SAMENVATTING
MENS & SAMENLEVING
SEM 1
Handelswetenschappen I 1e BACH
Prof. Decraemer
AJ 2024–2025
Dit document is een onafhankelijke samenvatting, opgesteld door een student op basis van persoonlijke notities en
studiemateriaal (academiejaar 2024-2025). Deze tekst is op geen enkele wijze officieel verbonden aan, goedgekeurd door,
of uitgegeven door de Universiteit Gent (UGent) of de betrokken professoren. Het document is uitsluitend bedoeld als
aanvulling. Hoewel deze samenvatting met de grootste zorg is samengesteld, kan de auteur niet aansprakelijk worden
gesteld voor eventuele fouten, onvolledigheden of afwijkingen van de leerstof voor het examen.
,28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
MENS & SAMENLEVING – SEM 1
Daniel Kahneman ....................................................................................................................... 6
Behavioral Economics ................................................................................................................................... 6
Klassieke denkwijze ....................................................................................................................................... 6
Nieuwe denkwijze ......................................................................................................................................... 6
Nudging & Boosting ................................................................................................................... 7
1 Motivatie (psychologie) .............................................................................................. 8
1.1 Inleiding .......................................................................................................................... 8
1.2 Definitie .......................................................................................................................... 8
1.3 Motivatietheorieën doorheen de tijd .............................................................................. 8
1.3.1 Context ........................................................................................................................................ 8
1.3.2 Overzicht van theorieën .............................................................................................................. 8
1.3.3 The Principles of scientific management – frederick winslow taylor .......................................... 9
1.3.4 X-Y theorie – douglas mcgregor (1960) ....................................................................................... 9
1.3.5 Context ........................................................................................................................................ 9
1.4 BEHOEFTETHEORIEËN ....................................................................................................10
1.4.2 Behoeftetheorie - maslow (1943) .............................................................................................. 10
1.4.3 Erg-theorie - aldefer (1969) ....................................................................................................... 10
1.4.4 Prestatiemethode - mcclelland (vanaf ’50)................................................................................ 11
1.4.5 Prestatiemethode – henry murray ............................................................................................ 11
1.4.6 Thematic apperception test (TAT) ............................................................................................. 11
1.4.7 Mogelijke uitkomsten ................................................................................................................ 11
1.4.8 Nederlandstalige prestatiemotivatietest – hermans (1967)...................................................... 12
1.4.9 Tweeffactorentheorie – herzberg.............................................................................................. 12
1.4.10 Het jobkenmerkmodel – hackman en oldham (1980) ............................................................... 13
1.5 Procestheorie – hoe werken motivatiemechanismen? ...................................................13
1.5.1 verwachtingstheorie – vroom (1964) ........................................................................................ 13
1.5.2 Goalsetting theorie – locke en latham....................................................................................... 13
1.5.3 Zelfstandigheidstheorie – deci & ryan ....................................................................................... 14
1.6 Vormen van motivatie ...................................................................................................14
1.6.1 Intrinsieke motivatie .................................................................................................................. 14
1.6.2 Extrensieke motivatie ................................................................................................................ 14
2 Emoties (psychologie) ............................................................................................... 15
2.1 Inleiding .........................................................................................................................15
2.2 Emoties – moods – affect ...............................................................................................15
2.3 Cruciale eigenschappen van emoties ..............................................................................15
2.3.1 Emoties ...................................................................................................................................... 15
2.3.2 eigenschappen ........................................................................................................................... 16
2.3.3 Gevolgde vs getoonde emoties ................................................................................................. 16
2.3.4 Emotioenele energie vs emotionele uitputting ......................................................................... 16
2.4 Typologie van emoties ...................................................................................................16
Basisemoties ............................................................................................................................................... 16
2.4.1 Circumplexe model van emoties ............................................................................................... 16
2.5 Emotioenel intelligentie (ei) – daniel goleman (1995).....................................................17
Pagina | 1
,28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
2.6 Emotionele beïnvloeding of emotionele besmetting ......................................................18
2.7 Emotional labor of emotionele arbeid ............................................................................18
2.7.2 emotional labor - Hochschild (1963) ......................................................................................... 18
2.8 Emoties neerschrijven of labeling...................................................................................19
2.9 emoties ondernemerschap ............................................................................................19
2.9.1 Vroeger onderzoek .................................................................................................................... 19
3 Perceptie, attributie en rationeel denken (psychologie) ............................................ 21
3.1 inleiding .........................................................................................................................21
3.2 Perceptie .......................................................................................................................21
3.2.1 Onderscheid tussen sensatie en perceptie: ............................................................................... 21
3.2.2 Toepassing in human resource management (HRM) ................................................................ 21
3.2.3 Percepties kunnen verschillen ................................................................................................... 21
3.2.4 Gestaltpsychologie .................................................................................................................... 22
3.3 Hoe wordt gepercipieerde informatie verwerkt? ...........................................................23
3.3.1 4 FASES ...................................................................................................................................... 23
3.4 Attributie .......................................................................................................................24
3.4.1 Causale attributies ..................................................................................................................... 24
3.4.2 De covaratietheorie – kelly ........................................................................................................ 24
3.4.3 Attribution bias .......................................................................................................................... 25
3.5 Selffulfilling prophecy ....................................................................................................26
3.6 Rationeel denken – nemen mensen rationele beslissingen? ...........................................26
3.6.1 Ruis ............................................................................................................................................ 26
4 Persoonlijkheid (psychologie) ................................................................................... 28
4.1 Inleiding .........................................................................................................................28
4.1.1 Definitie ..................................................................................................................................... 28
4.2 Persoonlijkheidstrekken (=Traits) ...................................................................................28
4.2.1 Definitie ..................................................................................................................................... 28
4.3 big 5 – een meetschaal op persoonlijkheid te meten ......................................................28
4.3.2 Extraversie vs. introversie.......................................................................................................... 29
4.3.3 Vriendelijkheid vs. onvriendelijkheid......................................................................................... 29
4.3.4 Emtionele stabiliteit vs. emotionele labiliteit ............................................................................ 30
4.3.5 Consciëntieusheid vs. chaotisch ................................................................................................ 30
4.3.6 Openheid voor ervaringen vs. geslotenheid .............................................................................. 30
4.4 Voorbeelden i/d context van arbeidsmarktbeleid ..........................................................30
4.4.1 Voorbeeld 1 – welzijn van werklozen ........................................................................................ 30
4.4.2 Voorbeeld 2 – persoonlijkheid en muzieksmaak ....................................................................... 31
4.4.3 Voorbeeld 3 – succes en emotionele stabiliteit ......................................................................... 32
4.5 Meten van persoonlijkheid ............................................................................................32
4.5.1 over persoonlijkheidstesten ...................................................................................................... 32
4.6 Persoonlijkheidsontwikkeling of verandering .................................................................32
4.6.1 Blijft persoonlijkheidsontwikkeling stabiel doorheen ons leven? ............................................. 32
5 Mentaal welzijn en gezondheid (psychologie) ........................................................... 34
Pagina | 2
,28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
5.1 Inleiding .........................................................................................................................34
5.1.1 Trend in arbeidswereld 2022 ..................................................................................................... 34
5.2 Bevindingen uit onderzoek over arbeids- en gezondheidspsychologie en HRM ..............34
5.2.1 Arbeids- en gezondheidspsychologie - Shaufeli......................................................................... 34
5.2.2 Betekenis van welzijn ................................................................................................................ 34
5.3 Mentale gezondheid op het werk in de brede zin te bestuderen ....................................35
5.3.2 4 aspecten mentale gezondheid o/h werk ................................................................................ 35
5.3.3 Mutual gains of conflicting outcomes?...................................................................................... 35
5.4 Veranderingen in organisaties op verschillende gebieden ..............................................36
5.4.1 overzicht .................................................................................................................................... 36
5.4.2 verandering in organisaties met betrekking tot welzijn en gezondheid .................................... 36
5.4.3 psychologisch contract - schaufeli ............................................................................................. 36
5.5 Stress .............................................................................................................................37
5.5.1 Inleiding ..................................................................................................................................... 37
5.5.2 Traumatische stressoren ........................................................................................................... 37
5.6 Stress op het werk .........................................................................................................38
5.6.1 Kosten ........................................................................................................................................ 38
5.7 Burnout .........................................................................................................................38
5.7.1 Wat is burnout? ......................................................................................................................... 38
5.7.2 Meten van BUrnout – maslach burnout inventory vragenlijst .................................................. 39
5.7.3 oorzaak van een burnout ........................................................................................................... 39
5.8 Work engagement of bevlogenheid ...............................................................................39
5.8.1 kenmerken ................................................................................................................................. 39
5.9 Bore out .........................................................................................................................40
5.9.1 Wat is bore out? ........................................................................................................................ 40
5.10 Waarom bureaucratie ons ongelukkig maakt – getuigenis ugent@work ........................40
5.11 Positieve psychologie .....................................................................................................41
5.12 Recente trends binnen organisaties ...............................................................................41
6 Cultuur (sociologie) ................................................................................................... 42
6.1 Inleiding .........................................................................................................................42
6.2 cultuur als sociologisch concept .....................................................................................42
6.2.1 normen en waarden .................................................................................................................. 42
6.2.2 cognitieve gelijksgezindheid ...................................................................................................... 42
6.3 Cultuurverschillen tussen regio’s en landen ...................................................................43
6.3.1 Wat is eigen aan begrip cultuur? ............................................................................................... 43
6.3.2 Social culture ............................................................................................................................. 43
6.3.3 cultuur en de vuca-wereld ......................................................................................................... 43
6.3.4 landen en regio’s met elkaar vergelijken – geert Hofstede ....................................................... 43
6.3.5 Hofstedes culturele dimensies .................................................................................................. 44
6.4 Cultuur binnen organisaties: concept van organisatiecultuur .........................................46
6.4.1 Culturen bestaan ook binnen groepen ...................................................................................... 46
6.4.2 organisatiecultuur...................................................................................................................... 46
6.5 Culturele verschillen in leiderschapsstijlen .....................................................................46
Pagina | 3
,28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
6.6 Emotional culture ..........................................................................................................47
6.6.1 Cognitieve vs. Emotionele Cultuur in Organisaties .................................................................... 47
6.6.2 Negatieve emoties ..................................................................................................................... 47
6.7 Steak up! .......................................................................................................................48
7 Leren en werk (sociologie) ........................................................................................ 49
7.1 Inleiding – “The learning 20’s” .......................................................................................49
7.2 uitdagingen ....................................................................................................................49
7.2.1 overzicht van uitdagingen.......................................................................................................... 49
7.3 Levenslang leren in vlaanderen ......................................................................................50
7.3.1 Rapport Steunpunt Werk........................................................................................................... 50
7.4 Waarom geen opleiding? ...............................................................................................51
7.4.1 Matheus-effect .......................................................................................................................... 52
7.4.2 Lifelong learning (OEso) ............................................................................................................. 52
7.5 Duurzame inzetbaarheid ................................................................................................53
7.5.1 inleiding ..................................................................................................................................... 53
7.5.2 elementen voor duurzame inzetbaarheid ................................................................................. 53
7.5.3 Employabilityschaal – Van de Heijden 2006 .............................................................................. 53
7.5.4 Gevolg van duurzame inzetbaarheid ......................................................................................... 54
7.6 Leren in vuca tijden – fons leroy .....................................................................................55
7.6.1 ZIE EXTRA LESMATERIAAL UFORA ............................................................................................. 55
7.6.2 VUCA-DRIVERS ........................................................................................................................... 55
7.6.3 Impact arbeidsmarkt ................................................................................................................. 55
7.6.4 Skill offensief.............................................................................................................................. 55
7.6.5 Vuca-vaardigheden & skill-offensief .......................................................................................... 56
8 Sociale ongelijkheid (sociologie) ............................................................................... 57
8.1 Inleiding .........................................................................................................................57
8.2 Soociale ongelijkheid: verschillen ...................................................................................57
8.2.1 sociale ongelijkheid ................................................................................................................... 57
8.3 Sociale ongelijkheid: impact ...........................................................................................58
8.3.1 Wilkinson: de impact van inkomensongelijkheid ...................................................................... 58
8.4 soorten sociale ongelijkheid ...........................................................................................59
8.4.1 SOCIALE STRATIFICATIE ............................................................................................................. 59
8.5 Karl-marx .......................................................................................................................59
8.5.1 Bezitters vs. niet-bezitters ......................................................................................................... 59
8.5.2 uitkomst van sociale verandering .............................................................................................. 59
8.6 Sociale klassen – huidige samenleving ...........................................................................60
8.6.1 inleiding ..................................................................................................................................... 60
8.7 Beroepen en hiërarchie ..................................................................................................60
8.7.1 Inleiding ..................................................................................................................................... 60
8.7.2 Wright – 3 criteria ...................................................................................................................... 60
8.7.3 Differentiatie in de arbeidscontext ............................................................................................ 60
8.7.4 Verschuivingen .......................................................................................................................... 60
8.7.5 Toekomst en kritiek ................................................................................................................... 61
Pagina | 4
,28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
8.8 Sociale mobiliteit ...........................................................................................................61
8.8.1 Inleiding ..................................................................................................................................... 61
8.8.2 Soorten mobiliteit ...................................................................................................................... 62
8.9 Sociale ongelijkheid: invloed van sociale, culture en economische factoren ...................62
8.9.1 verschillende vormen ................................................................................................................ 62
8.9.2 context vs. vrije keuze (levensstijl) ............................................................................................ 62
8.9.3 Structurele ongelijkheid erkennen ............................................................................................ 62
8.10 Sociale ongelijkheid: probleem?.....................................................................................63
8.10.2 sociale ongelijkheid: onderwijs .................................................................................................. 63
8.10.3 Sociale ongelijkheid: gezondheid en welzijn ............................................................................. 63
8.11 Macht ............................................................................................................................64
8.11.1 macht definieren binnen de sociologie ..................................................................................... 64
8.12 Sociale cohesie – DURKHEIM ..........................................................................................64
8.12.1 inleiding ..................................................................................................................................... 64
8.13 Digitalisering en ongelijkheid .........................................................................................64
8.13.1 inleiding ..................................................................................................................................... 64
8.13.2 skill-biased technological change .............................................................................................. 65
8.14 Stereotypes....................................................................................................................65
8.15 Recent onderzoek ..........................................................................................................66
8.16 Gender ...........................................................................................................................66
8.17 Recente data met ongelijkheid.......................................................................................67
9 Verandering (sociologie) ........................................................................................... 68
9.1 inleiding .........................................................................................................................68
9.2 verandering ...................................................................................................................68
9.2.1 wereldwijd ................................................................................................................................. 68
9.2.2 op de arbeidsmarkt.................................................................................................................... 68
9.2.3 gevolgen van verandering ......................................................................................................... 69
9.3 sociale uitdaging ............................................................................................................69
9.4 evolutie arbeidsmarkt ....................................................................................................70
9.5 fragmentatie van de arbeidsmarkt .................................................................................72
9.5.1 GIG-economie ............................................................................................................................ 72
9.6 change in organisatie .....................................................................................................72
9.6.1 het nieuwe werken – hybride .................................................................................................... 72
Pagina | 5
,28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
Voorwoord
Mens, gedrag en samenleving, vereist meer en meer een wetenschappelijk denkkader en het vinden van de bouwstenen
van de mens. Er is een toegenomen aandacht in deze basisinzichten uit de gedragswetenschappen. De aandacht in andere
disciplines zoals: Bedrijfskunde, Economie, HRM, bestuurskunde en publiek management neemt meer en meer toe. Nooit
eerder deden economen zoveel beroep op het menselijk gedrag en de studie daaromtrent binnen het vakgebied economie.
SOCIOLOGIE
Maatschappelijk inzicht: cultuur, leren en werk, ongelijkheid en verandering
PSYCHOLOGIE
Motivatie, emotie, perceptie en rationeel denken, persoonlijkheid en welzijn.
BEDRIJFSKUNDE
Interdisciplinaire vakgebied waarin issues, thema’s en vraagstukken onderzocht en geanalyseerd worden vanuit
economische, sociaal-wetenschappelijke en juridische invalshoeken.
DANIEL KAHNEMAN
Stelt typische rationele, autonome, individuele handelen van mensen, gericht op nutsmaximalisatie in vraag en moest
volgens Kahneman worden herbekeken
BEHAVIORAL ECONOMICS
“Applying psychological insights to economic theory, particularly in areas of judgement and decision-making under
uncertainty.”
- Daniel Kahneman
m.a.w. we moeten psychologische inzichten hanteren binnen economische theorieën, en zeker besluitvorming die absoluut
niet rationeel is. We denken dat we rationele beslissingen maken, dit blijkt echter onjuist.
KLASSIEKE DENKWIJZE
Gaat ervan uit dat de meeste mensen goed gedefinieerde voorkeuren hebben en goed geïnformeerde (én self-interested)
beslissingen nemen op basis van die voorkeuren.
Mens is een homo-economicus (=rationeel wezen) à Blijkt onjuist.
NIEUWE DENKWIJZE
Er is meer inzet nodig bij het begrijpen en sturen van gedrag.
(Vb.: 60miljoen Amerikanen niet gevaccineerd? à Mensen zijn vaak risico-avers)
HRM – HUMAN RESOURCES MANAGEMENT
Hanteren naast inzichten uit economie en andere disciplines, vanzelfsprekend ook psycho- en sociologische inzichten.
BESTUURSKUNDE
Hanteren inzichten uit verschillende disciplines. Hebben eigen vakgebied maar hanteren ook inzichten uit sociologie,
politicologie, economie en de psychologie.
BELEIDSMAKERS
Van alle delen van de samenleving hanteren weliswaar ook meerdere disciplines waaronder sociologie en psychologie.
Pagina | 6
,28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
NUDGING & BOOSTING
Mensen zijn risico-avers zoals we eerder stellen, maar hoe kunnen we mensen toch in een bepaalde richting sturen en niet
deze aversie aanwakkeren?
THALER EN SUNSTEIN
Mensen hebben slechts een beperkte aandacht. We besteden te weinig aandacht aan de dingen waar we meer aandacht
zouden moeten aan besteden. Volgens Thaler en Sunstein kan een duwtje in de rug ons ertoe brengen om op te letten.
(vb.: waarschuwing)
NUDGING – KT EFFECT
Grote of kleine interventies, die gericht zijn om mensen in hun eigen belang te laten handelen. A.d.h.v. inlichten over een
probleem of mensen naar klimaatvriendelijke producten/diensten te leiden.
Speelt in op emoties
(vb.: poster speelt in op emotie à tagline: “foto met gewassen handen en tekst ‘je bent in goede handen’” = associatie:
goede zorg voor de patiënt.)
• KT-effect
BOOSTEN – LT EFFECT
Poster benadrukt risico’s van slechte hygiëne met informatie en data
Extra data uitreiken a.d.h.v. evidence
(vb.: tagline: “voorkom infecties” en evidence zoals: “1 op de 10 krijgt een ziekenhuisinfectie”)
• LT-effect
Pagina | 7
,28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
1 MOTIVATIE (PSYCHOLOGIE)
1.1 INLEIDING
Enkele voorbeelden:
• Fragment De Morgen: marathonwonder Bashir Abdi 26/10/2021
Centrale vraag: wat motiveert mensen om zo hard te werken/af te zien/te trainen voor zo’n uitputtingsslag?
“Failure is not the opposite of succes. It is part of success.”
1.2 DEFINITIE
1.2.1.1 MOTIVATIE
Vertegenwoordigt de psychologische processen die zorgen voor:
1. De aanzet
2. De richting
3. De intensiteit
4. In stand houden van menselijk gedrag om doel te bereiken
MAAR: zijn gemotiveerde mensen altijd de beste presteerders?
Nee, naast motivatie moet je ook intelligent zijn en de mogelijkheden (=’ability’) + werkomstandigheden (=’opportunity’)
moeten de kans bieden om goed te presteren.
• Motivatie is niet enkel afhankelijk van hoe hard iemand zijn best doet, het wordt beïnvloed door personen,
situaties en de context waarin iets zich afspeelt.
DUS beste prestatie = motivatie + intelligentie + mogelijkheden + werkomstandigheden/context
1.3 MOTIVATIETHEORIEËN DOORHEEN DE TIJD
1.3.1 CONTEXT
1. Bepaalde theorieën kunnen niet los gezien worden van de tijd waarin ze voor het eerst geformuleerd werden.
= de theorieën, inzichten en modellen zijn een reflectie van tijdsgeest
2. Een groeiende economie en welvaart in de periode na de grote recessie in de VS (1930) leidde ertoe dat werk
binnen organisaties voor het eerst geanalyseerd en onderzocht werd
= komt voort uit de theorie van Taylor
1.3.2 OVERZICHT VAN THEORIEËN
1. Scientific Management – Taylor: 1930
2. X-Y theorie – Douglas McGregor: 1960
3. Behoeftetheorieën – Wat zet mensen aan om iets te doen?
a. Behoeftetheorie – Maslow (1943)
b. De erg-theorie – Alderfer (1969)
c. Prestatiemotivatietheorie – McClelland (vanaf ’50)
d. Tweefactortheorie – Herzberg
e. Jobkenmerkenmodel – Hackman en Oldham (1980)
4. Procestheorie – Hoe werken motivatiemechanismen?
a. Verwachtingstheorie – Vroom (1964)
b. Goalsetting
5. Zelfdeterminatietheorie
Pagina | 8
, 28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
1.3.3 SCIENTIFIC MANAGEMENT – FREDERICK WINSLOW TAYLOR (1930)
1.3.3.1 FREDERICK WINSLOW TAYLOR
De eerste man die nadacht over hoe een organisatie moet te werk gaan in functie van performantie.
1.3.3.2 ASSEMBLY LINE
Begrip dat door Taylor werd geïntroduceerd. (bv.: Ford mobiel verkocht aan goedkopere prijs)
= Eén van zijn meest gekende principes.
Efficiëntie en effectiviteit waren volgens hem het belangrijkste
1.3.3.3 CONTEXT
• Managers work, workers only work
o Sprake van verregaande taakopsplitsing binnen het bedrijf + specialisatie van werkverdeling
(= ver doorgedreven opsplitsing v/h werk en routinisering)
• Focus op productiviteit
o Hoe kan de productiviteit v/d arbeider en v/d organisatie in haar geheel verhoogd worden?
• Geen rekening gehouden met mens, gedrag en kracht v/d individuele motivatie
o Negeerde belang beroepsfierheid, werk-/job tevredenheid
• Arbeiders nemen geen initiatief, kunnen geen verantwoordelijkheid dragen (= mensbeeld leidinggevende eerder
negatief)
o Sterke controle en sturing nodig!
1.3.4 X-Y THEORIE – DOUGLAS MCGREGOR (1960)
1.3.4.1 MCGREGOR
Eerste mens die theorie Taylor bekritiseerde à Ontstaan uit kritiek op theorie van Taylor
1.3.4.2 UITGANGSPUNT
“Als management de medewerkers percipieert als lui, zonder zin voor verantwoordelijkheid of initiatief, zullen zij zich ook
zo gedragen.”
1.3.4.3 THEORIE X
= mensen zijn lui
- People dislike work
- People lack ambition or goals
- People must be coerced, controlled, directed
- Punishments/threats must be used to control behaviour
1.3.4.4 THEORIE Y
= mensen die gemotiveerd en zelfstandig zijn
- Work is natural people enjoy it
- People can self-direct and self-control
- Under the right conditions people accept responsibility
- People are creative
1.3.5 CONTEXT
1.3.5.1 OPKOMST SOCIALE CONFLICTEN EN ONLUSTEN - 1940-1960
= vraag naar aanvaardbare werkomstandigheden nam toe
à Gevolg: meer sociaal overleg, ontwikkeling van vakbonden
Pagina | 9
MENS & SAMENLEVING
SEM 1
Handelswetenschappen I 1e BACH
Prof. Decraemer
AJ 2024–2025
Dit document is een onafhankelijke samenvatting, opgesteld door een student op basis van persoonlijke notities en
studiemateriaal (academiejaar 2024-2025). Deze tekst is op geen enkele wijze officieel verbonden aan, goedgekeurd door,
of uitgegeven door de Universiteit Gent (UGent) of de betrokken professoren. Het document is uitsluitend bedoeld als
aanvulling. Hoewel deze samenvatting met de grootste zorg is samengesteld, kan de auteur niet aansprakelijk worden
gesteld voor eventuele fouten, onvolledigheden of afwijkingen van de leerstof voor het examen.
,28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
MENS & SAMENLEVING – SEM 1
Daniel Kahneman ....................................................................................................................... 6
Behavioral Economics ................................................................................................................................... 6
Klassieke denkwijze ....................................................................................................................................... 6
Nieuwe denkwijze ......................................................................................................................................... 6
Nudging & Boosting ................................................................................................................... 7
1 Motivatie (psychologie) .............................................................................................. 8
1.1 Inleiding .......................................................................................................................... 8
1.2 Definitie .......................................................................................................................... 8
1.3 Motivatietheorieën doorheen de tijd .............................................................................. 8
1.3.1 Context ........................................................................................................................................ 8
1.3.2 Overzicht van theorieën .............................................................................................................. 8
1.3.3 The Principles of scientific management – frederick winslow taylor .......................................... 9
1.3.4 X-Y theorie – douglas mcgregor (1960) ....................................................................................... 9
1.3.5 Context ........................................................................................................................................ 9
1.4 BEHOEFTETHEORIEËN ....................................................................................................10
1.4.2 Behoeftetheorie - maslow (1943) .............................................................................................. 10
1.4.3 Erg-theorie - aldefer (1969) ....................................................................................................... 10
1.4.4 Prestatiemethode - mcclelland (vanaf ’50)................................................................................ 11
1.4.5 Prestatiemethode – henry murray ............................................................................................ 11
1.4.6 Thematic apperception test (TAT) ............................................................................................. 11
1.4.7 Mogelijke uitkomsten ................................................................................................................ 11
1.4.8 Nederlandstalige prestatiemotivatietest – hermans (1967)...................................................... 12
1.4.9 Tweeffactorentheorie – herzberg.............................................................................................. 12
1.4.10 Het jobkenmerkmodel – hackman en oldham (1980) ............................................................... 13
1.5 Procestheorie – hoe werken motivatiemechanismen? ...................................................13
1.5.1 verwachtingstheorie – vroom (1964) ........................................................................................ 13
1.5.2 Goalsetting theorie – locke en latham....................................................................................... 13
1.5.3 Zelfstandigheidstheorie – deci & ryan ....................................................................................... 14
1.6 Vormen van motivatie ...................................................................................................14
1.6.1 Intrinsieke motivatie .................................................................................................................. 14
1.6.2 Extrensieke motivatie ................................................................................................................ 14
2 Emoties (psychologie) ............................................................................................... 15
2.1 Inleiding .........................................................................................................................15
2.2 Emoties – moods – affect ...............................................................................................15
2.3 Cruciale eigenschappen van emoties ..............................................................................15
2.3.1 Emoties ...................................................................................................................................... 15
2.3.2 eigenschappen ........................................................................................................................... 16
2.3.3 Gevolgde vs getoonde emoties ................................................................................................. 16
2.3.4 Emotioenele energie vs emotionele uitputting ......................................................................... 16
2.4 Typologie van emoties ...................................................................................................16
Basisemoties ............................................................................................................................................... 16
2.4.1 Circumplexe model van emoties ............................................................................................... 16
2.5 Emotioenel intelligentie (ei) – daniel goleman (1995).....................................................17
Pagina | 1
,28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
2.6 Emotionele beïnvloeding of emotionele besmetting ......................................................18
2.7 Emotional labor of emotionele arbeid ............................................................................18
2.7.2 emotional labor - Hochschild (1963) ......................................................................................... 18
2.8 Emoties neerschrijven of labeling...................................................................................19
2.9 emoties ondernemerschap ............................................................................................19
2.9.1 Vroeger onderzoek .................................................................................................................... 19
3 Perceptie, attributie en rationeel denken (psychologie) ............................................ 21
3.1 inleiding .........................................................................................................................21
3.2 Perceptie .......................................................................................................................21
3.2.1 Onderscheid tussen sensatie en perceptie: ............................................................................... 21
3.2.2 Toepassing in human resource management (HRM) ................................................................ 21
3.2.3 Percepties kunnen verschillen ................................................................................................... 21
3.2.4 Gestaltpsychologie .................................................................................................................... 22
3.3 Hoe wordt gepercipieerde informatie verwerkt? ...........................................................23
3.3.1 4 FASES ...................................................................................................................................... 23
3.4 Attributie .......................................................................................................................24
3.4.1 Causale attributies ..................................................................................................................... 24
3.4.2 De covaratietheorie – kelly ........................................................................................................ 24
3.4.3 Attribution bias .......................................................................................................................... 25
3.5 Selffulfilling prophecy ....................................................................................................26
3.6 Rationeel denken – nemen mensen rationele beslissingen? ...........................................26
3.6.1 Ruis ............................................................................................................................................ 26
4 Persoonlijkheid (psychologie) ................................................................................... 28
4.1 Inleiding .........................................................................................................................28
4.1.1 Definitie ..................................................................................................................................... 28
4.2 Persoonlijkheidstrekken (=Traits) ...................................................................................28
4.2.1 Definitie ..................................................................................................................................... 28
4.3 big 5 – een meetschaal op persoonlijkheid te meten ......................................................28
4.3.2 Extraversie vs. introversie.......................................................................................................... 29
4.3.3 Vriendelijkheid vs. onvriendelijkheid......................................................................................... 29
4.3.4 Emtionele stabiliteit vs. emotionele labiliteit ............................................................................ 30
4.3.5 Consciëntieusheid vs. chaotisch ................................................................................................ 30
4.3.6 Openheid voor ervaringen vs. geslotenheid .............................................................................. 30
4.4 Voorbeelden i/d context van arbeidsmarktbeleid ..........................................................30
4.4.1 Voorbeeld 1 – welzijn van werklozen ........................................................................................ 30
4.4.2 Voorbeeld 2 – persoonlijkheid en muzieksmaak ....................................................................... 31
4.4.3 Voorbeeld 3 – succes en emotionele stabiliteit ......................................................................... 32
4.5 Meten van persoonlijkheid ............................................................................................32
4.5.1 over persoonlijkheidstesten ...................................................................................................... 32
4.6 Persoonlijkheidsontwikkeling of verandering .................................................................32
4.6.1 Blijft persoonlijkheidsontwikkeling stabiel doorheen ons leven? ............................................. 32
5 Mentaal welzijn en gezondheid (psychologie) ........................................................... 34
Pagina | 2
,28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
5.1 Inleiding .........................................................................................................................34
5.1.1 Trend in arbeidswereld 2022 ..................................................................................................... 34
5.2 Bevindingen uit onderzoek over arbeids- en gezondheidspsychologie en HRM ..............34
5.2.1 Arbeids- en gezondheidspsychologie - Shaufeli......................................................................... 34
5.2.2 Betekenis van welzijn ................................................................................................................ 34
5.3 Mentale gezondheid op het werk in de brede zin te bestuderen ....................................35
5.3.2 4 aspecten mentale gezondheid o/h werk ................................................................................ 35
5.3.3 Mutual gains of conflicting outcomes?...................................................................................... 35
5.4 Veranderingen in organisaties op verschillende gebieden ..............................................36
5.4.1 overzicht .................................................................................................................................... 36
5.4.2 verandering in organisaties met betrekking tot welzijn en gezondheid .................................... 36
5.4.3 psychologisch contract - schaufeli ............................................................................................. 36
5.5 Stress .............................................................................................................................37
5.5.1 Inleiding ..................................................................................................................................... 37
5.5.2 Traumatische stressoren ........................................................................................................... 37
5.6 Stress op het werk .........................................................................................................38
5.6.1 Kosten ........................................................................................................................................ 38
5.7 Burnout .........................................................................................................................38
5.7.1 Wat is burnout? ......................................................................................................................... 38
5.7.2 Meten van BUrnout – maslach burnout inventory vragenlijst .................................................. 39
5.7.3 oorzaak van een burnout ........................................................................................................... 39
5.8 Work engagement of bevlogenheid ...............................................................................39
5.8.1 kenmerken ................................................................................................................................. 39
5.9 Bore out .........................................................................................................................40
5.9.1 Wat is bore out? ........................................................................................................................ 40
5.10 Waarom bureaucratie ons ongelukkig maakt – getuigenis ugent@work ........................40
5.11 Positieve psychologie .....................................................................................................41
5.12 Recente trends binnen organisaties ...............................................................................41
6 Cultuur (sociologie) ................................................................................................... 42
6.1 Inleiding .........................................................................................................................42
6.2 cultuur als sociologisch concept .....................................................................................42
6.2.1 normen en waarden .................................................................................................................. 42
6.2.2 cognitieve gelijksgezindheid ...................................................................................................... 42
6.3 Cultuurverschillen tussen regio’s en landen ...................................................................43
6.3.1 Wat is eigen aan begrip cultuur? ............................................................................................... 43
6.3.2 Social culture ............................................................................................................................. 43
6.3.3 cultuur en de vuca-wereld ......................................................................................................... 43
6.3.4 landen en regio’s met elkaar vergelijken – geert Hofstede ....................................................... 43
6.3.5 Hofstedes culturele dimensies .................................................................................................. 44
6.4 Cultuur binnen organisaties: concept van organisatiecultuur .........................................46
6.4.1 Culturen bestaan ook binnen groepen ...................................................................................... 46
6.4.2 organisatiecultuur...................................................................................................................... 46
6.5 Culturele verschillen in leiderschapsstijlen .....................................................................46
Pagina | 3
,28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
6.6 Emotional culture ..........................................................................................................47
6.6.1 Cognitieve vs. Emotionele Cultuur in Organisaties .................................................................... 47
6.6.2 Negatieve emoties ..................................................................................................................... 47
6.7 Steak up! .......................................................................................................................48
7 Leren en werk (sociologie) ........................................................................................ 49
7.1 Inleiding – “The learning 20’s” .......................................................................................49
7.2 uitdagingen ....................................................................................................................49
7.2.1 overzicht van uitdagingen.......................................................................................................... 49
7.3 Levenslang leren in vlaanderen ......................................................................................50
7.3.1 Rapport Steunpunt Werk........................................................................................................... 50
7.4 Waarom geen opleiding? ...............................................................................................51
7.4.1 Matheus-effect .......................................................................................................................... 52
7.4.2 Lifelong learning (OEso) ............................................................................................................. 52
7.5 Duurzame inzetbaarheid ................................................................................................53
7.5.1 inleiding ..................................................................................................................................... 53
7.5.2 elementen voor duurzame inzetbaarheid ................................................................................. 53
7.5.3 Employabilityschaal – Van de Heijden 2006 .............................................................................. 53
7.5.4 Gevolg van duurzame inzetbaarheid ......................................................................................... 54
