoe ons gedrag w beïnvloed door andere en sociale interacties.
Ander soort van onderzoek.
1.3. De doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie
Wat gebeurt er?
- Allerhande menselijke processen bestuderen. Psychologie toegepast op het recht en
dat gedrag bestuderen.
- = elk gedrag onder invloed/”controle” van het recht dus ook de actoren van het recht
zoals politie, rechters, getuige, verdachte… heel die interactie zijn voorwerp van
rechtspsychologie.
- Invloeden van al mogelijke aard.
o Welke en hoe/op welke manier een invloed? Pos of neg impact, leidt tot hogere
of lagere straffen, hogere schadevergoeding of minder…
- Sterke focus op waar het misgaat/tekortkomingen/valkuilen bij bewijsgaring en
justitiële besluitvorming. Welke invloeden zouden er spelen waardoor die kwaliteit
van info in gedrang zou komen bvb.
- Van belang: want foute maken in zo een procedure kan niet, wil men vermijden. Het
blijft over mensen gaan dus extra reden dat er fouten gemaakt kunnen worden.
Doelstelling:
AJ 2025-2026
Prof. dr. Lore Mergaerts
DEEL I. EEN KORTE INLEIDING IN DE (RECHTS)PSYCHOLOGIE
Feit of fictie?
- De RP heeft Amerikaanse roots
- Valse bekentenissen worden vooral afgelegd door mensen met psychische problemen
- Het is nodig om enige druk uit te oefenen tijdens een verhoor om informatie te
verkrijgen van een verdachte
- Er zijn tot op heden geen onterechte veroordelingen in B
- Traumatische herinneringen worden vaak verdrongen, maar blijven onbewust wel een
invloed uitoefenen op het functioneren van het individu
- Geheugenverlies voor een delict is door de traumatische aard van de feiten zeer
courant bij verdachten
- Onschuldigen kunnen hun alibi meestal staven adhv tastbaar bewijs
- Inconsistente alibi’s worden nooit geloofwaardig geacht
- De politie is beter in het detecteren van leugens dan gewone mensen
- Het is mogelijk om obv lichaamstaal leugens te detecteren tijdens een verhoor
- Een polygraaf is de beste manier om leugens te ontmaskeren bij verdachten
- Het is nuttig om een ooggetuige een dader te laten identificeren obve foto van de
verdachte
- De waarneming en het geheugen van kinderen zijn geen goede bron van info
- Er zijn verschillende goede criteria om de geloofwaardigheid van verklaringen van
asielzoekers te beoordelen
- Het uiterlijk van de beklaagde beïnvloedt de straftoemetingsbeslissing
- Rechters met meer dan 10 jaar ervaring zijn minder vatbaar voor biases in vergelijking
met leken
- Deskundigen zijn minder vatbaar voor biases dan rechters
- Het gebruik van remote justice heeft noodzakelijk een positieve impact op beklaagden
- De gesigneerde afstandsverklaring biedt afdoende zekerheid dat de afstand vrijwillig
en weloverwogen gebeurde
- Deskundigen uit de gedragswetenschappen zijn vatbaarder voor biases in vergelijking
met deskundigen uit de forensische wetenschappen
1. Een schets van de (rechts)psychologie
1.1. De oorsprong en geschiedenis van voor het recht relevante psychologie
Niet nieuw – psychologie kent een lange traditie
- Begin: in periode van WOII.
Toepassing van psychologie binnen het recht: Duitse roots
,William. Stern;
- Eerste die toep heeft gedaan toegepast op getuigenverklaringen. In de aula in scene
gezette misdrijven en survey, vragen op moment of paar weken later wat heb je
gezien. (in academische context)
o Bracht zijn kennis binnen in de rechtszaal.
- Labostudies: foto kregen en later moesten vertellen wat ze hadden waargenomen.
o Soms met suggestieve vragen
- In VS terecht door jodenvervolging: onderzoeksdomein in VS uitgebouwd. Dus
rechtspsychologie heeft geen Amerikaanse roots, maar vooral Duits.
- Kwam uit geheugenpsycholoog H. Ebbinghaus
o Ebbinghaus: algemene principes die het menselijke herinneringsvermogen
sturen
o Stern: kennis toepassen op getuigenverklaringen
- Was ook psycholoog ~getuigendeskundig voor Duitse rechtbanken
Hugo Munsterberg: (in VS)
- Duitser
- Zelf uitroepen tot pionier vd rechtspsychologie en hijzelf ontwikkeld heeft
- MAAR bouwde verder op Stern. (plagiaat gepleegd) en was niet constructief bezig en
negatief tav juristen.
Beide: focus op feilbaarheid van het geheugen van getuigen en hun verklaringen, bouwstenen
voor implementatie van psychologie op het recht.
- Op getuigen en verklaringen.
o Mbv allerlei experimenten.
Nu? Verzoening tss psy en recht?
- (juridische) context is zelfde
- Lastig: tot nu nog spanning tss psy en recht in verschillende landen. Uitgangspunten
van psy zijn totaal anders dan die van het recht, dit zit in versch elementen:
o Psy is heel descriptief (data)van aard, veel beschrijvingen en in kaart brengen
van iets vb waarnemingen van getuigen hoe speelt zich dit af met veel
verschillende data en heel veel beschrijven. het recht is heel
voorschrijvend/prescriptief (regels)/normatief van hoe mensen zich zouden
, moeten gedragen. Regels uitzetten voor toekomstig gedrag, dat mensen gaan
stellen.
o Psy heeft mate van onzekerheid(waarschijnlijkheden) en onduidelijkheden,
altijd. Nooit 100% zeker over iets dat we denken dat het zo is. Altijd een kans
dat je iets hebt gemist of factor die verschillend is of vraag anders gesteld. Op
gespannen voet en altijd marge van onzekerheid. zekerheid en
duidelijkheid
o Psy kan men uitspraak doen op globale focus/gemiddelden/groepsniveau,
zaken die men weet obv studies op heel veel mensen. het recht is altijd over
besl in individuele gevallen. Toep in specifiek geval.
o Over richting van het probleem/directional condition probleem: (rechts)psy
wil de kans schatten dat iets zich voordoet gezien de aanw van een bep
factor/van wat je hebt. Kans schatten obv event dat zich voordoet/zal voordoen
recht gaat men zich baseren op een event dat al gebeurt is. Dan de kans
willen krijgen wat de kans is om daar een verklaring van te kunnen maken
achteraf.
1.2. Rechtspsychologie als één van de verschillende op het recht toegepaste en voor het
recht relevante psychologische disciplines
Boek: Rechtspsychologie is een descriptieve wetenschap, houdt zich mee bezig met hoe de
mensen zich daadwerkelijk gedragen, hoe beslissingen worden genomen en welke rol de
normatieve rechtsregels daarin spelen.
RP is een toegepaste discipline (psycho teogepast aan recht).
Verschillende disciplines van pas:
- Rechtspsychologie
o Vooral experimenteel onderzoek
Van belang: nodig om invloeden van factoren in kaart te brengen. Niet
zomaar vragen, je moet het daadwerkelijk weten of dat het geval is!
= in kaart gaan brengen/verklaren zodat je uitspraken kan gaan doen.
o Empirisch
o Cognitieve psychologie en functieleer
- (Aanverwant)Forensische psychologie
o ~ soms als synoniem gebruikt voor RP
o Bestuderen van deviant gedrag/afwijkend gedrag.
o Geen nadruk op empirisch onderzoek, maar vooral bestuderen van 1 op 1
cases. Toegepast op individuele gevallen.
Uit allerlei andere psychologisch onderzoek nagaan/verder werken. Om
dan individueel geval te bestuderen. Vb nagaan of bep persoon een bep
stoornis lijdt. Individuele analyses doen op die persoon.
o Focus op vermeende daders: vermeende: mensen weet je niet op voorhand of
ze al dan niet daders zijn, dus hier zijn het mensen die er worden van verdacht
, en je het niet direct weet of ze al dan niet daders zijn daders verdachte
beklaagde
- (aanverwant) Criminologische psychologie
o Wrm vanuit perspectief, daders een misdrijf plegen. Andere elementen zoals
invloed van peers…
o Opgebouwd vanuit bep theorieën.
Op groepsniveau
Van interviews van 100en mensen of cases bestuderen en
gemeenschappelijke kenmerken zoeken om dan theorieën
daaruit te creëren.
Uitspraak doen obv data van veel mensen en dan zeggen is
typerend voor dit dat.
Nooit over individuele gevallen.
o Focus op vermeende daders en daders
- (sociale psychologie)
o Hoe ons gedrag w beïnvloed door andere en sociale interacties.
Ander soort van onderzoek.
1.3. De doelstellingen en reikwijdte van de rechtspsychologie
Wat gebeurt er?
- Allerhande menselijke processen bestuderen. Psychologie toegepast op het recht en
dat gedrag bestuderen.
- = elk gedrag onder invloed/”controle” van het recht dus ook de actoren van het recht
zoals politie, rechters, getuige, verdachte… heel die interactie zijn voorwerp van
rechtspsychologie.
- Invloeden van al mogelijke aard.
o Welke en hoe/op welke manier een invloed? Pos of neg impact, leidt tot hogere
of lagere straffen, hogere schadevergoeding of minder…
- Sterke focus op waar het misgaat/tekortkomingen/valkuilen bij bewijsgaring en
justitiële besluitvorming. Welke invloeden zouden er spelen waardoor die kwaliteit
van info in gedrang zou komen bvb.
- Van belang: want foute maken in zo een procedure kan niet, wil men vermijden. Het
blijft over mensen gaan dus extra reden dat er fouten gemaakt kunnen worden.
Doelstelling:
