lOMoARcPSD|63443040
Ethiek
§1 Terminologische verduidelijking
Etymologische aanloop- het goede voor individu en gemeenschap:
o Moraal- moreel- moraliteit
o Ethos- ethiek- ethisch
o Zeden- zedelijk- zedelijkheid
Synoniemen verschillende niveaus van reflectie
Hoofdstuk 0: Wat is ethiek?
Ethos 1: verblijfplaats van dieren (cfr. Ethologie); vandaar gewoonte,
zede, gebruik; een geheel van regels en gedragsvormen eigen aan een
groep
Ethos 2: karakter, gezindheid, grondhouding
Moraal (ethos)= objectief beschrijfbaar systeem van gedragsregulering
m.b.t. wat goed of slecht is, geoorloofd of verboden bij individu of groep
(bv. Taal = niet zelf gebouwd, ligt vast => vorm van ethos)
Moraliteit= de klemtoon wordt gelegd op het kwalitatief niveau van
handelen en handelingsbewustzijn (innerlijke houding- standpunt vh
subject)
Ethiek= systematisch-kritische reflectie over moraal en moraliteit
= praktische wijsbegeerte die handelt over zedelijke begrippen en
gedragingen, over wat goed en kwaad is
o praktische wijsbegeerte= weten omwille van het handelen
o >< theoretische wijsbegeerte= weten om het weten (kennis
vermeerderen zonder directe toepassing te bekomen)
§2 Vormen van ethiek
1. Descriptieve ethiek: beschrijven hoe mensen zich gedragen en waardoor ze
zich laten leiden in hun gedragingen (menswetenschappen)
Case: L. Kohlberg: aan proefpersonen concrete dilemma’s voorleggen en
vragen hoe ze zouden reageren (bv. Mag Heinz in concreet geval, nl. ernstige
ziekte van zijn vrouw, een diefstal plegen om haar te redden?)
Empirisch onderbouwde typologie van de morele ontwikkeling via
dilemma-onderzoek (bv. het Heinz-dilemma) Stadia van de morele
ontwikkeling:
o Niveau 1: pre-conventioneel, gedrag is gericht op vermijden van straf
1. Regels volgen uit gehoorzaamheid tov autoriteiten (bv. ouders)
2. Goed is eigenbelang volgen
o Niveau 2: conventioneel, sociale erkenning door conformiteit
3. Goed is de verwachtingen van anderen vervullen en loyaal zijn
4. Goed is de wetten respecteren en zijn plichten vervullen
o Niveau 3: postconventioneel: regels volgen niet enkel omdat het moet
maar ook omdat men inziet dat dit juist is; zich richten op algemene
1
Downloaded by ANDREA PRUSZYNSKA ()
, lOMoARcPSD|63443040
morele principes vanuit het oog voor algemeen maatschappelijk belang
of vanuit inzicht in de geldigheid van algemene morele principes
o Niveau 4: Zich houden aan onderlinge afspraken en vermeerdering vh
nut van zoveel mogelijk mensen
o Niveau 5: Goed is het volgen van autonoom gekozen, universele
rechtvaardigheidsprincipes
o Andere conclusie: Mannen zijn moreel voorstaander dan vrouwen
omdat ze tot niveau 5 komen, terwijl vrouwen maar tot niveau 4.
Gaat uit van algemene, universele principes = vrouwen hebben aandacht
voor het concrete individu= niet wetenschappelijk onderzoekbaar (je kan
niet op basis van cijfers morele conclusies vinden) = normatieve ethiek
2. Normatieve ethiek= filosofische reflectie op het morele die op zoek gaat
naar de legitimering van de morele normen
3. Meta-ethiek= wijze waarop in de ethiek wordt geredeneerd (nadenken over
hoe we nadenken), reflectie over de wijze waarop in de ethiek gedacht wordt
Semantiek: taal binnen de ethiek die gebruikt wordt (betekenis van
woorden)
o Bv. “onnozel” vandaag negatief, oorspronkelijk “onschuldig”
Logica: major= algemeen en minor= concreet geval
o Bv. Major: iedereen is sterfelijk; Minor: toepassing op concreet geval
conclusie: Socrates is sterfelijk
§3 Vormen van normatieve ethiek
1. Algemene ethiek= bestudeert normatieve en meta-ethische problemen
in hun algemeenheid, zonder ze toe te spitsen op concrete situaties
2. Bijzondere ethiek= algemene principes in verband brengen met
bijzondere situaties
3. Individuele ethiek= ethiek van lichamelijkheid, seksuele ethiek, morele
verantwoordelijkheid, individueel geweten, individuele vrijheid, individueel
geluk
4. Sociale ethiek= ethiek van de liefde, van de arbeid, van de vriendschap,
tegenover de natuur, toekomstige generaties, de derde wereld en de
verschillende staatsvormen
5. Intentie- of gezindheidsethiek= bij de beoordeling van het ethische
gehalte van een daad of persoon komen alleen de intenties van die
persoon in aanmerking , de daden zelf en gevolgen ervan spelen hierbij
geen enkele rol
6. Consequentialisme= Bij de beoordeling van het ethische gehalte van
een daad of persoon komen alleen de gevolgen van de daden van die
persoon in aanmerking, de intenties spelen hier geen enkele rol
DEEL 1: Basisthema’s uit de ethiek
Hoofdstuk 1: problemen voor een normatieve ethiek
2
Downloaded by ANDREA PRUSZYNSKA ()
, lOMoARcPSD|63443040
1. Legitimeringscrisis (=vraag of normatieve ethiek kan worden
gelegitimeerd)
1.1 De paradox voor een actuele ethiek
‘morele crisis’ (naast economische, politieke, culturele crises)
Niet:
o louter aantasting van traditionele waarden uit de moraalcodex door
nieuwe wetenschappelijke inzichten in sociale organisatie kunnen
waarden wijzigen/ evolueren (veroorzaakt geen crisis)=> ‘vroeger was
het beter’
o het ontbreken van een dergelijke herformulering van wat we als
moreel goed beschouwen: er blijkt een ruime consensus te bestaan
over een aantal ethische grondovertuigingen, uitgedrukt in de Rechten
van de Mens, van het Kind
paradox van Apel: „Een universele, dwz. intersubjectief geldige ethiek
obv solidaire verantwoording schijnt tegelijk noodzakelijk en onmogelijk te
zijn‘“
o Universeel= ethiek die wereldwijd voor alle mensen zou geldig zijn
o Intersubjectief= tussen mensen
o De reden waarom die noodzakelijk is, is ook de reden waarom die
onmogelijk is = de noodzaak hangt samen met het feit dat hoe
meer we overtuigd zijn dat wetenschap en technologie de ware
kennis aanbrengt, hoe meer we het risico lopen dat alles wat met
ethiek te maken heeft als een individuele, dus niet universele,
manier van denken wordt beschouwd en dus ook iets is waar we in
dit geval geen rekening moeten mee houden
o Grondslag zelf van normativiteit staat ter discussie=> feitelijke
consensus kan niet meer rationeel worden gerechtvaardigd vanuit
een objectieve grondslag
Zo’n ethiek blijkt noodzakelijk en onmogelijk: door ontwikkeling van
W&T groeit noodzaak naar universele ethiek maar W&T is ook de reden
waarom dit onmogelijk is
Waarom onmogelijk?
o We hebben ECHT een universele ethiek nodig voor wereldwijde
verantwoordelijkheid, MAAR hoe meer vraag hoe kleiner de kans
van realisatie
o Wiskunde = belangrijkste factor voor vooruitgang vd wetenschap en
techniek => Universele taal, want leeg en gebruikt voor alles
o Datgene dat universeel is, heeft geen inhoud Ethiek = datgene
dat ons identiteit geeft (geen universele, lege taal) = cultuur en
subject gebonden
o Hoe meer we wiskundige taal gebruiken (W&T) hoe minder
particulariteit (cultuur,…) MAAR hoe meer W&T, hoe meer nood aan
ethiek! (= paradox)
Macro-niveau: wereldwijd
3
Downloaded by ANDREA PRUSZYNSKA ()
, lOMoARcPSD|63443040
o ‘planetaire’ verantwoordelijkheid= W&T hebben effecten die de
gehele aarde, natuur en mensheid raken (bv. nucleaire bewapening,
verlies van regenwouden) = onze handelingen hebben globale
gevolgen = we zijn verantwoordelijk voor een hele rechtvaardige
wereldgemeenschap
Bv. Kernramp Tsjernobil: dankzij wetenschap en techniek nl.
kerncentrale veel nieuwe mogelijkheden MAAR geen grens DUS
grote effecten
Bv. Regenwoud in Brazilië: Verantwoordelijkheid groene long te
bewaren Westen zelf de bossen niet gehouden DUS oneerlijk tov
Brazilië
nood aan universele en intersubjectieve ethiek neemt toe MAAR
de invulling van deze antwoorden wordt steeds moeilijker
o Waar vinden we universaliteit? Risico= geen rekening
houden met het universele maar enkel naar zichzelf kijken (bv. Make
America great again= men houdt geen rekening met problemen in
andere landen maar enkel met zichzelf)
o Kunnen de mensenrechten een antw bieden op dit paradox?
= Nee, want de mensenrechten zijn gekoppeld aan onze (westerse)
cultuur. Om ze universeel te maken zou men ze zo leeg moeten
maken, dat ze niks meer zouden betekenen.
Micro-niveau: relaties tussen mensen onderling
o Bv. Rechten is maar waardevolle studiekeuze omdat ik ze zelf heb
gekozen. Maar vroeger moest men hetzelfde te doen als je ouders
(ambten werden geërfd).
o Bv. Een relatie is enkel de moeite waart als je zelf je partner kan
kiezen. Maar in andere culturen is dat niet altijd zo, huwelijken
werden geregeld. Als we zelf kiezen dragen we meer
verantwoordelijkheid.
o Bv. 2 voetgangers botsen tegen elkaar en kunnen gwn
doorwandelen. Als 2 auto’s tegen elkaar botsen zorgt dit voor meer
gedoe (verzekering, etc.) door de technologische ontwikkelingen wat
voor meer verantwoordelijkheid zorgt.
Dus een verhoogde techniciteit vergroot ook de draagwijdte van de
gevolgen
Onze kennis van de implicaties van velerlei handelingen is toegenomen
Keuzemogelijkheid is toegenomen tav wat vroeger het
natuurlijke/sociale fatum was
Groeiende onderliggende onafhankelijkheid, ook op wereldschaal (bv.
terrorisme)
1.2 De disjunctie feit-waarde
Historisch vinden we hier de oorsprong van de aantasting van de mogelijkheid
tot intersubjectieve normativiteit.
4
Downloaded by ANDREA PRUSZYNSKA ()
Ethiek
§1 Terminologische verduidelijking
Etymologische aanloop- het goede voor individu en gemeenschap:
o Moraal- moreel- moraliteit
o Ethos- ethiek- ethisch
o Zeden- zedelijk- zedelijkheid
Synoniemen verschillende niveaus van reflectie
Hoofdstuk 0: Wat is ethiek?
Ethos 1: verblijfplaats van dieren (cfr. Ethologie); vandaar gewoonte,
zede, gebruik; een geheel van regels en gedragsvormen eigen aan een
groep
Ethos 2: karakter, gezindheid, grondhouding
Moraal (ethos)= objectief beschrijfbaar systeem van gedragsregulering
m.b.t. wat goed of slecht is, geoorloofd of verboden bij individu of groep
(bv. Taal = niet zelf gebouwd, ligt vast => vorm van ethos)
Moraliteit= de klemtoon wordt gelegd op het kwalitatief niveau van
handelen en handelingsbewustzijn (innerlijke houding- standpunt vh
subject)
Ethiek= systematisch-kritische reflectie over moraal en moraliteit
= praktische wijsbegeerte die handelt over zedelijke begrippen en
gedragingen, over wat goed en kwaad is
o praktische wijsbegeerte= weten omwille van het handelen
o >< theoretische wijsbegeerte= weten om het weten (kennis
vermeerderen zonder directe toepassing te bekomen)
§2 Vormen van ethiek
1. Descriptieve ethiek: beschrijven hoe mensen zich gedragen en waardoor ze
zich laten leiden in hun gedragingen (menswetenschappen)
Case: L. Kohlberg: aan proefpersonen concrete dilemma’s voorleggen en
vragen hoe ze zouden reageren (bv. Mag Heinz in concreet geval, nl. ernstige
ziekte van zijn vrouw, een diefstal plegen om haar te redden?)
Empirisch onderbouwde typologie van de morele ontwikkeling via
dilemma-onderzoek (bv. het Heinz-dilemma) Stadia van de morele
ontwikkeling:
o Niveau 1: pre-conventioneel, gedrag is gericht op vermijden van straf
1. Regels volgen uit gehoorzaamheid tov autoriteiten (bv. ouders)
2. Goed is eigenbelang volgen
o Niveau 2: conventioneel, sociale erkenning door conformiteit
3. Goed is de verwachtingen van anderen vervullen en loyaal zijn
4. Goed is de wetten respecteren en zijn plichten vervullen
o Niveau 3: postconventioneel: regels volgen niet enkel omdat het moet
maar ook omdat men inziet dat dit juist is; zich richten op algemene
1
Downloaded by ANDREA PRUSZYNSKA ()
, lOMoARcPSD|63443040
morele principes vanuit het oog voor algemeen maatschappelijk belang
of vanuit inzicht in de geldigheid van algemene morele principes
o Niveau 4: Zich houden aan onderlinge afspraken en vermeerdering vh
nut van zoveel mogelijk mensen
o Niveau 5: Goed is het volgen van autonoom gekozen, universele
rechtvaardigheidsprincipes
o Andere conclusie: Mannen zijn moreel voorstaander dan vrouwen
omdat ze tot niveau 5 komen, terwijl vrouwen maar tot niveau 4.
Gaat uit van algemene, universele principes = vrouwen hebben aandacht
voor het concrete individu= niet wetenschappelijk onderzoekbaar (je kan
niet op basis van cijfers morele conclusies vinden) = normatieve ethiek
2. Normatieve ethiek= filosofische reflectie op het morele die op zoek gaat
naar de legitimering van de morele normen
3. Meta-ethiek= wijze waarop in de ethiek wordt geredeneerd (nadenken over
hoe we nadenken), reflectie over de wijze waarop in de ethiek gedacht wordt
Semantiek: taal binnen de ethiek die gebruikt wordt (betekenis van
woorden)
o Bv. “onnozel” vandaag negatief, oorspronkelijk “onschuldig”
Logica: major= algemeen en minor= concreet geval
o Bv. Major: iedereen is sterfelijk; Minor: toepassing op concreet geval
conclusie: Socrates is sterfelijk
§3 Vormen van normatieve ethiek
1. Algemene ethiek= bestudeert normatieve en meta-ethische problemen
in hun algemeenheid, zonder ze toe te spitsen op concrete situaties
2. Bijzondere ethiek= algemene principes in verband brengen met
bijzondere situaties
3. Individuele ethiek= ethiek van lichamelijkheid, seksuele ethiek, morele
verantwoordelijkheid, individueel geweten, individuele vrijheid, individueel
geluk
4. Sociale ethiek= ethiek van de liefde, van de arbeid, van de vriendschap,
tegenover de natuur, toekomstige generaties, de derde wereld en de
verschillende staatsvormen
5. Intentie- of gezindheidsethiek= bij de beoordeling van het ethische
gehalte van een daad of persoon komen alleen de intenties van die
persoon in aanmerking , de daden zelf en gevolgen ervan spelen hierbij
geen enkele rol
6. Consequentialisme= Bij de beoordeling van het ethische gehalte van
een daad of persoon komen alleen de gevolgen van de daden van die
persoon in aanmerking, de intenties spelen hier geen enkele rol
DEEL 1: Basisthema’s uit de ethiek
Hoofdstuk 1: problemen voor een normatieve ethiek
2
Downloaded by ANDREA PRUSZYNSKA ()
, lOMoARcPSD|63443040
1. Legitimeringscrisis (=vraag of normatieve ethiek kan worden
gelegitimeerd)
1.1 De paradox voor een actuele ethiek
‘morele crisis’ (naast economische, politieke, culturele crises)
Niet:
o louter aantasting van traditionele waarden uit de moraalcodex door
nieuwe wetenschappelijke inzichten in sociale organisatie kunnen
waarden wijzigen/ evolueren (veroorzaakt geen crisis)=> ‘vroeger was
het beter’
o het ontbreken van een dergelijke herformulering van wat we als
moreel goed beschouwen: er blijkt een ruime consensus te bestaan
over een aantal ethische grondovertuigingen, uitgedrukt in de Rechten
van de Mens, van het Kind
paradox van Apel: „Een universele, dwz. intersubjectief geldige ethiek
obv solidaire verantwoording schijnt tegelijk noodzakelijk en onmogelijk te
zijn‘“
o Universeel= ethiek die wereldwijd voor alle mensen zou geldig zijn
o Intersubjectief= tussen mensen
o De reden waarom die noodzakelijk is, is ook de reden waarom die
onmogelijk is = de noodzaak hangt samen met het feit dat hoe
meer we overtuigd zijn dat wetenschap en technologie de ware
kennis aanbrengt, hoe meer we het risico lopen dat alles wat met
ethiek te maken heeft als een individuele, dus niet universele,
manier van denken wordt beschouwd en dus ook iets is waar we in
dit geval geen rekening moeten mee houden
o Grondslag zelf van normativiteit staat ter discussie=> feitelijke
consensus kan niet meer rationeel worden gerechtvaardigd vanuit
een objectieve grondslag
Zo’n ethiek blijkt noodzakelijk en onmogelijk: door ontwikkeling van
W&T groeit noodzaak naar universele ethiek maar W&T is ook de reden
waarom dit onmogelijk is
Waarom onmogelijk?
o We hebben ECHT een universele ethiek nodig voor wereldwijde
verantwoordelijkheid, MAAR hoe meer vraag hoe kleiner de kans
van realisatie
o Wiskunde = belangrijkste factor voor vooruitgang vd wetenschap en
techniek => Universele taal, want leeg en gebruikt voor alles
o Datgene dat universeel is, heeft geen inhoud Ethiek = datgene
dat ons identiteit geeft (geen universele, lege taal) = cultuur en
subject gebonden
o Hoe meer we wiskundige taal gebruiken (W&T) hoe minder
particulariteit (cultuur,…) MAAR hoe meer W&T, hoe meer nood aan
ethiek! (= paradox)
Macro-niveau: wereldwijd
3
Downloaded by ANDREA PRUSZYNSKA ()
, lOMoARcPSD|63443040
o ‘planetaire’ verantwoordelijkheid= W&T hebben effecten die de
gehele aarde, natuur en mensheid raken (bv. nucleaire bewapening,
verlies van regenwouden) = onze handelingen hebben globale
gevolgen = we zijn verantwoordelijk voor een hele rechtvaardige
wereldgemeenschap
Bv. Kernramp Tsjernobil: dankzij wetenschap en techniek nl.
kerncentrale veel nieuwe mogelijkheden MAAR geen grens DUS
grote effecten
Bv. Regenwoud in Brazilië: Verantwoordelijkheid groene long te
bewaren Westen zelf de bossen niet gehouden DUS oneerlijk tov
Brazilië
nood aan universele en intersubjectieve ethiek neemt toe MAAR
de invulling van deze antwoorden wordt steeds moeilijker
o Waar vinden we universaliteit? Risico= geen rekening
houden met het universele maar enkel naar zichzelf kijken (bv. Make
America great again= men houdt geen rekening met problemen in
andere landen maar enkel met zichzelf)
o Kunnen de mensenrechten een antw bieden op dit paradox?
= Nee, want de mensenrechten zijn gekoppeld aan onze (westerse)
cultuur. Om ze universeel te maken zou men ze zo leeg moeten
maken, dat ze niks meer zouden betekenen.
Micro-niveau: relaties tussen mensen onderling
o Bv. Rechten is maar waardevolle studiekeuze omdat ik ze zelf heb
gekozen. Maar vroeger moest men hetzelfde te doen als je ouders
(ambten werden geërfd).
o Bv. Een relatie is enkel de moeite waart als je zelf je partner kan
kiezen. Maar in andere culturen is dat niet altijd zo, huwelijken
werden geregeld. Als we zelf kiezen dragen we meer
verantwoordelijkheid.
o Bv. 2 voetgangers botsen tegen elkaar en kunnen gwn
doorwandelen. Als 2 auto’s tegen elkaar botsen zorgt dit voor meer
gedoe (verzekering, etc.) door de technologische ontwikkelingen wat
voor meer verantwoordelijkheid zorgt.
Dus een verhoogde techniciteit vergroot ook de draagwijdte van de
gevolgen
Onze kennis van de implicaties van velerlei handelingen is toegenomen
Keuzemogelijkheid is toegenomen tav wat vroeger het
natuurlijke/sociale fatum was
Groeiende onderliggende onafhankelijkheid, ook op wereldschaal (bv.
terrorisme)
1.2 De disjunctie feit-waarde
Historisch vinden we hier de oorsprong van de aantasting van de mogelijkheid
tot intersubjectieve normativiteit.
4
Downloaded by ANDREA PRUSZYNSKA ()
