Inleiding in de criminologie - VOLLEDIGE SAMENVATTING - GESLAAGD - 2025/2026

Inleiding in de criminologie: inhoudstafel
Hoofdstuk 1 (les 1): criminologie als ‘een huis met vele kamers’.............4
1. Het materiële voorwerp van de criminologie: ‘criminaliteit’?............4
2. Het formele voorwerp van de criminologie........................................7
3. De criminologie als zelfstandige discipline?......................................7
Hoofdstuk 2 (les 2): Inleiding tot de wetenschapsfilosofie........................9
1. Assumptie over kennis.......................................................................9
2. Paradigmata in de criminologie (en andere sociale wetenschappen)
.............................................................................................................11
3. Conclusie.........................................................................................12
Hoofdstuk 3 (les 3): Gegevensbronnen voor criminologen.....................13
1. Historische achtergrond...................................................................13
2. Officiële criminaliteitscijfers.............................................................14
3. Zelfrapportages...............................................................................16
4. Slachtofferenquêtes.........................................................................17
Hoofdstuk 4 (les 4): Veelvoorkomende criminaliteit...............................20
1. Kernbegrippen en definities.............................................................20
2. Belgische cijfers en trends...............................................................21
3. Internationale en historische trends................................................24
Hoofdstuk 5 & 6 (les 5): Georganiseerde misdaad en
organisatiecriminaliteit...........................................................................25
1. Georganiseerde misdaad.................................................................26
2. Organisatiecriminaliteit...................................................................30
3. Conclusies........................................................................................31
Hoofdstuk 7 (les 6): Constructie van criminaliteit in de media...............32
Inleiding...............................................................................................32
1. Criminaliteit in de media..................................................................33
2. Oorzaken van representatie van criminaliteit in de media..............34
3. Beïnvloeding van media op ons gedrag en attitudes.......................35
4. Gevolgen van representatie van criminaliteit in de media..............36
Hoofdstuk 8 & 9 & 10 (les 7): Kwantitatief onderzoek............................37
1. Problemen bij criminologisch onderzoek.........................................37
2. Kenmerken van positivistisch onderzoek.........................................38

1

, 3 . Kwantitatief onderzoeksjargon.......................................................40
Hoofdstuk 11 (les 8): Kwalitatief onderzoek & de vergelijking tussen kwal
en kwant onderzoek................................................................................42
1. Kritiek op kwantitatief onderzoek....................................................42
2. Voorbeeld en definitie van kwalitatief onderzoek............................43
3. Kwalitatief onderzoek: types en methoden.....................................43
4. Vergelijking kwalitatief en kwantitatief onderzoek..........................46
Hoofdstuk 12 & 13 (les 9): Ontstaan van de criminologie in Europa: de
klassieke school en de eerste positivisten 5...........................................49
Inleiding...............................................................................................49
1. Het klassieke paradigma.................................................................49
2. Het ontstaan van het positivisme in de criminologie.......................50
3. Institutionalisering van de criminologie in België en in Europa.......54
4. Conclusie.........................................................................................54
Hoofdstuk 13 & 14 (les 10): Het vroege en moderne sociologische
positivisme..............................................................................................55
1. De zogenaamde ‘Franse school’ en Emil Durkheim.........................55
2. Het moderne sociologische positivisme...........................................56
3. Drie uitdagingen voor het sociologische positivisme.......................59
4. Conclusie.........................................................................................60
Hoofdstuk 15 & 16 (les 11): De labelingbenadering en de kritische
criminologie............................................................................................61
1. De labelingbenadering.....................................................................61
2. Kritische stromingen........................................................................63
3. Conclusies........................................................................................68
Hoofdstuk 17 & 19 (les 12): De neoklassieke criminologie en het
moderne en hedendaagse biologische positivisme................................69
1. Neoklassieke stromingen en theorieën............................................69
2. Moderne en hedendaagse biologisch positivisme............................73
3. Conclusie.........................................................................................75
Hoofdstuk 18 & 20 (les 13): Het psychologische positivisme en nieuwe
tendensen in de criminologie..................................................................76
1. Moderne en hedendaagse psychologische positivisme...................76
2. Nieuwe tendensen...........................................................................80


