ontwikkelingspsychologie
, Ontwikkelingspsychologie
DEEL 1: kennismaking
1. Kennismaking en Historiek
1.1 Kennismaking
○ Ontwikkelingspsychologie = wetenschappelijke studie van patronen van groei, verandering en
stabiliteit van conceptie tot hoge ouderdom
■ Op vlak van: fysiek, cognitief, en sociaal-emotioneel onderzoeksdomein
○ De ontwikkeling wordt meestal opgedeeld in
ontwikkelingsfasen (= SOCIALE CONSTRUCTIES!)
■ Worden vaak gebaseerd op
WEIRD-onderzoek1
■ Grote individuele verschillen
1.2 De ontdekking van het kind
○ Philippe Ariès: kindertijd als een aparte levensfase -> nieuwe vragen opvoeding & ontwikkeling
■ Voor 17e eeuw: kinderen = miniatuurvolwassenen
■ Vanaf 17e eeuw: onderscheid kind-volwassene niet enkel kwant-, maar ook kwalitatief
● Later genuanceerd: geen radicale breuk, wel geleidelijke verkinderlijking
● Verlichtingsfilosofen verschilden in hun ideeën over opvoeding en vorming
Verlichtingsfilosofen: twee grote kampen
1. John Locke - Empirisme (ZINTUIGEN!): kind bij geboorte = tabula rasa (onbeschreven blad)
○ Verschillen tussen mensen door omgeving / ervaring, kind als passieve ontvanger
○ Doel van opvoeding: zelfcontrole, training, gewoontes … basis voor behaviorisme
■ “To this I answer, in one word, from EXPERIENCE”
2. Jean-Jacques Rousseau - Nativisme: kind bij geboorte = aangeboren goedheid & potentieel
○ Ontwikkeling als het natuurlijk ontvouwen tot het volle potentieel (maturatie), dit
gebeurt vanzelf als het kind verzorgd / beschermd wordt, basis voor rijpingstheorieën
■ De opvoeding MOET aansluiten bij de ontwikkelingsfase, een te vroege instructie
kan voor een averechts effect zorgen = schadelijk -> gebaseerd op EMILE
1
Western, Educated, Industrialized, Rich and Democratic = WEIRD
1
,1.3 Start van de wetenschappelijke ontwikkelingspsychologie
○ Voor de start van een wetenschappelijke discipline moeten er drie voorwaarden vervuld zijn:
a) Inspirerend idee: het idee moet zodanig inspirerend zijn, boeiend zijn
○ Charles Darwin: Origin of Species (1859), Darwin ontdekte dat soorten evolueren: als
soorten veranderen, veranderen individuen misschien ook op systematische manier ?
■ Embryo’s van verschillende dieren lijken op elkaar, dat van de mens lijkt ook op
dat van andere dieren: ontwikkeling als proces van simpel -> complex ?
■ Schreef een babybiografie over zijn eigen zoon
● = eerste stappen richting wetenschappelijke ontwikkelingspsychologie
○ Ernst Haeckel: bedacht de recapitulatietheorie = ontogenese herhaalt fylogenese2
■ Dus: de ontwikkeling van één mens herhaalt de evolutie van de hele soort
■ Hij maakte tekeningen om dit te bewijzen, bleken later vervalst te zijn (fraude)
● Historisch nog steeds belangrijk -> stimuleerde systematische observatie
en gaf een duw aan de start van de ontwikkelingspsychologie
b) Empirische mentaliteit: kennis moet gebaseerd worden op observatie en onderzoek
○ Babybiografieën: Tiedemann, Darwin: vroege observaties van eigen kinderen
■ Waren nog anekdotisch: nog geen echte wetenschap
○ William Thierry Preyer: bracht de babybiografieën op een wetenschappelijk niveau,
deed het 3 jaar lang, 3x per dag observatie: thematische ordening, rigoureuze analyse
■ Had de observaties aangevuld met bevindingen uit experimentele dierstudies,
hiermee zette hij de standaard voor hoe je kinderen moet observeren
● Gezien als mijlpaal in de moderne empirische ontwikkelingspsychologie
c) Methodologie: er moet een geëigende onderzoeksmethode zijn
○ Granville Stanley Hall: eerste gebruik van vragenlijsten, stichter van Child Study
Movement (niet de leerkracht centraal, maar het kind -> kindgericht onderwijs)
■ Daardoor begon de systematische studie van kinderen op gang te komen
● Hall wordt gezien als een pionier van kindonderzoek
○ Reformpedagogiek: beweging die verder bouwt op idee van Hall: kindgerichte aanpak
■ Kinderen leren anders dan volwassenen, onderwijs moet kindgericht zijn,
kinderen moeten zelf ontdekken, experimenteren, actief zijn
voorbeelden
● Steiner: stimuleert creativiteit, onderwijs moet aansluiten bij de fase
● Montessori: kinderen leren door zelf dingen te doen, niet door luisteren
● Freinet: leren gebeurt via echte activiteiten en samenwerking
2
Bv. een embryo zou eerst “op een vis lijken”, dan “op een reptiel”, dan “op een zoogdier”, enzovoort …
2
, ○ Arnold Gesell (lln. Hall): “father of child development” / “vader van de ontwikkelings-
psychologie”: was een van de eerste die kindontwikkeling echt systematisch onderzocht
■ Observeerde meer dan 10.000 kinderen -> ontdekte typische patronen, heet een
normatieve benadering: kijken wat “normaal” is op elke leeftijd
■ Gebruikte de Gesell Observation Dome: soort spiegelkamer waar onderzoekers
kinderen konden observeren zonder hen te storen (natuurlijke observaties)
● Maakte ontwikkelingsschalen met mijlpalen: lijsten van wat kinderen
gemiddeld kunnen op bepaalde leeftijden (bv. lopen, grijpen, taal …)
○ Alfred Binet: eerste intelligentietest (op vraag van Franse overheid) met als doel om
kinderen te identificeren die extra ondersteuning nodig hadden
■ Test was bedoeld om te helpen, niet om te selecteren
● Intelligentie is deels veranderbaar, onderwijs kan kinderen vooruithelpen
○ Lewis Terman: paste Binet’s test aan voor de VS, testen om “goede genen” te selecteren
■ Aanhanger van de eugenetica, Binet’s test -> Stanford-Binet test (IQ-test)
■ “Genetic Studies of the Genius” = langstlopende longitudinale studie van zeer
intelligente kinderen, Doel: volgen hoe hoogbegaafde kinderen zich ontwikkelen
○ Tot halfweg de 20ste eeuw was er vooral focus op kindertijd, later kwam er interesse in
adolescentie (sociologie) en veroudering (geneeskunde), volwassenheid was lang onderbelicht
■ Deeldisciplines stonden los van elkaar -> pas recent kwam het levensloopperspectief
○ Paul Baltes: grondlegger van het levensloopperspectief, vijf basiskenmerken van ontwikkeling
1. Levenslang: ontwikkeling stopt niet bij de kindertijd -> gaat heel het leven door
2. Multidimensioneel: lichamelijk-, cognitief-, en sociaal-emotioneel domein
3. Multidirectioneel: niet alles gaat altijd vooruit, soms gaat het ook achteruit
4. Plastisch: mensen zijn veranderbaar, ontwikkeling is flexibel
5. Beïnvloed door meerdere interagerende krachten: veel factoren werken samen
KORTE ANALOGIE
Je kunt de menselijke ontwikkeling zien als een levenslang schilderproces. Waar men vroeger dacht dat een kind slechts een
kleine kopie van de volwassene was, ontstond later het debat of het kind een leeg canvas is dat volledig door de omgeving wordt
ingekleurd (Locke), of een zaadje dat volgens een aangeboren plan uit zichzelf tot bloei komt (Rousseau). De vroege
wetenschappers brachten vervolgens de meetlat en het vergrootglas: door systematische observatie en tests leerden we dat dit
kunstwerk nooit 'af' is, maar een veranderbaar en veelzijdig proces blijft van de eerste tot de laatste penseelstreek.
3
,2. Theoretische perspectieven
○ Wetenschap gebeurt vanuit een bepaalde blik op de werkelijkheid, sinds de start van de
wetenschappelijke ontwikkelingspsychologie zijn er vijf belangrijke theoretische perspectieven
1. Genetische psychologie: 1890s - 1950s
2. Behaviorisme: 1930s - 1950s
3. Cognitieve informatieverwerkingstheorie: 1950s - nu
4. Constructivisme: 1950s - nu
5. Bio-ecologisch model 1980s - nu
○ Al die theorieën verschillen in hun positie ten aanzien van een aantal kernvraagstukken
■ Continue vs discontinue ontwikkeling
■ Kwantitatieve vs kwalitatieve verandering
■ Universeel traject vs vele mogelijke trajecten
■ Rol van aanleg (NATURE) vs omgeving (NURTURE)
■ Oorzaken van individuele verschillen
■ Kritieke periodes (Hubel & Wiesel) & gevoelige periodes
2.1 Genetische Psychologie (20ste-eeuwse perspectief)
○ Focus op endogene factoren (aangeboren, genetisch), ontwikkeling als vaste reeks stadia
■ De omgeving / cultuur speelt hier slechts een bijrol
● Geïnspireerd door nativisme en evolutionaire theorieën
○ Granville Stanley Hall: ontogenese als herhaling van de fylogenese, Child Study Movement
■ Koppelde leeftijden / stadia aan “oerfasen”
● 0-4 jaar -> kind lijkt op “dierlijke voorouders”: impulsief, instinctief …
● 4-8 jaar -> “jagers / wilden”: veel bewegen, ontdekken, weinig regels
● 8-12 jaar -> “vroege landbouw / pre-beschaving”: meer orde, samenwerken
● 12-16 jaar -> overgang naar moderne mens: puberteit als chaos, emoties, zoeken
■ Zag adolescentie als een periode van “storm and stress”, hij vond dat de puberteit heftig
is, vol emoties & conflicten zit, en chaotisch aanvoelt
● Zag het als een natuurlijke turbulente fase die iedereen doormaakt, vandaag
weten we dat het afhangt van cultuur, opvoeding, en context, niet enkel biologie
■ Rassenhiërarchie: sommige bevolkingsgroepen zouden “minder ver geëvolueerd” zijn,
andere zouden dus “meer ontwikkeld” zijn = racistisch & wetenschappelijk onjuist
● Plaatste culturen in een hiërarchie van “lager” naar “hoger”
○ Arnold Gesell: sterke focus op biologische rijping (zag kinderen als biologisch geprogrammeerd)
■ Was veel wetenschappelijker dan Hall: normatieve benadering, gesell observation dome
4
, ○ Erik Erikson: bedacht de psychosociale ontwikkelingstheorie: acht stadia volgens een vaste
volgorde met elk een psychosociale crisis die opgelost moet worden (= “turning point”)
■ Bouwde verder op het werk van Freud op een menselijkere, positievere manier
● Freud stopte bij adolescentie, Erikson zegt: ontwikkeling = levenslang
2.2 Behaviorisme (20ste-eeuwse perspectief)
○ Focus op exogene factoren (omgeving), ontwikkeling als leren, het kind is hier passief
■ De omgeving speelt hier een ACTIEVE rol, sprake van een continue, kwalitatieve
verandering (ontwikkeling gaat geleidelijk, stapje voor stapje, GEEN SPRONGEN!)
● Klassieke (Pavlov, Watson) & operante conditionering (Skinner)
○ John Watson: alleen basisreflexen zijn aangeboren; alles wat je later doet, leer je uit je omgeving
■ Exogene benadering: ontwikkeling komt van buitenaf (opvoeding, ervaringen, prikkels),
had een extreme nurture-visie: “geef me 12 baby’s en ik maak van elk kind wat ik wil”
■ Little albert: toonde dat je zelfs angst kan aanleren door dingen te koppelen
● Een rat is op zichzelf neutraal, maar na koppeling met een harde klap -> angst
○ Albert Bandura: we leren door anderen te bekijken (imiteren) = sociaal leren / modeling: je
maakt een mentale voorstelling van wat je zag en doet het na (dus niet puur reflexen)
■ Leren in 4 stappen
1. Aandacht: je moet kijken
2. Retentie: je moet onthouden
3. Reproductie: je moet het kunnen nadoen
4. Motivatie: je moet een reden hebben om het te doen
■ Bobo doll experiment: kinderen zagen een volwassene agressief doen tegen een pop
● Ze deden hetzelfde gedrag na = imitatiegedrag
2.3 Cognitieve informatieverwerkingstheorie (20ste-eeuwse perspectief)
○ Menselijk functioneren als output van complex informatieverwerkingssysteem, niet langer S-R
■ We krijgen info binnen, verwerken die, slaan ze op en halen ze terug op
■ Cognitieve revolutie: psychologen begonnen te kijken naar denken, niet enkel gedrag
● Focus op afzonderlijke vaardigheden: aandacht, geheugen, categorisatie …
○ Ontwikkeling als kwantitatieve groei: je wordt sneller, efficiënter en beter georganiseerd, er is
geen sprake van grote sprongen / stadia zoals bij Piaget
■ Belang van mentale representaties, het kind leert de wereld kennen door er mentale
representaties van te maken in zijn hoofd
● Central executive = de baas van je aandacht, dit deel van je brein beslist waar je
op let, welke strategie je gebruikt, en hoe je info verwerkt
5
,2.4 Constructivisme (20ste-eeuwse perspectief)
○ Kind als actieve bouwer van kennis, ze nemen niet gewoon info op, maar maken actief begrip
door te proberen, te ontdekken, en fouten te maken, hierbij is interactie met de omgeving nodig
■ Ligt aan de basis van kindgericht onderwijs: zelf ontdekken, samenwerken …
○ Jean Piaget: cognitieve ontwikkeling verloopt in vier stadia… universeel en in vaste volgorde
1. Sensomotorisch stadium (0 - 2 jaar): baby leert via zintuigen en beweging, dingen
vastpakken, voelen, proeven … actie -> gevolg, bv speeltje schudden = geluid
-> objectpermanentie: dingen blijven bestaan, ook al zie je ze niet
2. Preoperationeel stadium (2 - 7 jaar): kind kan symbolen gebruiken, taal explodeert, doet
alsof-spel (pop = baby, stok = zwaard), misleiding door observatie (lange beker = meer)
-> denkt nog egocentrisch: moeilijk inleven in anderen, wereld uit zichzelf bekijken
3. Concreet-operationeel (7 - 12 jaar): kind begint logisch te denken, maar alleen over
concrete dingen, begrijpt conversatie, reversibiliteit3, en logica
4. Formeel operationeel (12 jaar - volwassenheid): jongere kan abstract en hypothetisch
denken, “wat als…”- denken, kan plannen, redeneren, argumenteren …
■ Denken verandert kwalitatief: niet alleen “meer weten” maar, anders denken
■ Overgang gebeurt door fysieke rijping: het brein moet er klaar voor zijn
Twee basisprincipes van adaptatie (aanpassing)
● Assimilatie = nieuwe info aanpassen in wat je al weet
● Accommodatie: je schema’s aanpassen aan nieuwe info
○ Lev Vygotsky: cognitieve ontwikkeling is een sociaal gemedieerd proces, kinderen leren doordat
ze samen dingen doen met mensen die meer kunnen (ouders, leerkrachten, oudere kinderen …)
■ = een sociaal-culturele theorie: je cultuur bepaalt wat je leert en hoe je leert
■ Actuele ontwikkeling = wat het kind zelfstandig kan
■ Zone van naaste ontwikkeling (ZNO): wat een kind bijna kan, maar nog niet alleen
● Scaffolding: helper geeft precies genoeg steun (tips, voorbeelden, vragen …) en
bouwt die steun af zodra het kind de actie zelf kan
2.5 Bio-ecologisch perspectief (20ste-eeuwse perspectief)
○ Kritiek op klassieke psychologie: te individugericht, ontwikkeling gebeurt in lagen van context:
je groeit binnen een familie, school, buurt, cultuur, en al die lagen beïnvloeden elkaar
3
Reversibiliteit = principe dat je een proces in gedachten kunt omdraaien (bv. water in beker -> als ik het water
terug in de kan zou zetten zou ik exact dezelfde hoeveelheid terug krijgen)
6
, ○ Urie Bronfenbrenner: ecologisch model: ecologische omgeving bestaat uit vijf niveaus
1. Microsysteem: directe omgeving, mensen en plaatsen waar je elke dag mee te maken
hebt, voorbeelden hiervan zijn: gezin, vrienden, leerkracht, sportclub …
-> hier gebeurt de meeste invloed
2. Mesosysteem: verbindingen tussen microsystemen, gaat over hoe die directe
omgevingen elkaar beïnvloeden, bv samenwerking tussen ouders en school
-> hoe beter de verbindingen, hoe sterker de ontwikkeling
3. Exosysteem: indirecte invloeden, dingen waar je zelf niet aanwezig bent, maar die je wel
beïnvloeden, bv beleid van schooldirectie, werk van ouders (stress, werktijden)
-> je zit er niet, maar je voelt de gevolgen
4. Macrosysteem: cultuur & maatschappij, in grote context zijn dit waarden, normen,
wetten, economie en cultuur, bv wat een samenleving belangrijk vindt, religie, politiek
…
-> bepaalt de “regels van het spel” waarin je opgroeit
5. Chronosysteem: tijd & verandering, invloeden die te maken hebben met tijd, bv
historische gebeurtenissen (corona, oorlog ..), levensovergangen (puberteit, verhuizen ..)
-> tijd verandert jou en je context
2.6 Hedendaagse ontwikkelingspsychologie
○ Ontwikkeling is complex en genuanceerd: er spelen veel factoren tegelijk mee, en er is een
voortdurend samenspel van nature & nurture, zonder van een dualisme uit te gaan
■ Soms groei je geleidelijk (continu) en soms in sprongen (discontinu)
■ Iedereen ontwikkelt zich op zijn eigen tempo en eigen manier (grote verschillen)
■ Transactie = reeks van reciproke interacties
● Risicofactor = negatief, beschermende / bevorderende factor = positief
● Het levensloopperspectief van Baltes staat hier centraal
■ Equifinaliteit: verschillende paden kunnen tot dezelfde uitkomst leiden
● Bv. verschillende redenen -> depressie
■ Multifinaliteit: één factor kan tot heel verschillende uitkomsten leiden
● Bv. armoede -> veerkracht of problemen
KORTE ANALOGIE
Je kunt de verschillende theorieën over ontwikkeling zien als het bouwen van een huis. De genetische psychologie levert de
biologische blauwdruk en de vaste bouwfasen, terwijl het behaviorisme stelt dat het huis volledig wordt gevormd door de
materialen die van buitenaf (de omgeving) worden aangeleverd. De informatieverwerkingstheorie kijkt naar de interne
bedrading en hoe efficiënt het 'systeem' informatie verwerkt, terwijl het constructivisme het kind ziet als de actieve bouwer die
7
, door eigen ervaring en sociale hulp de muren optrekt. Tot slot herinnert het bio-ecologisch model ons eraan dat dit huis niet op
een eiland staat, maar beïnvloed wordt door de hele buurt, van het directe gezin tot de brede cultuur waarin het staat.
3. Onderzoeksmethoden
3.1 Correlationeel vs experimenteel
1. Correlationeel / observationeel: in deze designs grijpt de onderzoeker niet in, maar kijkt
gewoon wat er gebeurt, het doel hier is niet om het verloop van de ontwikkeling te veranderen
○ Doel: samenhang meten zonder manipulatie, zonder oorzaak-gevolg conclusies
■ Samenhang beschrijf je met een correlatiecoëfficiënt: -1 tot +1 waarbij de
grootte = sterkte en het teken = richting (van sterk negatief - sterk positief)
● Soms wordt er ook gebruik gemaakt van groepsvergelijkingen (t-test)
○ CORRELATIE ≠ CAUSATIE, ook niet als A vóór B komt (= temporele associate)
2. Experimenteel: de onderzoeker manipuleert iets om uitkomsten te vergelijken
○ Bv. random toewijzing aan condities, één groep krijgt ingreep; andere niet
■ Causale inferentie is hier mogelijk: kunnen zeggen dat A, B veroorzaakt
● Vaak ethisch beperkt -> vooral “manipulaties ten goede”
3.2 Meten van ontwikkeling
1. Cross-sectioneel / dwarsdoorsnede: vergelijkt verschillende leeftijden op één moment
○ Voordelen: snel, goedkoop, geen test-wise worden / geen drop-out
○ Nadelen: leeftijdsverschillen ≠ cohortverschillen4, geen intra-individuele ervaring
■ Bv. 10 jarigen zijn beter met tablets dan 30 jarigen, is dat omdat ze jonger zijn
(leeftijd)? Of omdat ze opgegroeid zijn met tablets (cohort)?
2. Longitudinaal / prospectief: volgt één cohort doorheen de tijd
○ Voordelen: patronen over tijd, intra-ind. verandering, goed voor temporele associaties
○ Nadelen: duur, lang, drop-outs, test-wise worden, methoden kunnen verouderen
■ Bv. dunedin study: langdurige prospectieve studie
3. Cross-sequentieel / cohortsequentieel / versneld
longitudinaal: volgt meerdere cohorten doorheen de tijd,
het is dus zowel cross-sectioneel als longitudinaal
○ Voordelen: tijdsbesparing, onderscheid tussen
cohort en leeftijd
○ Nadelen: duur, ingewikkelder, drop-outs,
methoden kunnen verouderen
4
Cohort = groep mensen die rond dezelfde tijd op dezelfde plek geboren zijn
8
, Ontwikkelingspsychologie
DEEL 1: kennismaking
1. Kennismaking en Historiek
1.1 Kennismaking
○ Ontwikkelingspsychologie = wetenschappelijke studie van patronen van groei, verandering en
stabiliteit van conceptie tot hoge ouderdom
■ Op vlak van: fysiek, cognitief, en sociaal-emotioneel onderzoeksdomein
○ De ontwikkeling wordt meestal opgedeeld in
ontwikkelingsfasen (= SOCIALE CONSTRUCTIES!)
■ Worden vaak gebaseerd op
WEIRD-onderzoek1
■ Grote individuele verschillen
1.2 De ontdekking van het kind
○ Philippe Ariès: kindertijd als een aparte levensfase -> nieuwe vragen opvoeding & ontwikkeling
■ Voor 17e eeuw: kinderen = miniatuurvolwassenen
■ Vanaf 17e eeuw: onderscheid kind-volwassene niet enkel kwant-, maar ook kwalitatief
● Later genuanceerd: geen radicale breuk, wel geleidelijke verkinderlijking
● Verlichtingsfilosofen verschilden in hun ideeën over opvoeding en vorming
Verlichtingsfilosofen: twee grote kampen
1. John Locke - Empirisme (ZINTUIGEN!): kind bij geboorte = tabula rasa (onbeschreven blad)
○ Verschillen tussen mensen door omgeving / ervaring, kind als passieve ontvanger
○ Doel van opvoeding: zelfcontrole, training, gewoontes … basis voor behaviorisme
■ “To this I answer, in one word, from EXPERIENCE”
2. Jean-Jacques Rousseau - Nativisme: kind bij geboorte = aangeboren goedheid & potentieel
○ Ontwikkeling als het natuurlijk ontvouwen tot het volle potentieel (maturatie), dit
gebeurt vanzelf als het kind verzorgd / beschermd wordt, basis voor rijpingstheorieën
■ De opvoeding MOET aansluiten bij de ontwikkelingsfase, een te vroege instructie
kan voor een averechts effect zorgen = schadelijk -> gebaseerd op EMILE
1
Western, Educated, Industrialized, Rich and Democratic = WEIRD
1
,1.3 Start van de wetenschappelijke ontwikkelingspsychologie
○ Voor de start van een wetenschappelijke discipline moeten er drie voorwaarden vervuld zijn:
a) Inspirerend idee: het idee moet zodanig inspirerend zijn, boeiend zijn
○ Charles Darwin: Origin of Species (1859), Darwin ontdekte dat soorten evolueren: als
soorten veranderen, veranderen individuen misschien ook op systematische manier ?
■ Embryo’s van verschillende dieren lijken op elkaar, dat van de mens lijkt ook op
dat van andere dieren: ontwikkeling als proces van simpel -> complex ?
■ Schreef een babybiografie over zijn eigen zoon
● = eerste stappen richting wetenschappelijke ontwikkelingspsychologie
○ Ernst Haeckel: bedacht de recapitulatietheorie = ontogenese herhaalt fylogenese2
■ Dus: de ontwikkeling van één mens herhaalt de evolutie van de hele soort
■ Hij maakte tekeningen om dit te bewijzen, bleken later vervalst te zijn (fraude)
● Historisch nog steeds belangrijk -> stimuleerde systematische observatie
en gaf een duw aan de start van de ontwikkelingspsychologie
b) Empirische mentaliteit: kennis moet gebaseerd worden op observatie en onderzoek
○ Babybiografieën: Tiedemann, Darwin: vroege observaties van eigen kinderen
■ Waren nog anekdotisch: nog geen echte wetenschap
○ William Thierry Preyer: bracht de babybiografieën op een wetenschappelijk niveau,
deed het 3 jaar lang, 3x per dag observatie: thematische ordening, rigoureuze analyse
■ Had de observaties aangevuld met bevindingen uit experimentele dierstudies,
hiermee zette hij de standaard voor hoe je kinderen moet observeren
● Gezien als mijlpaal in de moderne empirische ontwikkelingspsychologie
c) Methodologie: er moet een geëigende onderzoeksmethode zijn
○ Granville Stanley Hall: eerste gebruik van vragenlijsten, stichter van Child Study
Movement (niet de leerkracht centraal, maar het kind -> kindgericht onderwijs)
■ Daardoor begon de systematische studie van kinderen op gang te komen
● Hall wordt gezien als een pionier van kindonderzoek
○ Reformpedagogiek: beweging die verder bouwt op idee van Hall: kindgerichte aanpak
■ Kinderen leren anders dan volwassenen, onderwijs moet kindgericht zijn,
kinderen moeten zelf ontdekken, experimenteren, actief zijn
voorbeelden
● Steiner: stimuleert creativiteit, onderwijs moet aansluiten bij de fase
● Montessori: kinderen leren door zelf dingen te doen, niet door luisteren
● Freinet: leren gebeurt via echte activiteiten en samenwerking
2
Bv. een embryo zou eerst “op een vis lijken”, dan “op een reptiel”, dan “op een zoogdier”, enzovoort …
2
, ○ Arnold Gesell (lln. Hall): “father of child development” / “vader van de ontwikkelings-
psychologie”: was een van de eerste die kindontwikkeling echt systematisch onderzocht
■ Observeerde meer dan 10.000 kinderen -> ontdekte typische patronen, heet een
normatieve benadering: kijken wat “normaal” is op elke leeftijd
■ Gebruikte de Gesell Observation Dome: soort spiegelkamer waar onderzoekers
kinderen konden observeren zonder hen te storen (natuurlijke observaties)
● Maakte ontwikkelingsschalen met mijlpalen: lijsten van wat kinderen
gemiddeld kunnen op bepaalde leeftijden (bv. lopen, grijpen, taal …)
○ Alfred Binet: eerste intelligentietest (op vraag van Franse overheid) met als doel om
kinderen te identificeren die extra ondersteuning nodig hadden
