Personen met een psychische
kwetsbaarheid
Module 1: Psychische kwetsbaarheid doorheen de
tijd
1. Wat betekent psychische kwetsbaarheid?
Psychische kwetsbaarheid verwijst naar de mate waarin iemand gevoelig is voor
mentaal lijden of het ontwikkelen van een psychische stoornis.
Hoge psychische kwetsbaarheid → grotere kans op psychische
problemen.
Lage psychische kwetsbaarheid → meer bescherming tegen mentale
problemen.
De termen mentaal, psychisch en geestelijk betekenen ongeveer hetzelfde.
Ook woorden zoals stoornis, aandoening of ziekte verwijzen naar een
psychisch probleem.
Belangrijke begrippen:
Psychiatrie: geneeskunde van de geest (arts voor psychische
aandoeningen).
Psychiater= arts der geest
Psychologie: studie van de menselijke geest en gedrag.
Psychologie= studie van de geest
Psychopathologie: studie van psychisch lijden en afwijkend gedrag.
Psychopathologie= studie van het lijden van de geest
Pathologie wordt hedendaags ook gebruikt als woord voor wat op een ziekte
wijst
2. Psychische kwetsbaarheid doorheen de tijd
Primitieve en religieuze verklaringen
Vroeger werd afwijkend gedrag vaak verklaard door boze geesten, demonen
of magie.
Behandelingen bestonden uit rituelen of zelfs primitieve schedeloperaties.
Tot de 13e eeuw
Er bestond geen georganiseerde zorg voor mensen met psychische
problemen.
Familie zorgde voor hen, als dat mogelijk was.
Anders vielen ze vaak buiten de samenleving.
13e – 15e eeuw: gasthuizen en dolhuizen
In steden ontstonden gasthuizen voor armen, zieken en ‘gekken’.
Later kwamen dolhuizen, waar mensen met psychische stoornissen vaak
samen met criminelen werden opgesloten.
Voorbeeld: Bethlehem Hospital (Bedlam) in Londen: één van de eerste
instellingen voor geesteszieken.
18e eeuw: begin van humane behandeling
Er kwam meer aandacht voor een menswaardige behandeling.
William Battie
1
, Mentale stoornissen zijn behandelbaar.
Gestichten kunnen therapeutisch zijn.
Philippe Pinel
Voerde belangrijke hervormingen door:
Afschaffen van boeien.
Menswaardige behandeling.
Drie principes van behandeling:
1. Een goede omgeving (structuur, gemeenschap).
2. Goede relatie tussen arts en patiënt.
3. Zinvolle arbeid voor patiënten.
19e eeuw: verdere ontwikkeling
Belangrijke figuren:
Johann Reil
Bedenker van de term psychiatrie.
Pleitte voor betere zorg.
Jozef Guislain (België)
Humane behandeling.
Hygiëne, voeding, opleiding van personeel, activiteiten.
Wilhelm Wundt
Richtte in 1879 het eerste laboratorium voor experimentele psychologie op →
start van psychologie als wetenschap.
Nieuwe theorieën en behandelingen
Psychoanalyse van Sigmund Freud
Hydrotherapie (warm en koud water)
Frenologie (knobbelleer – later fout bewezen)
20e eeuw
Ontwikkeling van medicatie en psychotherapie.
Meer gespecialiseerde hulpverleners.
Antipsychiatrie (jaren 1960)
Kritiek op psychiatrie:
Instellingen zouden mensen ziek houden.
Diagnoses zouden te vaag zijn.
Sommigen beweerden zelfs dat geestesziekte een mythe is.
Experiment van Rosenhan
Gezonde mensen werden opgenomen in psychiatrische ziekenhuizen: werden
gehouden voor een bepaalde tijd en moesten zelfs antidepressiva innemen
(om te verlaten)
Zei dat hij pseudopatiënten ging sturen, deed dit niet, maar kreeg wel bericht
welke het zouden geweest zijn
Toonde problemen in diagnostiek aan.
Toch blijft psychiatrische behandeling belangrijk en effectief.
Moderne therapieën
Vier belangrijke psychotherapeutische stromingen:
1. Cognitieve gedragstherapie
2. Psychodynamische therapie
2
, 3. Cliëntgerichte therapie
4. Systeemtherapie
Tegenwoordig wordt vaak een integratieve aanpak gebruikt: combinatie van
verschillende methoden.
3. De huidige visie op psychische kwetsbaarheid
Psychische kwetsbaarheid als continuüm
Psychische kwetsbaarheid ligt op een schaal:
lage kwetsbaarheid → zeer veerkrachtig
gemiddelde kwetsbaarheid → meeste mensen
hoge kwetsbaarheid → grotere kans op stoornissen
Het lijkt op een normaalverdeling (Gausscurve) zoals bij IQ.
Multicausale oorzaken
Psychische kwetsbaarheid ontstaat door een samenspel van factoren:
Bio-psycho-sociaal model
1. Biologische factoren (bv. genetica, hersenen)
2. Psychologische factoren (bv. persoonlijkheid, coping)
3. Sociale factoren (bv. steun van familie en vrienden)
Symptomen en syndromen
Symptoom= Een teken dat er iets mis is.
Voorbeelden: hallucinaties, slaapproblemen, prikkelbaarheid, geheugenverlies
Syndroom= Een groep symptomen die samen een stoornis vormen.
Voorbeelden: schizofrenie, depressie, PTSS
Classificatiesystemen
Belangrijke systemen:
DSM-5
ICD-11
Voordelen:
structuur en overzicht
helpt bij diagnose
gemeenschappelijke taal voor hulpverleners
erkenning voor patiënten
Nadelen:
risico op etikettering
mensen met dezelfde diagnose kunnen erg verschillend zijn
focus ligt op problemen, niet op sterktes
Categoriale vs dimensionele visie
Categoriale visie
Je bent ziek of niet ziek. → zwart-wit indeling.
Dimensionele visie
Psychische problemen liggen op een spectrum.
Er zijn gradaties zoals: licht – matig – ernstig
Deze visie sluit beter aan bij de realiteit.
3
kwetsbaarheid
Module 1: Psychische kwetsbaarheid doorheen de
tijd
1. Wat betekent psychische kwetsbaarheid?
Psychische kwetsbaarheid verwijst naar de mate waarin iemand gevoelig is voor
mentaal lijden of het ontwikkelen van een psychische stoornis.
Hoge psychische kwetsbaarheid → grotere kans op psychische
problemen.
Lage psychische kwetsbaarheid → meer bescherming tegen mentale
problemen.
De termen mentaal, psychisch en geestelijk betekenen ongeveer hetzelfde.
Ook woorden zoals stoornis, aandoening of ziekte verwijzen naar een
psychisch probleem.
Belangrijke begrippen:
Psychiatrie: geneeskunde van de geest (arts voor psychische
aandoeningen).
Psychiater= arts der geest
Psychologie: studie van de menselijke geest en gedrag.
Psychologie= studie van de geest
Psychopathologie: studie van psychisch lijden en afwijkend gedrag.
Psychopathologie= studie van het lijden van de geest
Pathologie wordt hedendaags ook gebruikt als woord voor wat op een ziekte
wijst
2. Psychische kwetsbaarheid doorheen de tijd
Primitieve en religieuze verklaringen
Vroeger werd afwijkend gedrag vaak verklaard door boze geesten, demonen
of magie.
Behandelingen bestonden uit rituelen of zelfs primitieve schedeloperaties.
Tot de 13e eeuw
Er bestond geen georganiseerde zorg voor mensen met psychische
problemen.
Familie zorgde voor hen, als dat mogelijk was.
Anders vielen ze vaak buiten de samenleving.
13e – 15e eeuw: gasthuizen en dolhuizen
In steden ontstonden gasthuizen voor armen, zieken en ‘gekken’.
Later kwamen dolhuizen, waar mensen met psychische stoornissen vaak
samen met criminelen werden opgesloten.
Voorbeeld: Bethlehem Hospital (Bedlam) in Londen: één van de eerste
instellingen voor geesteszieken.
18e eeuw: begin van humane behandeling
Er kwam meer aandacht voor een menswaardige behandeling.
William Battie
1
, Mentale stoornissen zijn behandelbaar.
Gestichten kunnen therapeutisch zijn.
Philippe Pinel
Voerde belangrijke hervormingen door:
Afschaffen van boeien.
Menswaardige behandeling.
Drie principes van behandeling:
1. Een goede omgeving (structuur, gemeenschap).
2. Goede relatie tussen arts en patiënt.
3. Zinvolle arbeid voor patiënten.
19e eeuw: verdere ontwikkeling
Belangrijke figuren:
Johann Reil
Bedenker van de term psychiatrie.
Pleitte voor betere zorg.
Jozef Guislain (België)
Humane behandeling.
Hygiëne, voeding, opleiding van personeel, activiteiten.
Wilhelm Wundt
Richtte in 1879 het eerste laboratorium voor experimentele psychologie op →
start van psychologie als wetenschap.
Nieuwe theorieën en behandelingen
Psychoanalyse van Sigmund Freud
Hydrotherapie (warm en koud water)
Frenologie (knobbelleer – later fout bewezen)
20e eeuw
Ontwikkeling van medicatie en psychotherapie.
Meer gespecialiseerde hulpverleners.
Antipsychiatrie (jaren 1960)
Kritiek op psychiatrie:
Instellingen zouden mensen ziek houden.
Diagnoses zouden te vaag zijn.
Sommigen beweerden zelfs dat geestesziekte een mythe is.
Experiment van Rosenhan
Gezonde mensen werden opgenomen in psychiatrische ziekenhuizen: werden
gehouden voor een bepaalde tijd en moesten zelfs antidepressiva innemen
(om te verlaten)
Zei dat hij pseudopatiënten ging sturen, deed dit niet, maar kreeg wel bericht
welke het zouden geweest zijn
Toonde problemen in diagnostiek aan.
Toch blijft psychiatrische behandeling belangrijk en effectief.
Moderne therapieën
Vier belangrijke psychotherapeutische stromingen:
1. Cognitieve gedragstherapie
2. Psychodynamische therapie
2
, 3. Cliëntgerichte therapie
4. Systeemtherapie
Tegenwoordig wordt vaak een integratieve aanpak gebruikt: combinatie van
verschillende methoden.
3. De huidige visie op psychische kwetsbaarheid
Psychische kwetsbaarheid als continuüm
Psychische kwetsbaarheid ligt op een schaal:
lage kwetsbaarheid → zeer veerkrachtig
gemiddelde kwetsbaarheid → meeste mensen
hoge kwetsbaarheid → grotere kans op stoornissen
Het lijkt op een normaalverdeling (Gausscurve) zoals bij IQ.
Multicausale oorzaken
Psychische kwetsbaarheid ontstaat door een samenspel van factoren:
Bio-psycho-sociaal model
1. Biologische factoren (bv. genetica, hersenen)
2. Psychologische factoren (bv. persoonlijkheid, coping)
3. Sociale factoren (bv. steun van familie en vrienden)
Symptomen en syndromen
Symptoom= Een teken dat er iets mis is.
Voorbeelden: hallucinaties, slaapproblemen, prikkelbaarheid, geheugenverlies
Syndroom= Een groep symptomen die samen een stoornis vormen.
Voorbeelden: schizofrenie, depressie, PTSS
Classificatiesystemen
Belangrijke systemen:
DSM-5
ICD-11
Voordelen:
structuur en overzicht
helpt bij diagnose
gemeenschappelijke taal voor hulpverleners
erkenning voor patiënten
Nadelen:
risico op etikettering
mensen met dezelfde diagnose kunnen erg verschillend zijn
focus ligt op problemen, niet op sterktes
Categoriale vs dimensionele visie
Categoriale visie
Je bent ziek of niet ziek. → zwart-wit indeling.
Dimensionele visie
Psychische problemen liggen op een spectrum.
Er zijn gradaties zoals: licht – matig – ernstig
Deze visie sluit beter aan bij de realiteit.
3
