H1: Diagnostiek & Classificatie
Psychopathologie bekommert zich over “ziekten v/d geest”. Maar wat houdt dit precies in?
Hoe kunnen we “geestesziekten” definiëren en categoriseren?
Dit is een vraag die doorheen de geschiedenis op uiteenlopende manieren is beantwoord. We
kunnen echter een aantal globale verschuivingen zien, die we in dit hoofdstuk kort bespreken.
Hiernaast gaan we ook dieper in op de classificatie en classificatiesystemen v. deze
aandoeningen.
1.1 Zot -> Ziek
Het concept van psychiatrische aandoeningen als “mental illness” is zeer recent! Tot voor
kort sprak men simpelweg van “gekte”, “madness”, “insanity”,…
Dit kon gedrag beschrijven dat onvoorspelbaar was, irrationeel, gevaarlijk, of simpelweg
afweek v/d norm.
Belangrijker is welke verklaringen men allemaal aandroeg als oorzaak van deze “madness”.
Oude Grieken: Humorestheorie (– Hippocrates)
Slijm -> Flegmatisch Stoornis = gevolg
Bloed -> Sanguinisch v. onevenwicht i/d
Gele gal -> Cholerisch lichaamssappen.
Zwarte gal -> Melancholisch (= interne oorzaak!)
Middeleeuwen: Demonologie
-> Stoornis = gevolg v. giftige stoffen of bezetenheid.
(= externe oorzaak!)
OW v/h Modern Westers Ziektebegrip:
- Sydenham (17e eeuw): vader v/d medische nosologie /
classificatieleer.
-> Ziekte: symptomen – verloop – prognose.
- Ontdekking verband ziekten – post mortem afwijkingen.
- Pasteur (19e eeuw): ziektekiemen als ziekteverwekkers.
Hedendaags: Mental Illness
-> Stoornis = gevolg v. psychogene of biologische problematieken.
(-> Somatogene hypothese: ook psychiatrische symptomen kunnen een
biologische oorzaak hebben.)
1
, 1.2 Opsluiting -> Behandeling
Tot de oprichting v/d Psychiatrie (19e eeuw) werden geesteszieken vnl. opgesloten, in
“gekkenhuizen” of “asielen”. Hier werden ze gescheiden gehouden v/d maatschappij, maar er
werden weinig/geen pogingen ondernomen tot re-integratie i/d samenleving.
Gelukkig waren er wel enkele uitzonderingen:
- C. Celsus (25 v.C.): pleitte voor sociale activiteit bij patiënten.
- P. Pinel (18-19e eeuw): “morele behandeling”, contact en observatie, eigen
classificatiesysteem.
- J. Guislain (18-19e eeuw): “humane behandeling”, 1e “gesticht”.
1.3 Inventariseren -> Classificeren
Hoewel men in de 18e en 19e eeuw meer interesse toonde in de behandeling van
psychiatrische patiënten, werd er nog weinig onderscheid gemaakt tussen verschillende
“geestesziekten”. Zowat iedereen kreeg slechts de overkoepelende titel “geestesziek”.
Dit veranderde echter naarmate de nood aan een goed classificatiesysteem – om diverse
redenen – steeg:
19-20e eeuw: E. Kraepelin
-> 1e meer omvattende classificatiesysteem:
- Exclusief biologische etiopathogenese (= ontstaansmechanisme).
- Psychiatrische aandoeningen = afzonderlijke “ziekte-entiteiten”
(elk heeft een eigen oorzaak, set symptomen en karakteristiek verloop).`
- Prognose-gericht (geneeslijk vs. ongeneeslijk).
Begin 20e eeuw: behoefte aan classificatie, door ambulante
behandelingen, opkomst v. psychotherapie en ook behandeling v. minder
ernstige stoornissen.
1948: WHO voegt psychiatrische stoornissen toe a/d ICD (“International List of
Causes of Death”).
APA was het niet eens met de ICD, maakte een tegenbeweging.
1952: DSM-I (“Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders”)
-> gebaseerd op etiologische theorieën (vb. psychogeen vs. neurologisch), vaak
ongegrond.
-> probeert te verklaren, i.p.v. louter te beschrijven.
2
, 1968: DSM-II
-> gebaseerd op psychoanalyse en psychobiologie (~Meyer).
-> breuk met Kraepeliaanse visie (want “biologisch reductionisme =>
therapeutisch nihilisme.”).
-> grote nadruk op context; ziekte als reactie o/d omgeving.
US-UK Diagnostic Project (= vgl. studie v. diagnostische praktijken):
-> nood aan internationale afspraken en eenduidige diagnostische
criteria!
1980: DSM-III
-> radicale breuk!
-> descriptief en atheoretisch.
(Maar: ziekten zijn wel vaak impliciet “hersen-“ziekten.)
DSM IV,…
Nu: DSM-V
! De DSM is geen “handboek” of “bijbel” v/d psychologie! Het is slechts een verzameling
diagnostische criteria ten behoeve van communicatie en onderzoek !
1.4 Symptoom -> Syndroom
Syndroomdiagnose Structuurdiagnose
= louter beschrijvende groepering v. = beschrijving v. symptomen +
symptomen die vaak samen voorkomen. etiopathogenese (ontstaan / oorzaak).
(vb. DSM: “Ernstig depressief syndroom
met melancholische kenmerken.”)
Pathologisch Proces Predisponerende Factoren
(vb. depressie) (vb. persoonlijkheid, familiegeschiedenis)
Kernsymptomen Luxerende Factoren
(vb. anhedonie) (vb. ontslag, scheiding,…)
Facultatieve (/bij-) Symptomen Onderhoudende Factoren
(vb. slaapproblemen) (vb. langdurige financiële problemen)
ð Algemeen “etiket”. ð Meer “op maat”.
Geeft aanzet v/e “eenvoudige”, algemene Geeft aanzet v/e meer aangepaste
behandeling (vb. antidepressiva). behandeling (vb. jobcoaching).
3
, Ondanks pogingen diagnoses te structuren, is het stellen v. diagnoses nog steeds geen harde
wetenschap:
- Grote rol v. subjectiviteit!
- Grote invloed v. cultuur! (vb. “retired husband syndrome”)
1.5 Beperkingen v. (Huidige) Classificatie
Het doel van classificatie = identificeren v/e diagnostische categorie bij een groep mensen
met vergelijkbare symptomen, om een behandeling en prognose te kunnen opstellen voor een
individu.
Idealiter zouden deze categorieën gebaseerd zijn op etiopathogenese en prognose, maar deze
zijn doorgaans niet evident bij psychiatrische aandoeningen.
Daarom zijn de huidige classificatiesystemen voor psychiatrische aandoeningen louter
descriptief (gebaseerd op symptomen).
NUT V/H PSYCHOLOGISCH ZIEKTECONCEPT?
Over het nut v/e psychologisch ziekteconcept en classificatiesysteem bestaat veel discussie:
a) T. Sas ~ “No such thing as mental illness.”
-> een psychologisch ziekteconcept (in afwezigheid v/e biologische oorzaak) =
arbitrair en slechts bedoeld als sociale controle.
b) Delespaul & Van Os ~ “Mental illness ¹ physical illness.”
-> De DSM beweert louter descriptief te zijn, maar stelt zijn diagnostische categorieën
toch voor als “echte ziekten”.
-> Er is een fundamenteel verschil tussen psychiatrische en lichamelijke ziekten.
Wat wel vaststaat is dat DSM-diagnoses constructen zijn, gebaseerd op (al dan niet goed
onderbouwde) consensus.
(-> criteria aanpassen = /¯ #diagnoses)
CATEGORIAAL VS. DIMENSIONEEL
Het ideale classificatiesysteem is monothetisch, d.w.z. er zijn duidelijke grenzen tussen
stoornissen, geen overlap, en alle symptomen komen consistent voor.
Dit is echter niet toepasbaar bij psychiatrische aandoeningen!
-> Het huidige classificatiesysteem is polythetisch, d.w.z. prototypisch (= afwijkingen en
variaties zijn altijd mogelijk + overlap).
MAAR deze vage grenzen en overlappende symptomen leiden tot:
-> Comorbiditeit (= meerdere diagnoses).
-> Ongespecificeerde diagnoses.
