SAMENVATTING ESTHETICA I
Deel 1: Neuro-Esthetica
Hoofdstuk 1: Fundamenten van de neuro-esthetica
Wat is esthetica?
Esthetica = de filosofische discipline die onderzoekt hoe mensen schoonheid, kunst en
esthetische ervaringen beleven.
➔ Het woord esthetica komt van het Griekse aisthèsis, wat verwijst naar
zintuigelijke ervaring, gevoel en affectiviteit.
Esthetica onderzoekt dus niet in de eerste plaats wat schoonheid objectief is, maar hoe
schoonheid ervaren wordt door een subject.
Centrale vragen van de esthetica
Wat veroorzaakt een esthetisch gevoel?
Wat is de relatie tussen schoonheid en genot?
Wat is de relatie tussen kunst en lijden?
Wat is neuro-esthetica?
Neuro-esthetica = de neurowetenschappelijke studie van esthetische ervaringen.
Centrale vraag: Hoe creëren hersenen esthetische ervaringen?
→ Neuro-esthetica probeert schoonheid, emoties, kunstbeleving en zelfs
creativiteit te verklaren via processen in het brein: ze vertrekt vanuit empirisch
onderzoek van hersenen en zenuwstelsel, niet vanuit een filosofische analyse
Eerste fundamentele aanname: materialisme of fysicalisme
De eerste fundamentele aanname van de neurowetenschappen is het materialisme
Dat wil zeggen dat alle bestaande dingen materieel zijn
→ Er bestaat volgens deze visie geen immateriële ziel, bovennatuurlijke krachten
of geestelijke substanties
o Mentale processen worden beschouwd als fysieke processen in het brein!
Twee soorten mentale processen:
Sensaties
De kwalitatieve ervaringen vanuit het eerste-persoonsperspectief (directe
ervaringen)
o Bv. kleur, smaak, geur, geluid
1
,Propositionele attitudes
Mentale toestanden die betekenis geven aan ervaringen zoals overtuigingen,
verwachtingen, herinneringen, interpretaties, …
o Bv. een rode kleur waarnemen = sensatie MAAR die rode kleur
symboliseren aan liefde = propositionele attitude
Volgens het materialisme zijn beide uiteindelijk materiële hersenprocessen.
Tweede fundamentele aanname: bewustzijn rijst op uit het brein
De tweede fundamentele aanname is: Bewustzijn ontstaat uit hersenactiviteit.
- Onze gedachten, emoties, waarnemingen en esthetische ervaringen worden
geproduceerd door neurale processen.
- Het brein:
o Produceert onze waarnemingen
o Reguleert emoties
o Stuurt handelingen aan
o Genereert bewustzijn
De neurowetenschap probeert op die manier typisch menselijke fenomenen zoals
kunstervaring te neutraliseren en biologisch te verklaren.
Het bewustzijn als wetenschappelijk mysterie
Daniel Dennett: bewustzijn is het laatste grote mysterie van de wetenschap
Waarom is bewustzijn zo moeilijk?
Fysieke processen brengen kwalitatieve ervaringen voort:
- Elektromagnetische golven => kleur
- Drukgolven => geluid
- Chemische stoffen => smaak en geur
In de buitenwereld bestaan enkel fysische processen, toch ervaren wij kleuren, geluid en
smaak.
→ De vraag is dus: Hoe kan materie ervaring voortbrengen?
Centrale problemen van de neurowetenschap
Bewustzijn lijkt nergens aanwezig in materie
Wetenschap beschrijft atomen, moleculen en cellen maar nergens vinden ze het
“bewustzijn” terug
o We zien enkel materiële processen, dit maakt het moeilijk om te begrijpen
hoe bewustzijn uit materie ontstaat
2
,Bewustzijn is niet observeerbaar
Het bewustzijn is enkel toegankelijk vanuit het eerste-persoonsperspectief.
Een wetenschapper kan enkel je hersenactiviteit meten, hij kan je eigen
ervaringen niet voelen.
o Hij ziet elektrische signalen etc. maar niet je gedachten zelf
Sherrington en het dualisme
Charles Sherrington: verdedigd een dualistische visie, volgens hem zijn geest en
lichaam fundamenteel verschillend
- Materie
→ waarneembaar, ruimtelijk en fysisch lokaliseerbaar
- Bewustzijn
→ onzichtbaar, niet tastbaar en niet ruimtelijk
Mentale ervaringen kunnen dus niet volledig gereduceerd worden tot hersenprocessen
John Locke: Primaire en secundaire kwaliteiten
Primaire kwaliteiten
Objectieve eigenschappen die bestaan onafhankelijk van een waarnemer
o Bv. vorm, grootte, beweging, massa, …
Secundaire kwaliteiten
Eigenschappen die enkel bestaan in de ervaring
o Bv. kleur, geur, smaak en geluid (Wanneer niemand waarneemt, bestaan
deze secundaire kwaliteiten niet als ervaring)
Kleurwaarneming als voorbeeld
Kleur lijkt een eigenschap van objecten, is volgens de neurowetenschap niet zo.