■ Test was bedoeld om te helpen, niet om te selecteren
● Intelligentie is deels veranderbaar, onderwijs kan kinderen vooruithelpen
○ Lewis Terman: paste Binet’s test aan voor de VS, testen om “goede genen” te selecteren
■ Aanhanger van de eugenetica, Binet’s test -> Stanford-Binet test (IQ-test)
■ “Genetic Studies of the Genius” = langstlopende longitudinale studie van zeer
intelligente kinderen, Doel: volgen hoe hoogbegaafde kinderen zich ontwikkelen
○ Tot halfweg de 20ste eeuw was er vooral focus op kindertijd, later kwam er interesse in
adolescentie (sociologie) en veroudering (geneeskunde), volwassenheid was lang onderbelicht
■ Deeldisciplines stonden los van elkaar -> pas recent kwam het levensloopperspectief
○ Paul Baltes: grondlegger van het levensloopperspectief, vijf basiskenmerken van ontwikkeling
1. Levenslang: ontwikkeling stopt niet bij de kindertijd -> gaat heel het leven door
2. Multidimensioneel: lichamelijk-, cognitief-, en sociaal-emotioneel domein
3. Multidirectioneel: niet alles gaat altijd vooruit, soms gaat het ook achteruit
4. Plastisch: mensen zijn veranderbaar, ontwikkeling is flexibel
5. Beïnvloed door meerdere interagerende krachten: veel factoren werken samen
KORTE ANALOGIE
Je kunt de menselijke ontwikkeling zien als een levenslang schilderproces. Waar men vroeger dacht dat een kind slechts een
kleine kopie van de volwassene was, ontstond later het debat of het kind een leeg canvas is dat volledig door de omgeving wordt
ingekleurd (Locke), of een zaadje dat volgens een aangeboren plan uit zichzelf tot bloei komt (Rousseau). De vroege
wetenschappers brachten vervolgens de meetlat en het vergrootglas: door systematische observatie en tests leerden we dat dit
kunstwerk nooit 'af' is, maar een veranderbaar en veelzijdig proces blijft van de eerste tot de laatste penseelstreek.
3
,2. Theoretische perspectieven
○ Wetenschap gebeurt vanuit een bepaalde blik op de werkelijkheid, sinds de start van de
wetenschappelijke ontwikkelingspsychologie zijn er vijf belangrijke theoretische perspectieven
1. Genetische psychologie: 1890s - 1950s
2. Behaviorisme: 1930s - 1950s
3. Cognitieve informatieverwerkingstheorie: 1950s - nu
4. Constructivisme: 1950s - nu
5. Bio-ecologisch model 1980s - nu
○ Al die theorieën verschillen in hun positie ten aanzien van een aantal kernvraagstukken
■ Continue vs discontinue ontwikkeling
■ Kwantitatieve vs kwalitatieve verandering
■ Universeel traject vs vele mogelijke trajecten
■ Rol van aanleg (NATURE) vs omgeving (NURTURE)
■ Oorzaken van individuele verschillen
■ Kritieke periodes (Hubel & Wiesel) & gevoelige periodes
2.1 Genetische Psychologie (20ste-eeuwse perspectief)
○ Focus op endogene factoren (aangeboren, genetisch), ontwikkeling als vaste reeks stadia
■ De omgeving / cultuur speelt hier slechts een bijrol
● Geïnspireerd door nativisme en evolutionaire theorieën
○ Granville Stanley Hall: ontogenese als herhaling van de fylogenese, Child Study Movement
■ Koppelde leeftijden / stadia aan “oerfasen”
● 0-4 jaar -> kind lijkt op “dierlijke voorouders”: impulsief, instinctief …
● 4-8 jaar -> “jagers / wilden”: veel bewegen, ontdekken, weinig regels
● 8-12 jaar -> “vroege landbouw / pre-beschaving”: meer orde, samenwerken
● 12-16 jaar -> overgang naar moderne mens: puberteit als chaos, emoties, zoeken
■ Zag adolescentie als een periode van “storm and stress”, hij vond dat de puberteit heftig
is, vol emoties & conflicten zit, en chaotisch aanvoelt
● Zag het als een natuurlijke turbulente fase die iedereen doormaakt, vandaag
weten we dat het afhangt van cultuur, opvoeding, en context, niet enkel biologie
■ Rassenhiërarchie: sommige bevolkingsgroepen zouden “minder ver geëvolueerd” zijn,
andere zouden dus “meer ontwikkeld” zijn = racistisch & wetenschappelijk onjuist
● Plaatste culturen in een hiërarchie van “lager” naar “hoger”
○ Arnold Gesell: sterke focus op biologische rijping (zag kinderen als biologisch geprogrammeerd)
■ Was veel wetenschappelijker dan Hall: normatieve benadering, gesell observation dome
4
, ○ Erik Erikson: bedacht de psychosociale ontwikkelingstheorie: acht stadia volgens een vaste
volgorde met elk een psychosociale crisis die opgelost moet worden (= “turning point”)
■ Bouwde verder op het werk van Freud op een menselijkere, positievere manier
● Freud stopte bij adolescentie, Erikson zegt: ontwikkeling = levenslang
2.2 Behaviorisme (20ste-eeuwse perspectief)
○ Focus op exogene factoren (omgeving), ontwikkeling als leren, het kind is hier passief
■ De omgeving speelt hier een ACTIEVE rol, sprake van een continue, kwalitatieve
verandering (ontwikkeling gaat geleidelijk, stapje voor stapje, GEEN SPRONGEN!)
