Samenvatting Criminologische Psychologie - Criminologie - KULeuven - 25/26

Deel I: Een inleiding in de criminologische psychologie

1. Een schets van de criminologische psychologie
Criminologische psychologie is één van de mogelijke invalshoeken om
crimineel gedrag te bestuderen en te verklaren
Criminaliteit kan vanuit verschillende perspectieven worden bekeken:
 Sociologisch
 Biologisch
 Economisch
 Juridisch
 Psychologisch
Dit vak focust op de psychologische invalshoek

1.1 Verschillende vormen van binnen de criminologie toegepaste
psychologie
Binnen het bredere domein van “toegepaste psychologie in de
criminologie” bestaan meerdere subdomeinen:




 Forensische psychologie
o Gericht op psychologische expertise in strafrechtelijke context
o Betreft daders, verdachten en strafrechtelijke procedures
 Correctional psychology
o Psychologie binnen detentie en strafuitvoering
o Behandeling, begeleiding en risicobeoordeling van veroordeelden
 Investigative psychology
o Psychologische inzichten ter ondersteuning van opsporing
o Analyse van daderprofielen, plaats delict, gedragsanalyse
 Rechtspsychologie
Focus op psychologische processen binnen het rechtssysteem
o Getuigenverklaringen
o Besluitvorming door rechters
o Invloed van advocatuur
 Criminologische psychologie
o Richt zich primair op daders & verdachten
o Verklaart waarom mensen crimineel gedrag plegen
o Bestudeert hoe met hen moet worden omgegaan binnen het
strafrecht

, Het onderscheid is niet altijd scherp, er is veel overlap
1.2 Wat is criminologische psychologie
Geen haarscherp afgelijnde discipline
 Overlap pet forensische psychologie, rechtspsychologie, klinische
psychologie, ontwikkelingspsychologie
 Geen eenduidige definitie

Gemeenschappelijke kern
Criminologische psychologie focust op:
 Plegers en verdachten van crimineel gedrag
 Verklaringen voor het plegen van criminaliteit
 Omgang met daders binnen de strafrechtspleging

Centrale onderzoeksvragen:
 Welke factoren dragen bij tot crimineel gedrag?
Mogelijke factoren:
o Individuele kenmerken (bv. persoonlijkheid, intelligentie,
impulsiviteit)
o Psychopathologie
o Genetische invloeden
o Omgevingsfactoren
o Neurobiologische factoren
Criminologisch psychologie zoekt naar multifactoriële verklaringen
 Hoe kunnen we crimineel gedrag verminderen?
o Preventie
o Behandeling
o Risicobeoordeling
o Re-integratie
o Recidivepreventie
Dit is niet louter theoretisch, maar ook sterk praktijkgericht
 Waarom verschillen mensen, periodes, landen of plaatsen in
criminaliteit?
o Individuele verschillen
o Ontwikkelingsverschillen (bv. leeftijdseffecten)
o Culturele & maatschappelijke verschillen
Criminaliteit is dus geen statisch of universeel fenomeen

1.3 De ontwikkeling van de criminologische
psychologie
De bijdrage van de psychologie binnen criminologische banderingen:
 Klassieke benadering: delinquent als rationele actor
 Neopositivistische benadering: delinquent als ‘zieke’ of ‘afwijkende’
 Labeling en kritische criminologie: minimale bijdrage van de
psychologie

1.4 Criminaliteit, afwijkend gedrag en de
strafbaarstelling ervan als referentiekader voor de criminologische
psychologie
 Geen eenduidigheid

, Dynamisch & evolutief
 Mala in se vs. Mala prohibita
 Op verschillende manier te benaderen
 Niet statisch, maar een sociaal construct afhankelijk van plaats en tijd
 Deviant of afwijkend gedrag
 Antisociaal gedrag
 Crimineel gedrag = “Intentionele handelingen die schade berokkenen
en veroordeeld worden door de omgeving en/of gestraft worden door
de staat”

1.5 Verklaringsmodellen voor criminaliteit
Eenzijdige verklaringsmodellen  geïntegreerde verklaringsmodellen voor
criminaliteit
 Complex samenspel van factoren
 Biopsychosociaal verklaringsmodel voor criminaliteit


Criminologische psychologie: Biopsychosociale verklaringen voor het
plegen van criminaliteit: Biologische factoren

2.1 Het complexe samenspel tussen biologische, psychologische en sociale
factoren als verklaring voor crimineel gedrag
Vroeger probeerde men criminaliteit vaak te verklaren met één enkele
oorzaak
(bv. enkel biologie of enkel omgeving)
Dat noemen we eenzijdige etiologische modellen

Vandaag vertrekt men vanuit het biopsychosociaal model:
 Biologische factoren (bv. genen, hersenen, hormonen, …)
 Psychologische factoren (bv. persoonlijkheid, impulscontrole, cognities,
…)
 Sociale factoren (bv. opvoeding, armoede, peers, cultuur, …)
Belangrijk:
 Nature & nurture werken samen
 Er is interactie en overlap
 Geen enkele factor op zich verklaart criminaliteit volledig
 Criminaliteit is het resultaat van een complex samenspel van
factoren

2.2 Biologische factoren
Men zoekt naar een link tussen biologische kenmerken en crimineel
gedrag
DOEL:
 Criminaliteit voorkomen of beperken
 Medische interventies ontwikkelen
 Risicofactoren vroeg identificeren
MAAR
Dit is een gevoelig en controversieel domein

, 2.2.1 De aandacht voor biologische verklaringen: uitgangspunt
Historisch idee:
 Sommige mensen zijn “geboren criminelen”
 “Appel valt niet ver van de boom” (erfelijkheid)
Voorbeeld uit de les: casus van Jeffrey Landrigan
Verwijzing naar genetische aanleg voor geweld in rechtbankcontext

Probleem:
 Hoe sterk mogen we biologie laten meespelen in verantwoordelijkheid?
 Waar ligt de grens tussen aanleg en keuze?

2.2.2 Een lange, controversiële traditie: ontstaan en evoluties
Deze stromingen:
 Zijn niet onomstreden
 Maken vaak fouten in causaliteit vs. correlatie
 Zijn vaak gebaseerd op observatie zonder degelijke controlegroepen
 Worden vandaag beschouwd als pseudowetenschappelijk

2.2.2.1 Fysiognomie
Oorsprong:
 Reeds bij Aristoteles
 Later uitgewerkt door Johann Caspar Lavater (+/- 1775)
= Bekendste grondlegger
Kernidee:
 Gelaatstrekken zeggen iets over karakter
 Combinaties van uiterlijke kenmerken zouden criminaliteit voorspellen
Probleem:
 Gebaseerd op observatie & intuïtie
 Geen wetenschappelijke controle
 Geen vergelijking met niet-criminelen

2.2.2.2 Frenologie
Grondlegger: Franz Joseph Gall (hersenverzamelaar)
Kernidee:
 Persoonlijkheid zit in de hersenen
Eerste die stelde dat persoonlijkheid in de hersenen zit, niet in het hart
 Schedelvorm weerspiegelt hersenstructuur
 Hersendelen bepalen karakter
Probleem:
 Misbruik om groepen uit te sluiten
 Geen empirische onderbouwing

2.2.2.3 Atavisme
Grondlegger: Cesare Lombroso (1876) ~ L’uomo delinquente
Kernidee:
 Sommige mensen zijn “geboren criminelen”
 Zij bevinden zich lichamelijk op een primitiever evolutiestadium
 Herkenbaar aan fysieke kenmerken (bv. asymmetrie, lange armen,
flaporen, …)
Probleem: