DIDACTIEK
didactiek
Hfst 1: didactisch model van Gelder
LEERDOELEN
Omschrijven wat een didactisch model is.
Beschrijven waaruit het didactisch model van Van Gelder bestaat.
Uitleggen wat de verschillende componenten van het didactisch model van Van Gelder betekenen.
Verklaren wat het constructieve alignement model inhoudt.
1.1 Wat is een didactisch model?
Er wordt in kaart gebracht welke elementen een bepalende rol spelen bij het tot stand
brengen van een krachtige leeromgeving.
1.2 Didactisch model van Van Gelder
Van Gelder
Wordt beschouwd als een van de grondleggers van de onderwijskunde. Deze wetenschap
richt zich op het ondersteunen van leerprocessen en bouwt daarbij voort op disciplines
zoals psychologie, pedagogiek en onderwijssociologie.
Het didactisch model beschrijft het leerproces als een cyclisch en systemisch geheel. Dit
betekent dat:
Het leerproces een voortdurende terugkoppeling tussen de verschillende
componenten vereist.
Beslissingen binnen één component invloed hebben op de andere componenten.
4 kerncomponenten
Die de schakels vormen binnen deze leerprocescyclus
Beginsituatie
- De startpositie van de leerlingen wordt in kaart gebracht.
- Hierin wordt gekeken naar de voorkennis, context, en randvoorwaarden van zowel
de klasgroep als individuele leerlingen.
Doelstellingen
- De leerdoelen worden geformuleerd in termen van concreet waarneembaar
gedrag.
- Dit betekent dat doelen specifiek, meetbaar en observeerbaar moeten zijn.
Onderwijsleersituatie
Dit omvat alle factoren die het leerproces beïnvloeden, zoals:
- Leerinhoud wat de leerlingen moeten leren.
- Leeractiviteiten wat de leerlingen doen, zoals luisteren, oefenen, onderzoeken, probleemoplossing,
discussiëren en vragen beantwoorden.
- Onderwijsactiviteiten wat de leerkracht doet om het leren te begeleiden en te stimuleren, zoals
uitleggen, demonstreren en vragen stellen.
- Media en onderwijsleermiddelen de dragers van de leerinhoud (zoals boeken, video's,
presentaties, digitale middelen).
- Didactische werkvormen, onderverdeeld in:
Aanbiedende werkvormen instructie, demonstreren, doceren.
Gespreksvormen onderwijsleergesprek, klasgesprek.
1
, Opdrachtsvormen groepswerk, individuele opdrachten.
Belangrijk: een werkvorm is geen doel op zich, maar een middel om de
leerdoelen te bereiken.
Evaluatie en reflectie
- De effectiviteit van het onderwijs wordt bepaald door middel van evaluatie.
- Dit kan formatief (tijdens het leerproces) of summatief (achteraf, bij toetsen of
examens) gebeuren.
- Reflectie helpt bij het bijsturen van het onderwijsproces.
Analysevragen van Van Gelder
Om een les of leerproces goed te ontwerpen, stelt Van Gelder vijf belangrijke vragen:
Welke doelstellingen wil ik bereiken?
Formuleren in termen van concreet, observeerbaar gedrag.
Hoe ziet de beginsituatie eruit?
Analyse van de voorkennis, de kenmerken van de klasgroep en de randvoorwaarden.
Hoe ziet mijn onderwijsleersituatie eruit?
- Wat is de leerinhoud?
- Welke leeractiviteiten voeren de leerlingen uit?
- Welke onderwijsactiviteiten voert de leraar uit?
- Welke media en leermiddelen worden gebruikt?
- Welke didactische werkvormen worden ingezet?
Hoe ga ik de les uitvoeren?
Dit wordt bepaald door de eerder gemaakte keuzes in de onderwijsleersituatie.
Hoe wil ik de resultaten bepalen?
Keuze van de evaluatievormen (toetsing, observatie, zelfreflectie).
1.3 Link met een krachtige leeromgeving
Een krachtige leeromgeving vereist een goede afstemming van didactische
componenten.
Alle componenten (beginsituatie, doelstellingen, onderwijsleersituatie, evaluatie)
beïnvloeden elkaar en moeten samen worden bekeken.
Ze werken als communicerende vaten een verandering in één component heeft gevolgen
voor de andere.
Het ontwerpen van een krachtige leeromgeving kost tijd en planning.
Grondig nadenken over deze keuzes is essentieel om diepgaand en fundamenteel
leren te bevorderen.
1.4 Constructive alignment model met componenten: doelen – evaluatie -
leeractiviteiten
Royackers - schuift voor het ontwerpen van een krachtige leeromgeving enkele
componenten die in het didactisch model aanwezig zijn naar voren.
Richt zich op drie kerncomponenten:
1. Doelen Afgeleid uit de eindtermen en helder geformuleerd.
2. Leeractiviteiten Onderwijs- en leeractiviteiten kiezen die de doelen het best ondersteunen,
rekening houdend met factoren zoals tijd, ruimte en beschikbare materialen.
3. Evaluatie Controleren of de doelen zijn bereikt, inclusief reflectie op de rol van de leerkracht.
De didactische cyclus bestaat uit vier stappen:
1. Activeren van voorkennis
2. Aanbrengen van nieuwe leerstof (met dual coding)
3. Samen inoefenen
4. Zelfstandig werken
2
,Hfst 2: Didactische principes voor een krachtige leeromgeving
LEERDOELEN
Kunnen uitleggen wat didactische principes zijn.
Kunnen omschrijven wat elk didactisch principe precies inhoudt.
Concrete praktijkvoorbeelden kunnen geven die passen bij een didactisch principe.
2.1 Wat zijn didactische principes?
Het zijn fundamentele richtlijnen of kenmerken die in vrijwel elke les wenselijk zijn om te
realiseren. Ze vormen de basis voor effectief leren en helpen om een krachtige
leeromgeving te creëren. Deze principes dienen als handvatten voor leraren om
ervoor te zorgen dat leerlingen optimaal leren. De didactische principes zijn zowel
gebaseerd op intuïtie, gevormd door jarenlange onderwijservaring, als op
wetenschappelijke inzichten uit de psychologie en onderwijskunde.
In essentie zorgen didactische principes ervoor dat:
Leerlingen uitgedaagd worden:
Ze moeten zich betrokken voelen bij de les en gestimuleerd worden om actief deel te
nemen aan het leerproces.
Leren effectief is:
De principes helpen om de les zo in te richten dat leerlingen de leerstof beter begrijpen
en kunnen toepassen.
De leeromgeving optimaal is:
Zowel fysiek als sociaal moet de leeromgeving zoveel mogelijk bijdragen aan de
ontwikkeling van de leerlingen.
2.2 Welke didactische principes?
De didactische principes die gehanteerd worden in de lerarenopleiding volgens Surma
(2019) en het Educational Design Research (EDR) model zijn ontworpen om de
effectiviteit van het onderwijs te versterken en een krachtige leeromgeving te creëren.
Deze principes dienen als basis voor de didactische aanpak en zorgen ervoor dat de
leerervaring voor de leerlingen optimaal is. De zeven belangrijkste principes zijn:
Motivatieprincipe:
Het motivatieprincipe is een didactisch principe dat de centrale rol van motivatie in het
leerproces benadrukt. Het overstijgt één enkel lesmoment en moet voortdurend aanwezig
zijn in onderwijspraktijken. Gemotiveerde leerlingen zijn meer betrokken, werken harder
en presteren beter. Daarom is het essentieel om bewust in te zetten op het verhogen van
motivatie. Belangrijke factoren zoals interesses, eerdere ervaringen en de beginsituatie
van de leerling moeten hierbij in rekening worden gebracht.
Het principe kan concreet toegepast worden in de klas aan de hand van zes
kernaspecten:
1. Autonomie – Leerlinginitiatief
Wat?
Leerlingen willen invloed uitoefenen op hun leerproces. Ze hebben behoefte aan
keuzevrijheid en betrokkenheid bij beslissingen.
Hoe?
Geef leerlingen keuzes in taken, onderwerpen of werkvormen. Laat hen
bijvoorbeeld kiezen welk boek ze lezen of hoe ze een project presenteren.
2. Competentie
Wat?
Leerlingen willen zich bekwaam voelen en succes ervaren. Het gevoel dat ze iets
kunnen motiveert hen om verder te leren.
3
, Hoe?
Stem de moeilijkheidsgraad van taken af op het niveau van de leerling. Geef
positieve feedback en erken vooruitgang. Bied gedifferentieerde opdrachten aan.
3. Relationele verbondenheid
Wat?
Leerlingen hebben nood aan positieve relaties met leerkracht en klasgenoten. Zich
gewaardeerd en veilig voelen stimuleert motivatie.
Hoe?
Creëer een warme en veilige klasomgeving. Gebruik samenwerkingsopdrachten,
geef complimenten en erken prestaties. Organiseer groepswerk of peer tutoring.
4. Relevantie en nut inzien
Wat?
Leerlingen zijn gemotiveerder als ze het nut van de leerstof begrijpen en een link
zien met hun leefwereld.
Hoe?
Verbind de leerinhoud met realistische contexten, interesses of actualiteit. Gebruik
gastsprekers, probleemstellingen en voorbeelden uit het dagelijks leven.
5. Succeservaringen
Wat?
Het ervaren van succes vergroot de intrinsieke motivatie. Leerlingen worden
gestimuleerd door het gevoel dat ze iets bereiken.
Hoe?
Stel haalbare, concrete doelen en deel grotere opdrachten op in kleine stappen.
Vier behaalde doelen of tussenresultaten.
6. Aantrekkelijke leeromgeving
Wat?
Een boeiende, afwisselende en stimulerende leeromgeving verhoogt de motivatie.
Hoe?
Gebruik diverse werkvormen en didactisch materiaal zoals multimedia, thematisch
werken, gamification, educatieve spellen en buitenschoolse activiteiten. Zorg wel
voor een goed evenwicht om overprikkeling te vermijden.
7. Gebruik verschillende werkvormen en didactisch materiaal
Wat?
Eenzijdigheid in werkvormen leidt tot verveling en demotivatie. Variatie houdt de
aandacht vast.
Hoe?
Wissel af tussen groepswerk, individuele taken, doe-opdrachten en digitale
werkvormen. Gebruik visuele hulpmiddelen zoals filmpjes, diagrammen,
afbeeldingen en educatieve software om leerstof aantrekkelijk en begrijpelijk te
maken.
Activiteitsprincipe (+ interactief leren):
Het activiteitsprincipe stelt dat leerlingen het meest leren wanneer ze actief
betrokken zijn bij het leerproces. Dit betekent dat leerlingen zelf moeten denken,
doen en ontdekken. Actief leren houdt niet alleen cognitieve activiteit in, maar ook
affectieve en motorische betrokkenheid.
Het activiteitsprincipe sluit nauw aan bij het (sociaal)constructivisme, waarbij kennis
wordt opgebouwd door ervaring en samenwerking. Interactie tussen leerlingen
versterkt het leerproces doordat ze samen nadenken, bevragen en oplossingen zoeken.
Hoe toepassen in de klas?
4
didactiek
Hfst 1: didactisch model van Gelder
LEERDOELEN
Omschrijven wat een didactisch model is.
Beschrijven waaruit het didactisch model van Van Gelder bestaat.
Uitleggen wat de verschillende componenten van het didactisch model van Van Gelder betekenen.
Verklaren wat het constructieve alignement model inhoudt.
1.1 Wat is een didactisch model?
Er wordt in kaart gebracht welke elementen een bepalende rol spelen bij het tot stand
brengen van een krachtige leeromgeving.
1.2 Didactisch model van Van Gelder
Van Gelder
Wordt beschouwd als een van de grondleggers van de onderwijskunde. Deze wetenschap
richt zich op het ondersteunen van leerprocessen en bouwt daarbij voort op disciplines
zoals psychologie, pedagogiek en onderwijssociologie.
Het didactisch model beschrijft het leerproces als een cyclisch en systemisch geheel. Dit
betekent dat:
Het leerproces een voortdurende terugkoppeling tussen de verschillende
componenten vereist.
Beslissingen binnen één component invloed hebben op de andere componenten.
4 kerncomponenten
Die de schakels vormen binnen deze leerprocescyclus
Beginsituatie
- De startpositie van de leerlingen wordt in kaart gebracht.
- Hierin wordt gekeken naar de voorkennis, context, en randvoorwaarden van zowel
de klasgroep als individuele leerlingen.
Doelstellingen
- De leerdoelen worden geformuleerd in termen van concreet waarneembaar
gedrag.
- Dit betekent dat doelen specifiek, meetbaar en observeerbaar moeten zijn.
Onderwijsleersituatie
Dit omvat alle factoren die het leerproces beïnvloeden, zoals:
- Leerinhoud wat de leerlingen moeten leren.
- Leeractiviteiten wat de leerlingen doen, zoals luisteren, oefenen, onderzoeken, probleemoplossing,
discussiëren en vragen beantwoorden.
- Onderwijsactiviteiten wat de leerkracht doet om het leren te begeleiden en te stimuleren, zoals
uitleggen, demonstreren en vragen stellen.
- Media en onderwijsleermiddelen de dragers van de leerinhoud (zoals boeken, video's,
presentaties, digitale middelen).