2

, 3. Besluit van deel 3............................................................................82
Hoofdstuk 21 & 23 (les 14): Van de mechanische toepassing van het
strafrecht naar het criminaliteits- en veiligheidsbeleid...........................82
1. Centrale begrippen..........................................................................82
2. Het strafrecht doorheen de tijd........................................................83
3. De doelen en effectiviteit van bestraffing........................................86
4. De uitbreiding van het criminaliteits- en veiligheidsbeleid..............89
5. Conclusie.........................................................................................92
Hoofdstuk 24 & 25 (les 15): Politie en het criminaliteitsbeleid in de
praktijk in België en elders.....................................................................93
1. Politie...............................................................................................93
2. Strafrechtsbedeling en criminaliteitsbeleid in praktijk.....................99
3. Conclusie.......................................................................................104
Hoofdstuk 26 & 27 (les 16): Criminaliteitspreventie en herstelrecht....105
1. Criminaliteitspreventie..................................................................105
2. Herstelrecht...................................................................................111




3

,Hoofdstuk 1 (les 1): criminologie als ‘een huis met vele
kamers’
Materieel voorwerp: onderwerp/studiematerie van de wetenschappelijke analyse of
wetenschapsoefening

Formeel voorwerp: wijze waarop wetenschap wordt bedreven (methode en daarmee
samenhangende theorie)

 Wetenschap kan slecht discipline genoemd worden als die eigen materieel en formeel
voorwerp heeft



1. Het materiële voorwerp van de criminologie: ‘criminaliteit’?
Garland: 2 hoofdkenmerken

 Empirisch gegronde, wetenschappelijke aanpak
 Door de staat gedefinieerde criminaliteit (focus op criminaliteit)

Goethals: 3 hoofdthema’s

 Onderzoek naar criminaliteit/daders, onveiligheid, hun oorzaken en gevolgen
o Fenomenen criminaliteit  fenomenologie + sociaal-structurele en aan
individu geboneden kenmerken
 Onderzoek naar de processen van de (de-)criminalisering
o Processen van benoeming criminaliteit
 Onderzoek naar het criminaliteitsbeleid en maatschappelijke reacties erop
o Hoe samenleving reageert via preventie, repressie, bestraffing en nazorg

 Criminologie bestudeert criminaliteit en reactie erop



1.1 Criminaliteit in wezen betwist?
Wat is criminaliteit?  geen exacte definitie

Veel debat tussen criminologen en strafjuristen  ‘criminologen zijn interesse in
concept ‘criminaliteit’ verloren  “criminaliteit terug op criminologische agenda
plaatsen”

In wezen betwist = begrip dat niet eenduidig te definiëren is, maar juist eindeloze
debatten oproept over juiste interpretatie en toepassing, omdat de kern ervan niet
vaststaat



Gallie: termen waarover geen consensus bestaat omdat ze normatief en complex zijn
(essentially contested)

 Normativiteit = norm stellen, aangeven hoe iets zou moeten zijn of gebeuren
o Hedendaagse samenleving: ‘criminaliteit’ als term gebruikt om
wantrouwen en afkeuring uit te drukken
 Normativiteit van concept kan niet genegeerd worden



4

, o Bottoms: concept zelf (en type strafrechtsbedeling dat sml.
voortbrengt) moet noodzakelijkerwijs voortvloeien uit politieke en
morele keuzes



 Complexe karakter:
o Juridische, criminologische, politieke en andere maatschappelijke
opvattingen
o Morele perspectieven, media-beeld van criminaliteit
o  allemaal andere voorstellingen



1.2 De legalistische definities van criminaliteit, de beperkingen ervan en
de constructivistische reacties erop
Legalistische definities: ‘anker’ op mechanische wijze

 Criminaliteit = inbreuk op de strafwet(ten)
 Gedrag dat door strafwetboek en andere strafwetten strafbaar wordt gesteld

Verschillende definities:

 Oxford Dictionary: een daad of nalatigheid die wordt beschouwd als een misdrijf
dat wordt bestraft via het strafrecht
 Tappans: opzettelijke daad of omissie die in strijd is met de strafwet en werd
gepleegd zonder dat er sprake is van zelfverdediging of andere
verschoningsgronden
 Voordeel van helderheid, MAAR voldoen niet
 Gaan niet dieper in op ware aard van crim, geeft enkel aan dat misdrijf een
misdrijf is omdat strafrecht dit zo vooropstelt = formaliteit, formele definities
 Dynamisch karakter: verschillen over tijd en ruimte
o Gedragingen kunnen gecriminaliseerd en gedecriminaliseerd worden
o Elk land heeft eigen definities (vb.: cannabis)
 Niet steeds duidelijk
o Dezelfde feiten kunnen zowel via strafrechtelijke als burgerrechtelijke
procedure behandeld worden
o Gedrag kan tegelijkertijd crimineel zijn en in strijd met burgerlijk recht
 Neiging om schadelijke activiteiten van ‘machtigen’ te verwaarlozen of negeren
 Bestraft soms gedragingen die voordelig kunnen zijn voor sociale vooruitgang (vb.:
Martin Luther King)
 TOCH vertrekken vele criminologische theorieën en analyses vaak vanuit legalistische
definities

Constructivistische opvattingen:

 Hulsman: criminaliteit kent geen ontologische realiteit
o Crim ligt niet aan basis van strafrechtelijk beleid maar is er product van
 Legalistische definities als variabel product van historisch constructieproces
 Sutherland’s definitie: the study of the process of law-making, law-breaking and
law-enforcing (wetgeving, wetsovertreding en wetshandhaving)
o Te breed: geen onderscheid tussen strafrecht en andere rechtstakken
o Te smal: geen aandacht voor informele/privé maatschappelijke reacties
 Constructivisme bevat kern van waarheid: het is onmogelijk om natuurlijke of
sociale wereld te bestuderen zonder concepten of theorie te gebruiken

5

,Postmodernisten: extreme constructivisten die risico lopen om in relativisme &
nihilisme te vervallen

 Nadruk op discursieve creatie van crim
 Geen grote, ‘universele’ waarheden, maar enkel ‘kleine’, ‘persoonlijke’ waarheden
= percepties gevormd door iemands culturele en sociale achtergrond
 Foucault: bestraffing als symbolische uiting van machtsregels waarbij sommige
gedragingen wel en andere niet als ‘crimineel’ zijn bestempeld
 ‘concept crim is gebaseerd op meningen’  niet toetsbaar, niet meer
wetenschappelijk

Zelfs in herziene, constructivistische gedaante biedt de legalistische benadering te weinig
houvast:

 Snelle tempo waarin jurisdicties nieuwe strafbaarstellingen uitvaardigen 
onduidelijkheden
 Stuntz: strafrecht bevat 2 wezenlijke verschillen
o Klein aantal ‘kernmisdrijven’ (vb.: diefstal, fraude, moord, …)
o Al de rest (per jaar worden heel veel nieuwe misdrijven toegevoegd, waar
burgers en experten niet altijd van op de hoogte zijn)
 Hedendaagse academici: onmogelijk om ‘het strafrecht’ op substantieve wijze
concreet te definiëren
o Asch: strafrecht is verloren zaak gezien vanuit principieel oogpunt

Deviant gedrag = afwijkend gedrag (niet illegaal, maar wekt onveiligheidsgevoelens op)



Wat wij in bepaalde periodes beschouwen als ‘criminaliteit’  gevolg van
maatschappelijk constructieproces
 Proces is gevolg van interactie (tss burgers, overheidsinstanties, …)
 Proces leidt tot formele definities en bepaling of definitie wordt toegepast of niet
 Ontstaan van kloof tss formele en daadwerkelijke criminalisering
Lacey: veel feiten staan in strafwetboek maar niet alle feiten worden
daadwerkelijk vervolgd




1.3 Alternatieve definities en concepten
 Sellin, 1938: crim als gevolg van conflicterende gedragsregels
 Schwendigers, 1970: misdrijven beschouwen als schendingen van de
mensenrechten
 Mainstream positivistische criminologen: formele definities genegeerd omdat ze
‘recht hebben’ om specifieke aard van misdrijf te bepalen onafhankelijk van
politieke besluitvorming
 Hirschi & Gottfredson, 1990: daden van geweld of fraude die worden ondernomen
uit eigenbelang

(namen niet kennen)



6

,Andere wetenschappers: andere woorden gebruiken ipv criminaliteit (deviantie)