4
Psychopathologie bekommert zich over “ziekten v/d geest”. Maar wat houdt dit precies in?
Hoe kunnen we “geestesziekten” definiëren en categoriseren?
Dit is een vraag die doorheen de geschiedenis op uiteenlopende manieren is beantwoord. We
kunnen echter een aantal globale verschuivingen zien, die we in dit hoofdstuk kort bespreken.
Hiernaast gaan we ook dieper in op de classificatie en classificatiesystemen v. deze
aandoeningen.
1.1 Zot -> Ziek
Het concept van psychiatrische aandoeningen als “mental illness” is zeer recent! Tot voor
kort sprak men simpelweg van “gekte”, “madness”, “insanity”,…
Dit kon gedrag beschrijven dat onvoorspelbaar was, irrationeel, gevaarlijk, of simpelweg
afweek v/d norm.
Belangrijker is welke verklaringen men allemaal aandroeg als oorzaak van deze “madness”.
Oude Grieken: Humorestheorie (– Hippocrates)
Slijm -> Flegmatisch Stoornis = gevolg
Bloed -> Sanguinisch v. onevenwicht i/d
Gele gal -> Cholerisch lichaamssappen.
Zwarte gal -> Melancholisch (= interne oorzaak!)
Middeleeuwen: Demonologie
-> Stoornis = gevolg v. giftige stoffen of bezetenheid.
(= externe oorzaak!)
OW v/h Modern Westers Ziektebegrip:
- Sydenham (17e eeuw): vader v/d medische nosologie /
classificatieleer.
-> Ziekte: symptomen – verloop – prognose.
- Ontdekking verband ziekten – post mortem afwijkingen.
- Pasteur (19e eeuw): ziektekiemen als ziekteverwekkers.
Hedendaags: Mental Illness
-> Stoornis = gevolg v. psychogene of biologische problematieken.
(-> Somatogene hypothese: ook psychiatrische symptomen kunnen een
biologische oorzaak hebben.)
1
, 1.2 Opsluiting -> Behandeling
Tot de oprichting v/d Psychiatrie (19e eeuw) werden geesteszieken vnl. opgesloten, in
“gekkenhuizen” of “asielen”. Hier werden ze gescheiden gehouden v/d maatschappij, maar er
werden weinig/geen pogingen ondernomen tot re-integratie i/d samenleving.
Gelukkig waren er wel enkele uitzonderingen:
- C. Celsus (25 v.C.): pleitte voor sociale activiteit bij patiënten.
- P. Pinel (18-19e eeuw): “morele behandeling”, contact en observatie, eigen
classificatiesysteem.
- J. Guislain (18-19e eeuw): “humane behandeling”, 1e “gesticht”.
1.3 Inventariseren -> Classificeren
Hoewel men in de 18e en 19e eeuw meer interesse toonde in de behandeling van
psychiatrische patiënten, werd er nog weinig onderscheid gemaakt tussen verschillende
“geestesziekten”. Zowat iedereen kreeg slechts de overkoepelende titel “geestesziek”.
Dit veranderde echter naarmate de nood aan een goed classificatiesysteem – om diverse
redenen – steeg:
19-20e eeuw: E. Kraepelin
-> 1e meer omvattende classificatiesysteem:
- Exclusief biologische etiopathogenese (= ontstaansmechanisme).
- Psychiatrische aandoeningen = afzonderlijke “ziekte-entiteiten”
(elk heeft een eigen oorzaak, set symptomen en karakteristiek verloop).`
- Prognose-gericht (geneeslijk vs. ongeneeslijk).
Begin 20e eeuw: behoefte aan classificatie, door ambulante
behandelingen, opkomst v. psychotherapie en ook behandeling v. minder
ernstige stoornissen.
1948: WHO voegt psychiatrische stoornissen toe a/d ICD (“International List of
Causes of Death”).
APA was het niet eens met de ICD, maakte een tegenbeweging.
1952: DSM-I (“Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders”)
-> gebaseerd op etiologische theorieën (vb. psychogeen vs. neurologisch), vaak
ongegrond.
-> probeert te verklaren, i.p.v. louter te beschrijven.