● Klassieke (Pavlov, Watson) & operante conditionering (Skinner)
○ John Watson: alleen basisreflexen zijn aangeboren; alles wat je later doet, leer je uit je omgeving
■ Exogene benadering: ontwikkeling komt van buitenaf (opvoeding, ervaringen, prikkels),
had een extreme nurture-visie: “geef me 12 baby’s en ik maak van elk kind wat ik wil”
■ Little albert: toonde dat je zelfs angst kan aanleren door dingen te koppelen
● Een rat is op zichzelf neutraal, maar na koppeling met een harde klap -> angst
○ Albert Bandura: we leren door anderen te bekijken (imiteren) = sociaal leren / modeling: je
maakt een mentale voorstelling van wat je zag en doet het na (dus niet puur reflexen)
■ Leren in 4 stappen
1. Aandacht: je moet kijken
2. Retentie: je moet onthouden
3. Reproductie: je moet het kunnen nadoen
4. Motivatie: je moet een reden hebben om het te doen
■ Bobo doll experiment: kinderen zagen een volwassene agressief doen tegen een pop
● Ze deden hetzelfde gedrag na = imitatiegedrag
2.3 Cognitieve informatieverwerkingstheorie (20ste-eeuwse perspectief)
○ Menselijk functioneren als output van complex informatieverwerkingssysteem, niet langer S-R
■ We krijgen info binnen, verwerken die, slaan ze op en halen ze terug op
■ Cognitieve revolutie: psychologen begonnen te kijken naar denken, niet enkel gedrag
● Focus op afzonderlijke vaardigheden: aandacht, geheugen, categorisatie …
○ Ontwikkeling als kwantitatieve groei: je wordt sneller, efficiënter en beter georganiseerd, er is
geen sprake van grote sprongen / stadia zoals bij Piaget
■ Belang van mentale representaties, het kind leert de wereld kennen door er mentale
representaties van te maken in zijn hoofd
● Central executive = de baas van je aandacht, dit deel van je brein beslist waar je
op let, welke strategie je gebruikt, en hoe je info verwerkt
5
,2.4 Constructivisme (20ste-eeuwse perspectief)
○ Kind als actieve bouwer van kennis, ze nemen niet gewoon info op, maar maken actief begrip
door te proberen, te ontdekken, en fouten te maken, hierbij is interactie met de omgeving nodig
■ Ligt aan de basis van kindgericht onderwijs: zelf ontdekken, samenwerken …
○ Jean Piaget: cognitieve ontwikkeling verloopt in vier stadia… universeel en in vaste volgorde
1. Sensomotorisch stadium (0 - 2 jaar): baby leert via zintuigen en beweging, dingen
vastpakken, voelen, proeven … actie -> gevolg, bv speeltje schudden = geluid
-> objectpermanentie: dingen blijven bestaan, ook al zie je ze niet
2. Preoperationeel stadium (2 - 7 jaar): kind kan symbolen gebruiken, taal explodeert, doet
alsof-spel (pop = baby, stok = zwaard), misleiding door observatie (lange beker = meer)
-> denkt nog egocentrisch: moeilijk inleven in anderen, wereld uit zichzelf bekijken
3. Concreet-operationeel (7 - 12 jaar): kind begint logisch te denken, maar alleen over
concrete dingen, begrijpt conversatie, reversibiliteit3, en logica
4. Formeel operationeel (12 jaar - volwassenheid): jongere kan abstract en hypothetisch
denken, “wat als…”- denken, kan plannen, redeneren, argumenteren …
■ Denken verandert kwalitatief: niet alleen “meer weten” maar, anders denken
■ Overgang gebeurt door fysieke rijping: het brein moet er klaar voor zijn
Twee basisprincipes van adaptatie (aanpassing)
● Assimilatie = nieuwe info aanpassen in wat je al weet
● Accommodatie: je schema’s aanpassen aan nieuwe info
○ Lev Vygotsky: cognitieve ontwikkeling is een sociaal gemedieerd proces, kinderen leren doordat
ze samen dingen doen met mensen die meer kunnen (ouders, leerkrachten, oudere kinderen …)
■ = een sociaal-culturele theorie: je cultuur bepaalt wat je leert en hoe je leert
■ Actuele ontwikkeling = wat het kind zelfstandig kan
■ Zone van naaste ontwikkeling (ZNO): wat een kind bijna kan, maar nog niet alleen
● Scaffolding: helper geeft precies genoeg steun (tips, voorbeelden, vragen …) en
bouwt die steun af zodra het kind de actie zelf kan
2.5 Bio-ecologisch perspectief (20ste-eeuwse perspectief)
○ Kritiek op klassieke psychologie: te individugericht, ontwikkeling gebeurt in lagen van context:
je groeit binnen een familie, school, buurt, cultuur, en al die lagen beïnvloeden elkaar
3
Reversibiliteit = principe dat je een proces in gedachten kunt omdraaien (bv. water in beker -> als ik het water
terug in de kan zou zetten zou ik exact dezelfde hoeveelheid terug krijgen)
6
, ○ Urie Bronfenbrenner: ecologisch model: ecologische omgeving bestaat uit vijf niveaus
1. Microsysteem: directe omgeving, mensen en plaatsen waar je elke dag mee te maken
hebt, voorbeelden hiervan zijn: gezin, vrienden, leerkracht, sportclub …
-> hier gebeurt de meeste invloed
2. Mesosysteem: verbindingen tussen microsystemen, gaat over hoe die directe
omgevingen elkaar beïnvloeden, bv samenwerking tussen ouders en school
-> hoe beter de verbindingen, hoe sterker de ontwikkeling
3. Exosysteem: indirecte invloeden, dingen waar je zelf niet aanwezig bent, maar die je wel
beïnvloeden, bv beleid van schooldirectie, werk van ouders (stress, werktijden)
-> je zit er niet, maar je voelt de gevolgen
4. Macrosysteem: cultuur & maatschappij, in grote context zijn dit waarden, normen,
wetten, economie en cultuur, bv wat een samenleving belangrijk vindt, religie, politiek
…
-> bepaalt de “regels van het spel” waarin je opgroeit
5. Chronosysteem: tijd & verandering, invloeden die te maken hebben met tijd, bv
historische gebeurtenissen (corona, oorlog ..), levensovergangen (puberteit, verhuizen ..)