Komaf maken met term ‘criminaliteit’  kritische criminologie

 Christie, 1977: geschil tss aanwijsbare partijen
 Gottfredson, 2011: crime-free-criminologie (als criminoloog niet afh. zijn van
officiële definities van crim)
 Tombs, 2000: ‘criminaliteit’ vervangen door ‘sociale schade’
o Beleid meer toepassen op schadebeperking (ontstaan van ‘zemiologie’)


Greenfield & Paoli, 2018-2022:

 Een middenweg: strafrechtelijke definities + erkenning centraliteit schade +
pleidooi voor beleidsevaluatie
 Concept niet inwisselen maar akkoord met dat pas van criminalisering en
vervolging slechts 1 van de mogelijke strategieën is om met schadelijke
activiteiten om te gaan
 Nauwe link tss crim en schade
 Schade ook belangrijke rol in andere ‘stadia’ van binnenlandse en Europese
criminaliteitsbeleid
 Schadebeperking = gemeenschappelijk basisdoel van zowel
criminaliteits- als veiligheidsbeleid
 Definitie: de studie van gedragingen en activiteiten die gecriminaliseerd zijn en/of
als schadelijk/deviant worden ervaren, de (de-)criminalisering, controle en
preventie ervan en de andere maatschappelijke reacties erop
o Systematische en empirische inschatting van verschillende soorten schade
o Doel: schadebeperking in brede zin (voor slachtoffers, daders en
maatschappij)

Criminologie ~ morele waarden en normen



2. Het formele voorwerp van de criminologie
Onderzoeksaanpak:

 Kwantitatief: gestandaardiseerde instrumenten om data te verzamelen en nadien
statistisch te verwerken
 Kwalitatief: diepgaand begrijpen van menselijk gedrag, ervaringen, motivaties en
gedachten
o Hard objectiverend onderzoek ‘ontmenselijk’ de menselijke proefpersoon

Waardenschema of perspectief van de onderzoeker:

 Uitgangspunten van onderzoeker bepalen zowel keuze van object van de studie
als wijze waarop object zal worden bestudeerd
 Omgeving bekijken vanuit aantal basisprincipes en interpretatieschema’s

(zie verder Hoofdstuk 2)



3. De criminologie als zelfstandige discipline?
Sellin: ‘bastard science’


7

, Criminologie heeft geen eenduidig materieel en formeel voorwerp  discipline?

Garland: samenkomst van 2 projecten heeft criminologie doen ontstaan

 Lombrosiaanse project: grote, theoretische vragen beantwoorden
o Oorzaken van criminaliteit
 Gouvernementele project: beleidsmakers helpen met concrete oplossingen
o Beheersbaarheid van crim en criminelen (gesubsidieerd en uitgevoerd door
de staat)




Garland: “bijna een toeval dat de criminologie als eigen wetenschap is ontstaan”

 Lombroso’s benadering eerst uitgebreid en aangepast vooraleer het van nut kon
zijn voor beleidsmakers en nationale overheden
 Bestaan van ‘een crimineel type’ dat identificeerbare antropologische entiteit had

Etiologisch denkkader: crim als evidente, onproblematische en empirisch vaststelbare
realiteit

 Geen eensgezindheid over materieel en formeel voorwerp
o Materieel: ‘de criminaliteit’ ?
o Formeel: vaak methoden, theorieën en denkkaders vanuit andere sociale
wetenschappen

Synthesewetenschap = geen unieke, specifieke criminologische invalshoek +
criminologen moeten gebruik maken van inzichten en methoden uit diverse
wetenschappen

Multidisciplinair = gebruik van meerdere andere basisdisciplines (sociologie,
pscyhologie)

 Inzichten en methoden uit diverse wetenschappen

Criminoloog als superwetenschapper: draagt integratie van verschillende
invalshoeken, beschikt over theoretische en methodologische achtergrond vanuit
meerdere disciplines om deze toe te passen

Interdisciplinair: diversiteit aan wetenschappelijke disciplines te beheersen en deze
weet te ‘bemeesteren’ in een soort van ‘globale synthese’

 Volledige integratie van diverse disciplines

Criminologen zelf nooit toe gekomen om aan te geven ‘hoe’ de verschillende WE
disciplines zouden gecoördineerd of gesynthiseerd moeten worden



CONCLUSIE: we kunnen niet van een specifieke, zelfstandige discipline spreken




8

,Hoofdstuk 2 (les 2): Inleiding tot de
wetenschapsfilosofie
Wetenschapsleer / wetenschapsfilosofie = bestudeert alle aspecten van ‘wetenschap’,
zowel beschrijvend als normatief en probeert een antwoord te verschaffen op vragen als:

 ‘Wat is wetenschap?’
 ‘Welke eisen mogen we stellen aan wetenschap?’

Studieobject = de wetenschap zelf

Paradigma = interpretatieschema, waarin onze opvattingen over de werkelijkheid, de
‘wereld’, de mens, en de relatie mens-wereld ingebed liggen

(formeel voorwerp)



1. Assumptie over kennis
Centraal thema = kennis



1.1 Ontologie
= richt zich op ‘vaststellen van de waarheid’ en wat geacht wordt ‘waar’ te zijn

 Wereldbeeld = veronderstellingen die iemand heeft over de vorm en aarde van
‘de werkelijkheid’, of en hoe we deze werkelijkheid kunnen ‘kennen’  externe
realiteitsgehalte van deze wereld
o Objectivisme / positivisme = 1 realiteit/waarheid, niet beïnvloedt door
individuen (objectief waarneembaar)
o Constructivisme = meerdere realiteiten/waarheden, sociale actoren hebben
rol in vormgeving van sociale werkelijkheid (subjectief)
 Bij extremisme: geen wetenschap meer mogelijk
 Mensopvatting = visie op de mens
o Positivisme = delinquent is ‘rationeel, vrij handelend wezen’, volledig
verantwoordelijk voor eigen handelen, gestraft worden voor wandaden
 Klassieke school, neoklassieke criminologische theorieën,
economische modellen




9

, o Constructivisme = menselijk gedrag is gevolg van erfelijke en
omgevingsinvloeden, stellen gedrag niet omdat ze er vrij voor kiezen (door
psychologische outfit of sociale omgeving)
 Psychologische en (klassieke) sociologische modellen
 Determinisme / probabilisme
 Visie op de samenleving/maatschappij
o Consensusmodel = samenleving heeft relatief blijvende, stabiele structuur
 Samenleving: waardenconsensus, mensen hebben zelfde waarden
en normen
 Wet: collectief akkoord
 Gevolgen:
 Individuen/groepen kunnen niet benadeeld of
bevooroordeeld worden
 Wetsovertreders zijn buitenstaanders




o Pluralistisch model = complexere visie op samenleving
 Samenleving: bestaat uit verschillende sociale groepen, met
verschillende visie op waarden (kan leiden tot conflicten)
 Wet: als middel tot conflictoplossing
o Conflictmodel = samenleving verandert voortdurend (op elk moment
sprake van conflict en dissensus)
 Samenleving: voortdurend dwang, druk van bepaalde leden of
groepen
 Wet: repressief dwangsysteem, niet om onderlinge conflicten op te
lossen maar om belangen van politieke machthebbers te
beschermen



1.2 Epistemologie
= bepaald hoe we moeten weten wat we weten, hoe we ‘ware’ of ‘geldige kennis’ over de
werkelijkheid kunnen verkrijgen

 Positivisme / objectivisme = werkelijkheid bestaat onafhankelijk van bewustzijn,
bestaan van objectieve werkelijkheid ‘daarbuiten’
o Manier om kennis te verkrijgen: realiteit objectief in kaart brengen adhv
betrouwbare designs en tools (kwantitatief)
o Relatie tss onderzoeker en onderzochte: eigen gevoelens, waarden niet
meenemen, onderzoek mag realiteit niet beïnvloeden
 Onderzoek = doorkijkspiegeloperatie
 Constructivisme = waarheid en betekenis worden gecreëerd door interacties van
subject met de wereld, subjecten construeren hun eigen betekenis op
verschillende manieren
o Manier om kennis te verkrijgen: niet-objectiverende onderzoeksmethodes,
methodes die leiden tot beschrijving van het particuliere ipv
wetmatigheden (kwalitatief)
o Relatie tss onderzoeker en onderzochte: onderzoeker is participant die
deelneemt aan leven van subject en betrokken moet zijn




10