2
, 1968: DSM-II
-> gebaseerd op psychoanalyse en psychobiologie (~Meyer).
-> breuk met Kraepeliaanse visie (want “biologisch reductionisme =>
therapeutisch nihilisme.”).
-> grote nadruk op context; ziekte als reactie o/d omgeving.
US-UK Diagnostic Project (= vgl. studie v. diagnostische praktijken):
-> nood aan internationale afspraken en eenduidige diagnostische
criteria!
1980: DSM-III
-> radicale breuk!
-> descriptief en atheoretisch.
(Maar: ziekten zijn wel vaak impliciet “hersen-“ziekten.)
DSM IV,…
Nu: DSM-V
! De DSM is geen “handboek” of “bijbel” v/d psychologie! Het is slechts een verzameling
diagnostische criteria ten behoeve van communicatie en onderzoek !
1.4 Symptoom -> Syndroom
Syndroomdiagnose Structuurdiagnose
= louter beschrijvende groepering v. = beschrijving v. symptomen +
symptomen die vaak samen voorkomen. etiopathogenese (ontstaan / oorzaak).
(vb. DSM: “Ernstig depressief syndroom
met melancholische kenmerken.”)
Pathologisch Proces Predisponerende Factoren
(vb. depressie) (vb. persoonlijkheid, familiegeschiedenis)
Kernsymptomen Luxerende Factoren
(vb. anhedonie) (vb. ontslag, scheiding,…)
Facultatieve (/bij-) Symptomen Onderhoudende Factoren
(vb. slaapproblemen) (vb. langdurige financiële problemen)
ð Algemeen “etiket”. ð Meer “op maat”.
Geeft aanzet v/e “eenvoudige”, algemene Geeft aanzet v/e meer aangepaste
behandeling (vb. antidepressiva). behandeling (vb. jobcoaching).
3
, Ondanks pogingen diagnoses te structuren, is het stellen v. diagnoses nog steeds geen harde
wetenschap:
- Grote rol v. subjectiviteit!
- Grote invloed v. cultuur! (vb. “retired husband syndrome”)
1.5 Beperkingen v. (Huidige) Classificatie
Het doel van classificatie = identificeren v/e diagnostische categorie bij een groep mensen
met vergelijkbare symptomen, om een behandeling en prognose te kunnen opstellen voor een
individu.
Idealiter zouden deze categorieën gebaseerd zijn op etiopathogenese en prognose, maar deze
zijn doorgaans niet evident bij psychiatrische aandoeningen.
Daarom zijn de huidige classificatiesystemen voor psychiatrische aandoeningen louter
descriptief (gebaseerd op symptomen).
NUT V/H PSYCHOLOGISCH ZIEKTECONCEPT?
Over het nut v/e psychologisch ziekteconcept en classificatiesysteem bestaat veel discussie:
a) T. Sas ~ “No such thing as mental illness.”
-> een psychologisch ziekteconcept (in afwezigheid v/e biologische oorzaak) =
arbitrair en slechts bedoeld als sociale controle.
b) Delespaul & Van Os ~ “Mental illness ¹ physical illness.”
-> De DSM beweert louter descriptief te zijn, maar stelt zijn diagnostische categorieën
toch voor als “echte ziekten”.
-> Er is een fundamenteel verschil tussen psychiatrische en lichamelijke ziekten.
Wat wel vaststaat is dat DSM-diagnoses constructen zijn, gebaseerd op (al dan niet goed
onderbouwde) consensus.
(-> criteria aanpassen = /¯ #diagnoses)
CATEGORIAAL VS. DIMENSIONEEL
Het ideale classificatiesysteem is monothetisch, d.w.z. er zijn duidelijke grenzen tussen
stoornissen, geen overlap, en alle symptomen komen consistent voor.
Dit is echter niet toepasbaar bij psychiatrische aandoeningen!
-> Het huidige classificatiesysteem is polythetisch, d.w.z. prototypisch (= afwijkingen en
variaties zijn altijd mogelijk + overlap).
MAAR deze vage grenzen en overlappende symptomen leiden tot:
-> Comorbiditeit (= meerdere diagnoses).
-> Ongespecificeerde diagnoses.
4