7.6 Leren in vuca tijden – fons leroy .....................................................................................55
7.6.1 ZIE EXTRA LESMATERIAAL UFORA ............................................................................................. 55
7.6.2 VUCA-DRIVERS ........................................................................................................................... 55
7.6.3 Impact arbeidsmarkt ................................................................................................................. 55
7.6.4 Skill offensief.............................................................................................................................. 55
7.6.5 Vuca-vaardigheden & skill-offensief .......................................................................................... 56
8 Sociale ongelijkheid (sociologie) ............................................................................... 57
8.1 Inleiding .........................................................................................................................57
8.2 Soociale ongelijkheid: verschillen ...................................................................................57
8.2.1 sociale ongelijkheid ................................................................................................................... 57
8.3 Sociale ongelijkheid: impact ...........................................................................................58
8.3.1 Wilkinson: de impact van inkomensongelijkheid ...................................................................... 58
8.4 soorten sociale ongelijkheid ...........................................................................................59
8.4.1 SOCIALE STRATIFICATIE ............................................................................................................. 59
8.5 Karl-marx .......................................................................................................................59
8.5.1 Bezitters vs. niet-bezitters ......................................................................................................... 59
8.5.2 uitkomst van sociale verandering .............................................................................................. 59
8.6 Sociale klassen – huidige samenleving ...........................................................................60
8.6.1 inleiding ..................................................................................................................................... 60
8.7 Beroepen en hiërarchie ..................................................................................................60
8.7.1 Inleiding ..................................................................................................................................... 60
8.7.2 Wright – 3 criteria ...................................................................................................................... 60
8.7.3 Differentiatie in de arbeidscontext ............................................................................................ 60
8.7.4 Verschuivingen .......................................................................................................................... 60
8.7.5 Toekomst en kritiek ................................................................................................................... 61
Pagina | 4
,28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
8.8 Sociale mobiliteit ...........................................................................................................61
8.8.1 Inleiding ..................................................................................................................................... 61
8.8.2 Soorten mobiliteit ...................................................................................................................... 62
8.9 Sociale ongelijkheid: invloed van sociale, culture en economische factoren ...................62
8.9.1 verschillende vormen ................................................................................................................ 62
8.9.2 context vs. vrije keuze (levensstijl) ............................................................................................ 62
8.9.3 Structurele ongelijkheid erkennen ............................................................................................ 62
8.10 Sociale ongelijkheid: probleem?.....................................................................................63
8.10.2 sociale ongelijkheid: onderwijs .................................................................................................. 63
8.10.3 Sociale ongelijkheid: gezondheid en welzijn ............................................................................. 63
8.11 Macht ............................................................................................................................64
8.11.1 macht definieren binnen de sociologie ..................................................................................... 64
8.12 Sociale cohesie – DURKHEIM ..........................................................................................64
8.12.1 inleiding ..................................................................................................................................... 64
8.13 Digitalisering en ongelijkheid .........................................................................................64
8.13.1 inleiding ..................................................................................................................................... 64
8.13.2 skill-biased technological change .............................................................................................. 65
8.14 Stereotypes....................................................................................................................65
8.15 Recent onderzoek ..........................................................................................................66
8.16 Gender ...........................................................................................................................66
8.17 Recente data met ongelijkheid.......................................................................................67
9 Verandering (sociologie) ........................................................................................... 68
9.1 inleiding .........................................................................................................................68
9.2 verandering ...................................................................................................................68
9.2.1 wereldwijd ................................................................................................................................. 68
9.2.2 op de arbeidsmarkt.................................................................................................................... 68
9.2.3 gevolgen van verandering ......................................................................................................... 69
9.3 sociale uitdaging ............................................................................................................69
9.4 evolutie arbeidsmarkt ....................................................................................................70
9.5 fragmentatie van de arbeidsmarkt .................................................................................72
9.5.1 GIG-economie ............................................................................................................................ 72
9.6 change in organisatie .....................................................................................................72
9.6.1 het nieuwe werken – hybride .................................................................................................... 72
Pagina | 5
,28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
Voorwoord
Mens, gedrag en samenleving, vereist meer en meer een wetenschappelijk denkkader en het vinden van de bouwstenen
van de mens. Er is een toegenomen aandacht in deze basisinzichten uit de gedragswetenschappen. De aandacht in andere
disciplines zoals: Bedrijfskunde, Economie, HRM, bestuurskunde en publiek management neemt meer en meer toe. Nooit
eerder deden economen zoveel beroep op het menselijk gedrag en de studie daaromtrent binnen het vakgebied economie.
SOCIOLOGIE
Maatschappelijk inzicht: cultuur, leren en werk, ongelijkheid en verandering
PSYCHOLOGIE
Motivatie, emotie, perceptie en rationeel denken, persoonlijkheid en welzijn.
BEDRIJFSKUNDE
Interdisciplinaire vakgebied waarin issues, thema’s en vraagstukken onderzocht en geanalyseerd worden vanuit
economische, sociaal-wetenschappelijke en juridische invalshoeken.
DANIEL KAHNEMAN
Stelt typische rationele, autonome, individuele handelen van mensen, gericht op nutsmaximalisatie in vraag en moest
volgens Kahneman worden herbekeken
BEHAVIORAL ECONOMICS
“Applying psychological insights to economic theory, particularly in areas of judgement and decision-making under
uncertainty.”
- Daniel Kahneman
m.a.w. we moeten psychologische inzichten hanteren binnen economische theorieën, en zeker besluitvorming die absoluut
niet rationeel is. We denken dat we rationele beslissingen maken, dit blijkt echter onjuist.
KLASSIEKE DENKWIJZE
Gaat ervan uit dat de meeste mensen goed gedefinieerde voorkeuren hebben en goed geïnformeerde (én self-interested)
beslissingen nemen op basis van die voorkeuren.
Mens is een homo-economicus (=rationeel wezen) à Blijkt onjuist.
NIEUWE DENKWIJZE
Er is meer inzet nodig bij het begrijpen en sturen van gedrag.
(Vb.: 60miljoen Amerikanen niet gevaccineerd? à Mensen zijn vaak risico-avers)
HRM – HUMAN RESOURCES MANAGEMENT
Hanteren naast inzichten uit economie en andere disciplines, vanzelfsprekend ook psycho- en sociologische inzichten.
BESTUURSKUNDE
Hanteren inzichten uit verschillende disciplines. Hebben eigen vakgebied maar hanteren ook inzichten uit sociologie,
politicologie, economie en de psychologie.
BELEIDSMAKERS
Van alle delen van de samenleving hanteren weliswaar ook meerdere disciplines waaronder sociologie en psychologie.
Pagina | 6
,28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
NUDGING & BOOSTING
Mensen zijn risico-avers zoals we eerder stellen, maar hoe kunnen we mensen toch in een bepaalde richting sturen en niet
deze aversie aanwakkeren?