➔ Kleur wordt gereflecteerd via elektromagnetische golven die onze hersenen
interpreteren.
o Daarom zien verschillende diersoorten dezelfde werkelijkheid anders
Het brein construeert de werkelijkheid
Volgens Kandel registreert het brein de wereld niet zoals een camera.
→ Het analyseert vorm, beweging en kleur apart van elkaar
Onze waarneming is dus geen directe kopie van de werkelijkheid maar een constructie.
Chris Frith: Onze waarneming is een fantasie die samenvalt met de werkelijkheid, we
ervaren een geconstrueerde representatie van de wereld.
3
, Kanizsa-contouren
De Kanizsa illusie toont hoe actief het brein de
werkelijkheid construeert. We zien een witte
driehoek, die driehoek bestaat echter niet werkelijk
in de afbeelding.
→ Ons brein vult ontbrekende informatie
automatisch aan en creëert een vorm die
objectief afwezig is
De Kanizsa-figuur toont dat:
- Waarneming geen passieve registratie is
- Het brein actief betekenis construeert
- Wat wij zien gedeeltelijk door het brein
wordt geproduceerd
Begrippenlijst Hoofdstuk 1
Esthetica Filosofische studie van schoonheid en esthetische
ervaring
Aisthèsis Griekse term voor zintuigelijke ervaring en gevoel
Neuro-esthetica Neurowetenschappelijke studie van esthetische
ervaring
Materialisme/Fysicalisme De opvatting waarbij alles uiteindelijk materieel is
Sensatie Directe zintuigelijke ervaring
Propositionele attitude Mentale toestand die betekenis verleent aan
ervaringen
Het bewustzijn Subjectieve ervaring van de wereld en van zichzelf
Primaire kwaliteiten (Locke) Objectieve eigenschappen van objecten
Secundaire kwaliteiten (Locke) Eigenschappen die enkel bestaan in de ervaring
Representatie Door het brein geconstrueerde voorstelling van de
werkelijkheid
Kanizsa-contouren Illusie die aantoont dat het brein ontbrekende
informatie aanvult
4
Deel 1: Neuro-Esthetica
Hoofdstuk 1: Fundamenten van de neuro-esthetica
Wat is esthetica?
Esthetica = de filosofische discipline die onderzoekt hoe mensen schoonheid, kunst en
esthetische ervaringen beleven.
➔ Het woord esthetica komt van het Griekse aisthèsis, wat verwijst naar
zintuigelijke ervaring, gevoel en affectiviteit.
Esthetica onderzoekt dus niet in de eerste plaats wat schoonheid objectief is, maar hoe
schoonheid ervaren wordt door een subject.
Centrale vragen van de esthetica
Wat veroorzaakt een esthetisch gevoel?
Wat is de relatie tussen schoonheid en genot?
Wat is de relatie tussen kunst en lijden?
Wat is neuro-esthetica?
Neuro-esthetica = de neurowetenschappelijke studie van esthetische ervaringen.
Centrale vraag: Hoe creëren hersenen esthetische ervaringen?
→ Neuro-esthetica probeert schoonheid, emoties, kunstbeleving en zelfs
creativiteit te verklaren via processen in het brein: ze vertrekt vanuit empirisch
onderzoek van hersenen en zenuwstelsel, niet vanuit een filosofische analyse
Eerste fundamentele aanname: materialisme of fysicalisme
De eerste fundamentele aanname van de neurowetenschappen is het materialisme
Dat wil zeggen dat alle bestaande dingen materieel zijn
→ Er bestaat volgens deze visie geen immateriële ziel, bovennatuurlijke krachten
of geestelijke substanties
o Mentale processen worden beschouwd als fysieke processen in het brein!
Twee soorten mentale processen:
Sensaties
De kwalitatieve ervaringen vanuit het eerste-persoonsperspectief (directe
ervaringen)
o Bv. kleur, smaak, geur, geluid
1
,Propositionele attitudes
Mentale toestanden die betekenis geven aan ervaringen zoals overtuigingen,
verwachtingen, herinneringen, interpretaties, …
o Bv. een rode kleur waarnemen = sensatie MAAR die rode kleur
symboliseren aan liefde = propositionele attitude
Volgens het materialisme zijn beide uiteindelijk materiële hersenprocessen.
Tweede fundamentele aanname: bewustzijn rijst op uit het brein
De tweede fundamentele aanname is: Bewustzijn ontstaat uit hersenactiviteit.