- Didactische werkvormen, onderverdeeld in:
Aanbiedende werkvormen instructie, demonstreren, doceren.
Gespreksvormen onderwijsleergesprek, klasgesprek.
1
, Opdrachtsvormen groepswerk, individuele opdrachten.
Belangrijk: een werkvorm is geen doel op zich, maar een middel om de
leerdoelen te bereiken.
Evaluatie en reflectie
- De effectiviteit van het onderwijs wordt bepaald door middel van evaluatie.
- Dit kan formatief (tijdens het leerproces) of summatief (achteraf, bij toetsen of
examens) gebeuren.
- Reflectie helpt bij het bijsturen van het onderwijsproces.
Analysevragen van Van Gelder
Om een les of leerproces goed te ontwerpen, stelt Van Gelder vijf belangrijke vragen:
Welke doelstellingen wil ik bereiken?
Formuleren in termen van concreet, observeerbaar gedrag.
Hoe ziet de beginsituatie eruit?
Analyse van de voorkennis, de kenmerken van de klasgroep en de randvoorwaarden.
Hoe ziet mijn onderwijsleersituatie eruit?
- Wat is de leerinhoud?
- Welke leeractiviteiten voeren de leerlingen uit?
- Welke onderwijsactiviteiten voert de leraar uit?
- Welke media en leermiddelen worden gebruikt?
- Welke didactische werkvormen worden ingezet?
Hoe ga ik de les uitvoeren?
Dit wordt bepaald door de eerder gemaakte keuzes in de onderwijsleersituatie.
Hoe wil ik de resultaten bepalen?
Keuze van de evaluatievormen (toetsing, observatie, zelfreflectie).
1.3 Link met een krachtige leeromgeving
Een krachtige leeromgeving vereist een goede afstemming van didactische
componenten.
Alle componenten (beginsituatie, doelstellingen, onderwijsleersituatie, evaluatie)
beïnvloeden elkaar en moeten samen worden bekeken.
Ze werken als communicerende vaten een verandering in één component heeft gevolgen
voor de andere.
Het ontwerpen van een krachtige leeromgeving kost tijd en planning.
Grondig nadenken over deze keuzes is essentieel om diepgaand en fundamenteel
leren te bevorderen.
1.4 Constructive alignment model met componenten: doelen – evaluatie -
leeractiviteiten
Royackers - schuift voor het ontwerpen van een krachtige leeromgeving enkele
componenten die in het didactisch model aanwezig zijn naar voren.
Richt zich op drie kerncomponenten:
1. Doelen Afgeleid uit de eindtermen en helder geformuleerd.
2. Leeractiviteiten Onderwijs- en leeractiviteiten kiezen die de doelen het best ondersteunen,
rekening houdend met factoren zoals tijd, ruimte en beschikbare materialen.
3. Evaluatie Controleren of de doelen zijn bereikt, inclusief reflectie op de rol van de leerkracht.
De didactische cyclus bestaat uit vier stappen:
1. Activeren van voorkennis
2. Aanbrengen van nieuwe leerstof (met dual coding)
3. Samen inoefenen
4. Zelfstandig werken
2
,Hfst 2: Didactische principes voor een krachtige leeromgeving
LEERDOELEN
Kunnen uitleggen wat didactische principes zijn.
Kunnen omschrijven wat elk didactisch principe precies inhoudt.
Concrete praktijkvoorbeelden kunnen geven die passen bij een didactisch principe.
2.1 Wat zijn didactische principes?
Het zijn fundamentele richtlijnen of kenmerken die in vrijwel elke les wenselijk zijn om te
realiseren. Ze vormen de basis voor effectief leren en helpen om een krachtige
leeromgeving te creëren. Deze principes dienen als handvatten voor leraren om
ervoor te zorgen dat leerlingen optimaal leren. De didactische principes zijn zowel
gebaseerd op intuïtie, gevormd door jarenlange onderwijservaring, als op
wetenschappelijke inzichten uit de psychologie en onderwijskunde.
In essentie zorgen didactische principes ervoor dat:
Leerlingen uitgedaagd worden:
Ze moeten zich betrokken voelen bij de les en gestimuleerd worden om actief deel te
nemen aan het leerproces.
Leren effectief is:
De principes helpen om de les zo in te richten dat leerlingen de leerstof beter begrijpen
en kunnen toepassen.
De leeromgeving optimaal is:
Zowel fysiek als sociaal moet de leeromgeving zoveel mogelijk bijdragen aan de
ontwikkeling van de leerlingen.