THALER EN SUNSTEIN
Mensen hebben slechts een beperkte aandacht. We besteden te weinig aandacht aan de dingen waar we meer aandacht
zouden moeten aan besteden. Volgens Thaler en Sunstein kan een duwtje in de rug ons ertoe brengen om op te letten.
(vb.: waarschuwing)
NUDGING – KT EFFECT
Grote of kleine interventies, die gericht zijn om mensen in hun eigen belang te laten handelen. A.d.h.v. inlichten over een
probleem of mensen naar klimaatvriendelijke producten/diensten te leiden.
Speelt in op emoties
(vb.: poster speelt in op emotie à tagline: “foto met gewassen handen en tekst ‘je bent in goede handen’” = associatie:
goede zorg voor de patiënt.)
• KT-effect
BOOSTEN – LT EFFECT
Poster benadrukt risico’s van slechte hygiëne met informatie en data
Extra data uitreiken a.d.h.v. evidence
(vb.: tagline: “voorkom infecties” en evidence zoals: “1 op de 10 krijgt een ziekenhuisinfectie”)
• LT-effect
Pagina | 7
,28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
1 MOTIVATIE (PSYCHOLOGIE)
1.1 INLEIDING
Enkele voorbeelden:
• Fragment De Morgen: marathonwonder Bashir Abdi 26/10/2021
Centrale vraag: wat motiveert mensen om zo hard te werken/af te zien/te trainen voor zo’n uitputtingsslag?
“Failure is not the opposite of succes. It is part of success.”
1.2 DEFINITIE
1.2.1.1 MOTIVATIE
Vertegenwoordigt de psychologische processen die zorgen voor:
1. De aanzet
2. De richting
3. De intensiteit
4. In stand houden van menselijk gedrag om doel te bereiken
MAAR: zijn gemotiveerde mensen altijd de beste presteerders?
Nee, naast motivatie moet je ook intelligent zijn en de mogelijkheden (=’ability’) + werkomstandigheden (=’opportunity’)
moeten de kans bieden om goed te presteren.
• Motivatie is niet enkel afhankelijk van hoe hard iemand zijn best doet, het wordt beïnvloed door personen,
situaties en de context waarin iets zich afspeelt.
DUS beste prestatie = motivatie + intelligentie + mogelijkheden + werkomstandigheden/context
1.3 MOTIVATIETHEORIEËN DOORHEEN DE TIJD
1.3.1 CONTEXT
1. Bepaalde theorieën kunnen niet los gezien worden van de tijd waarin ze voor het eerst geformuleerd werden.
= de theorieën, inzichten en modellen zijn een reflectie van tijdsgeest
2. Een groeiende economie en welvaart in de periode na de grote recessie in de VS (1930) leidde ertoe dat werk
binnen organisaties voor het eerst geanalyseerd en onderzocht werd
= komt voort uit de theorie van Taylor
1.3.2 OVERZICHT VAN THEORIEËN
1. Scientific Management – Taylor: 1930
2. X-Y theorie – Douglas McGregor: 1960
3. Behoeftetheorieën – Wat zet mensen aan om iets te doen?
a. Behoeftetheorie – Maslow (1943)
b. De erg-theorie – Alderfer (1969)
c. Prestatiemotivatietheorie – McClelland (vanaf ’50)
d. Tweefactortheorie – Herzberg
e. Jobkenmerkenmodel – Hackman en Oldham (1980)
4. Procestheorie – Hoe werken motivatiemechanismen?
a. Verwachtingstheorie – Vroom (1964)
b. Goalsetting
5. Zelfdeterminatietheorie
Pagina | 8
, 28-01-2025 MENS & SAMENLEVING
1.3.3 SCIENTIFIC MANAGEMENT – FREDERICK WINSLOW TAYLOR (1930)
1.3.3.1 FREDERICK WINSLOW TAYLOR
De eerste man die nadacht over hoe een organisatie moet te werk gaan in functie van performantie.
1.3.3.2 ASSEMBLY LINE
Begrip dat door Taylor werd geïntroduceerd. (bv.: Ford mobiel verkocht aan goedkopere prijs)
= Eén van zijn meest gekende principes.
Efficiëntie en effectiviteit waren volgens hem het belangrijkste
1.3.3.3 CONTEXT
• Managers work, workers only work
o Sprake van verregaande taakopsplitsing binnen het bedrijf + specialisatie van werkverdeling
(= ver doorgedreven opsplitsing v/h werk en routinisering)
• Focus op productiviteit
o Hoe kan de productiviteit v/d arbeider en v/d organisatie in haar geheel verhoogd worden?
• Geen rekening gehouden met mens, gedrag en kracht v/d individuele motivatie
o Negeerde belang beroepsfierheid, werk-/job tevredenheid
• Arbeiders nemen geen initiatief, kunnen geen verantwoordelijkheid dragen (= mensbeeld leidinggevende eerder
negatief)
o Sterke controle en sturing nodig!
1.3.4 X-Y THEORIE – DOUGLAS MCGREGOR (1960)
1.3.4.1 MCGREGOR
Eerste mens die theorie Taylor bekritiseerde à Ontstaan uit kritiek op theorie van Taylor
1.3.4.2 UITGANGSPUNT
“Als management de medewerkers percipieert als lui, zonder zin voor verantwoordelijkheid of initiatief, zullen zij zich ook
zo gedragen.”
1.3.4.3 THEORIE X
= mensen zijn lui
- People dislike work
- People lack ambition or goals
- People must be coerced, controlled, directed
- Punishments/threats must be used to control behaviour
1.3.4.4 THEORIE Y
= mensen die gemotiveerd en zelfstandig zijn
- Work is natural people enjoy it
- People can self-direct and self-control
- Under the right conditions people accept responsibility
- People are creative
1.3.5 CONTEXT
1.3.5.1 OPKOMST SOCIALE CONFLICTEN EN ONLUSTEN - 1940-1960
= vraag naar aanvaardbare werkomstandigheden nam toe
à Gevolg: meer sociaal overleg, ontwikkeling van vakbonden
Pagina | 9