- Onze gedachten, emoties, waarnemingen en esthetische ervaringen worden
geproduceerd door neurale processen.
- Het brein:
o Produceert onze waarnemingen
o Reguleert emoties
o Stuurt handelingen aan
o Genereert bewustzijn
De neurowetenschap probeert op die manier typisch menselijke fenomenen zoals
kunstervaring te neutraliseren en biologisch te verklaren.
Het bewustzijn als wetenschappelijk mysterie
Daniel Dennett: bewustzijn is het laatste grote mysterie van de wetenschap
Waarom is bewustzijn zo moeilijk?
Fysieke processen brengen kwalitatieve ervaringen voort:
- Elektromagnetische golven => kleur
- Drukgolven => geluid
- Chemische stoffen => smaak en geur
In de buitenwereld bestaan enkel fysische processen, toch ervaren wij kleuren, geluid en
smaak.
→ De vraag is dus: Hoe kan materie ervaring voortbrengen?
Centrale problemen van de neurowetenschap
Bewustzijn lijkt nergens aanwezig in materie
Wetenschap beschrijft atomen, moleculen en cellen maar nergens vinden ze het
“bewustzijn” terug
o We zien enkel materiële processen, dit maakt het moeilijk om te begrijpen
hoe bewustzijn uit materie ontstaat
2
,Bewustzijn is niet observeerbaar
Het bewustzijn is enkel toegankelijk vanuit het eerste-persoonsperspectief.
Een wetenschapper kan enkel je hersenactiviteit meten, hij kan je eigen
ervaringen niet voelen.
o Hij ziet elektrische signalen etc. maar niet je gedachten zelf
Sherrington en het dualisme
Charles Sherrington: verdedigd een dualistische visie, volgens hem zijn geest en
lichaam fundamenteel verschillend
- Materie
→ waarneembaar, ruimtelijk en fysisch lokaliseerbaar
- Bewustzijn
→ onzichtbaar, niet tastbaar en niet ruimtelijk
Mentale ervaringen kunnen dus niet volledig gereduceerd worden tot hersenprocessen
John Locke: Primaire en secundaire kwaliteiten
Primaire kwaliteiten
Objectieve eigenschappen die bestaan onafhankelijk van een waarnemer
o Bv. vorm, grootte, beweging, massa, …
Secundaire kwaliteiten
Eigenschappen die enkel bestaan in de ervaring
o Bv. kleur, geur, smaak en geluid (Wanneer niemand waarneemt, bestaan
deze secundaire kwaliteiten niet als ervaring)
Kleurwaarneming als voorbeeld
Kleur lijkt een eigenschap van objecten, is volgens de neurowetenschap niet zo.
➔ Kleur wordt gereflecteerd via elektromagnetische golven die onze hersenen
interpreteren.
o Daarom zien verschillende diersoorten dezelfde werkelijkheid anders
Het brein construeert de werkelijkheid
Volgens Kandel registreert het brein de wereld niet zoals een camera.
→ Het analyseert vorm, beweging en kleur apart van elkaar
Onze waarneming is dus geen directe kopie van de werkelijkheid maar een constructie.
Chris Frith: Onze waarneming is een fantasie die samenvalt met de werkelijkheid, we
ervaren een geconstrueerde representatie van de wereld.
3
, Kanizsa-contouren
De Kanizsa illusie toont hoe actief het brein de
werkelijkheid construeert. We zien een witte
driehoek, die driehoek bestaat echter niet werkelijk
in de afbeelding.
→ Ons brein vult ontbrekende informatie
automatisch aan en creëert een vorm die
objectief afwezig is
De Kanizsa-figuur toont dat:
- Waarneming geen passieve registratie is
- Het brein actief betekenis construeert
- Wat wij zien gedeeltelijk door het brein
wordt geproduceerd
Begrippenlijst Hoofdstuk 1
Esthetica Filosofische studie van schoonheid en esthetische
ervaring
Aisthèsis Griekse term voor zintuigelijke ervaring en gevoel
Neuro-esthetica Neurowetenschappelijke studie van esthetische
ervaring
Materialisme/Fysicalisme De opvatting waarbij alles uiteindelijk materieel is
Sensatie Directe zintuigelijke ervaring
Propositionele attitude Mentale toestand die betekenis verleent aan
ervaringen
Het bewustzijn Subjectieve ervaring van de wereld en van zichzelf
Primaire kwaliteiten (Locke) Objectieve eigenschappen van objecten
Secundaire kwaliteiten (Locke) Eigenschappen die enkel bestaan in de ervaring
Representatie Door het brein geconstrueerde voorstelling van de
werkelijkheid
Kanizsa-contouren Illusie die aantoont dat het brein ontbrekende
informatie aanvult
4