2.2 Welke didactische principes?
De didactische principes die gehanteerd worden in de lerarenopleiding volgens Surma
(2019) en het Educational Design Research (EDR) model zijn ontworpen om de
effectiviteit van het onderwijs te versterken en een krachtige leeromgeving te creëren.
Deze principes dienen als basis voor de didactische aanpak en zorgen ervoor dat de
leerervaring voor de leerlingen optimaal is. De zeven belangrijkste principes zijn:
Motivatieprincipe:
Het motivatieprincipe is een didactisch principe dat de centrale rol van motivatie in het
leerproces benadrukt. Het overstijgt één enkel lesmoment en moet voortdurend aanwezig
zijn in onderwijspraktijken. Gemotiveerde leerlingen zijn meer betrokken, werken harder
en presteren beter. Daarom is het essentieel om bewust in te zetten op het verhogen van
motivatie. Belangrijke factoren zoals interesses, eerdere ervaringen en de beginsituatie
van de leerling moeten hierbij in rekening worden gebracht.
Het principe kan concreet toegepast worden in de klas aan de hand van zes
kernaspecten:
1. Autonomie – Leerlinginitiatief
Wat?
Leerlingen willen invloed uitoefenen op hun leerproces. Ze hebben behoefte aan
keuzevrijheid en betrokkenheid bij beslissingen.
Hoe?
Geef leerlingen keuzes in taken, onderwerpen of werkvormen. Laat hen
bijvoorbeeld kiezen welk boek ze lezen of hoe ze een project presenteren.
2. Competentie
Wat?
Leerlingen willen zich bekwaam voelen en succes ervaren. Het gevoel dat ze iets
kunnen motiveert hen om verder te leren.
3
, Hoe?
Stem de moeilijkheidsgraad van taken af op het niveau van de leerling. Geef
positieve feedback en erken vooruitgang. Bied gedifferentieerde opdrachten aan.
3. Relationele verbondenheid
Wat?
Leerlingen hebben nood aan positieve relaties met leerkracht en klasgenoten. Zich
gewaardeerd en veilig voelen stimuleert motivatie.
Hoe?
Creëer een warme en veilige klasomgeving. Gebruik samenwerkingsopdrachten,
geef complimenten en erken prestaties. Organiseer groepswerk of peer tutoring.
4. Relevantie en nut inzien
Wat?
Leerlingen zijn gemotiveerder als ze het nut van de leerstof begrijpen en een link
zien met hun leefwereld.
Hoe?
Verbind de leerinhoud met realistische contexten, interesses of actualiteit. Gebruik
gastsprekers, probleemstellingen en voorbeelden uit het dagelijks leven.
5. Succeservaringen
Wat?
Het ervaren van succes vergroot de intrinsieke motivatie. Leerlingen worden
gestimuleerd door het gevoel dat ze iets bereiken.
Hoe?
Stel haalbare, concrete doelen en deel grotere opdrachten op in kleine stappen.
Vier behaalde doelen of tussenresultaten.
6. Aantrekkelijke leeromgeving
Wat?
Een boeiende, afwisselende en stimulerende leeromgeving verhoogt de motivatie.
Hoe?
Gebruik diverse werkvormen en didactisch materiaal zoals multimedia, thematisch
werken, gamification, educatieve spellen en buitenschoolse activiteiten. Zorg wel
voor een goed evenwicht om overprikkeling te vermijden.
7. Gebruik verschillende werkvormen en didactisch materiaal
Wat?
Eenzijdigheid in werkvormen leidt tot verveling en demotivatie. Variatie houdt de
aandacht vast.
Hoe?
Wissel af tussen groepswerk, individuele taken, doe-opdrachten en digitale
werkvormen. Gebruik visuele hulpmiddelen zoals filmpjes, diagrammen,
afbeeldingen en educatieve software om leerstof aantrekkelijk en begrijpelijk te
maken.
Activiteitsprincipe (+ interactief leren):
Het activiteitsprincipe stelt dat leerlingen het meest leren wanneer ze actief
betrokken zijn bij het leerproces. Dit betekent dat leerlingen zelf moeten denken,
doen en ontdekken. Actief leren houdt niet alleen cognitieve activiteit in, maar ook
affectieve en motorische betrokkenheid.
Het activiteitsprincipe sluit nauw aan bij het (sociaal)constructivisme, waarbij kennis
wordt opgebouwd door ervaring en samenwerking. Interactie tussen leerlingen
versterkt het leerproces doordat ze samen nadenken, bevragen en oplossingen zoeken.
Hoe toepassen in de klas?
4