-> tijd verandert jou en je context
2.6 Hedendaagse ontwikkelingspsychologie
○ Ontwikkeling is complex en genuanceerd: er spelen veel factoren tegelijk mee, en er is een
voortdurend samenspel van nature & nurture, zonder van een dualisme uit te gaan
■ Soms groei je geleidelijk (continu) en soms in sprongen (discontinu)
■ Iedereen ontwikkelt zich op zijn eigen tempo en eigen manier (grote verschillen)
■ Transactie = reeks van reciproke interacties
● Risicofactor = negatief, beschermende / bevorderende factor = positief
● Het levensloopperspectief van Baltes staat hier centraal
■ Equifinaliteit: verschillende paden kunnen tot dezelfde uitkomst leiden
● Bv. verschillende redenen -> depressie
■ Multifinaliteit: één factor kan tot heel verschillende uitkomsten leiden
● Bv. armoede -> veerkracht of problemen
KORTE ANALOGIE
Je kunt de verschillende theorieën over ontwikkeling zien als het bouwen van een huis. De genetische psychologie levert de
biologische blauwdruk en de vaste bouwfasen, terwijl het behaviorisme stelt dat het huis volledig wordt gevormd door de
materialen die van buitenaf (de omgeving) worden aangeleverd. De informatieverwerkingstheorie kijkt naar de interne
bedrading en hoe efficiënt het 'systeem' informatie verwerkt, terwijl het constructivisme het kind ziet als de actieve bouwer die
7
, door eigen ervaring en sociale hulp de muren optrekt. Tot slot herinnert het bio-ecologisch model ons eraan dat dit huis niet op
een eiland staat, maar beïnvloed wordt door de hele buurt, van het directe gezin tot de brede cultuur waarin het staat.
3. Onderzoeksmethoden
3.1 Correlationeel vs experimenteel
1. Correlationeel / observationeel: in deze designs grijpt de onderzoeker niet in, maar kijkt
gewoon wat er gebeurt, het doel hier is niet om het verloop van de ontwikkeling te veranderen
○ Doel: samenhang meten zonder manipulatie, zonder oorzaak-gevolg conclusies
■ Samenhang beschrijf je met een correlatiecoëfficiënt: -1 tot +1 waarbij de
grootte = sterkte en het teken = richting (van sterk negatief - sterk positief)
● Soms wordt er ook gebruik gemaakt van groepsvergelijkingen (t-test)
○ CORRELATIE ≠ CAUSATIE, ook niet als A vóór B komt (= temporele associate)
2. Experimenteel: de onderzoeker manipuleert iets om uitkomsten te vergelijken
○ Bv. random toewijzing aan condities, één groep krijgt ingreep; andere niet
■ Causale inferentie is hier mogelijk: kunnen zeggen dat A, B veroorzaakt
● Vaak ethisch beperkt -> vooral “manipulaties ten goede”
3.2 Meten van ontwikkeling
1. Cross-sectioneel / dwarsdoorsnede: vergelijkt verschillende leeftijden op één moment
○ Voordelen: snel, goedkoop, geen test-wise worden / geen drop-out
○ Nadelen: leeftijdsverschillen ≠ cohortverschillen4, geen intra-individuele ervaring
■ Bv. 10 jarigen zijn beter met tablets dan 30 jarigen, is dat omdat ze jonger zijn
(leeftijd)? Of omdat ze opgegroeid zijn met tablets (cohort)?
2. Longitudinaal / prospectief: volgt één cohort doorheen de tijd
○ Voordelen: patronen over tijd, intra-ind. verandering, goed voor temporele associaties
○ Nadelen: duur, lang, drop-outs, test-wise worden, methoden kunnen verouderen
■ Bv. dunedin study: langdurige prospectieve studie
3. Cross-sequentieel / cohortsequentieel / versneld
longitudinaal: volgt meerdere cohorten doorheen de tijd,
het is dus zowel cross-sectioneel als longitudinaal
○ Voordelen: tijdsbesparing, onderscheid tussen
cohort en leeftijd
○ Nadelen: duur, ingewikkelder, drop-outs,
methoden kunnen verouderen
4
Cohort = groep mensen die rond dezelfde tijd op dezelfde plek geboren zijn
8
