Inhoudsopgave
Deel 1: Relatie- en gezinstherapie.....................................................................................................3
Inleiding..............................................................................................................................................3
Gezinstherapeutische stromingen en protocollen..........................................................................4
Complexe alliantie in de relatie- en gezinstherapie.........................................................................4
Belangrijke gezinsfenomenen.........................................................................................................5
Partnerrelatietherapie.....................................................................................................................6
Gezinsgerichte groepsbehandelingen.............................................................................................6
Open dialoog...................................................................................................................................7
Feedbackgericht werken.................................................................................................................8
Effectonderzoek..............................................................................................................................8
Therapeutisch effect en etiologische verklaring..............................................................................9
Kosteneffectiviteit van gezinstherapie..........................................................................................10
Relatie- en gezinstherapeutisch kader..........................................................................................10
Besluit............................................................................................................................................10
Deel 2: Gezinstherapie.....................................................................................................................11
1. Praktijk op zoek naar een theorie: gezinstherapie en zijn theoretische basis................................11
Inleiding.........................................................................................................................................11
Cybernetische paradigma..............................................................................................................13
Narratieve paradigma....................................................................................................................18
Het hechtingsdenken als paradigma.............................................................................................30
2. De basisconcepten en de gezinstherapeutische stromingen.........................................................34
Structurele stroming.....................................................................................................................34
Strategische stroming....................................................................................................................37
Experientiële stroming..................................................................................................................39
Contextuele stroming....................................................................................................................40
Cybernetische stroming.................................................................................................................44
Narratieve stroming......................................................................................................................45
Oplossingsgericht kortdurende stroming......................................................................................47
Postmoderne of collaboratieve gezinstherapie.............................................................................48
Dialogische gezinstherapie............................................................................................................50
Attachment narrative family therapy............................................................................................52
Attachment-based family therapy (ABFT).....................................................................................52
Mentalization-based therapy (MBT-f)...........................................................................................54
Deel 3: Partnertherapie...................................................................................................................55
Inleiding............................................................................................................................................55
Gelijkenissen tussen relatietherapie en gezinstherapie................................................................55
Relatietherapie wordt steeds populairder....................................................................................55
Gelijkenissen in relatietherapie.....................................................................................................55
Meer cultuursensitiviteit...............................................................................................................56
1. Wetenschappelijk onderzoek over koppels...................................................................................56
Slechte gewoonten van onsuccesvolle partnerrelaties.................................................................56
Kenmerken van goede relaties......................................................................................................57
2. Wetenschappelijk onderzoek over relatietherapie........................................................................57
1
, 3. Modellen van de partnerrelatietherapie.......................................................................................57
Psychodynamisch geïnspireerde partnerrelatietherapie...............................................................57
Gedragsgerichte relatietherapieën................................................................................................59
Emotionally focused mariatal therapy (EFT)..................................................................................60
4. Recente evolutie in relatietherapie...............................................................................................65
Tendens naar pluralisme en integratie..........................................................................................65
Discussiepunten............................................................................................................................65
Deel 4: Gezinstherapie doorheen de levensloop..............................................................................66
1. Het kind betrekken in de gezinstherapeutische sessie..................................................................66
Is er plaats voor kinderen in gezinstherapie?................................................................................66
De uitdaging..................................................................................................................................67
Kinderen aarzelen..........................................................................................................................67
Zone of discomfort........................................................................................................................68
Het kind actief betrekken..............................................................................................................68
Het kind los van problemen..........................................................................................................68
De kwetsbaarheid van de ouders en de therapeut.......................................................................69
Typische valkuilen in het werken met kinderen/gezinnen............................................................69
Concrete aanbevelingen voor jonge gezinstherapeuten...............................................................70
Slot................................................................................................................................................71
2. Over stress en mildheid: ouderen in relatie- en gezinstherapie.....................................................71
Inleiding.........................................................................................................................................71
Het oudere koppel.........................................................................................................................72
Gevecht in de echt.........................................................................................................................75
Chronische ziekte als ‘spelbreker’.................................................................................................76
Dementie.......................................................................................................................................77
De verborgen patiënt....................................................................................................................77
Anticiperend rouwen.....................................................................................................................78
Het begeleiden van de partner......................................................................................................79
Relatie- en gezinstherapie.............................................................................................................80
Besluit............................................................................................................................................82
5. Bijzondere vraagstukken.............................................................................................................83
1. Wat werkt in de praktijk van de gezinstherapie?..........................................................................83
Wat beschouwen we als evidentie?..............................................................................................83
Over psychotherapie in het algemeen..........................................................................................83
Over het domein van relatie-en gezinstherapie............................................................................90
2. De complexe alliantie in relatie- en gezinstherapie.......................................................................91
De therapeutische relatie in de gezinstherapie.............................................................................93
De werkalliantie met het gezin......................................................................................................94
Het uitbouwen van een vertrouwensrelatie met elk van de gezinsleden......................................96
Het uitbouwen van een vertrouwensrelatie tussen de gezinsleden..............................................97
Problemen in de therapeutische relatie........................................................................................98
Onderhoud van de alliantie gedurende de therapie.....................................................................98
De therapeut en de therapeutische relatie...................................................................................99
Belang van veerkracht...................................................................................................................99
3. Vragenlijsten als gespreksinstrumenten in de gezinstherapeutische sessie................................101
Psychotherapeutisch onderzoek en de therapeutische factoren................................................101
Complexe alliantie in gezinstherapie...........................................................................................101
2
, Bezorgdheden vragenlijst (BV)....................................................................................................103
Feedback oriëntatie.....................................................................................................................103
De dialogische feedback vragenlijst (DFV)...................................................................................104
Discussie......................................................................................................................................104
4. De gezinstherapeut en het innerlijke gesprek.............................................................................106
De plaats van de therapeut in het proces....................................................................................106
Intuïtie.........................................................................................................................................108
De persoon van de therapeut......................................................................................................110
Niet-weten en het innerlijke gesprek van de therapeut..............................................................111
Het ervarende zelf als het professionele zelf...............................................................................111
Een complexere kijk op het innerlijke gesprek............................................................................113
Het innerlijke gesprek van de therapeut in de praktijk...............................................................114
Ruimte maken voor zelf-reflectie................................................................................................114
Conclusie.....................................................................................................................................115
5. Emotieregulatie van de gezinstherapeut....................................................................................115
Emoties........................................................................................................................................115
Emotieregulatie...........................................................................................................................116
Emotieregulatie en hechting.......................................................................................................116
Emotieregulatie in psychotherapie..............................................................................................116
Emoties in de sessie.....................................................................................................................118
Emotieregulatie in gezinstherapie...............................................................................................118
De zelfregulatie van de therapeut...............................................................................................119
Emotie reflectie (of intentionele co-regulatie)............................................................................121
Als de therapeut met eigen beleving iets wil doen in de sessie..................................................121
Het discomfort van de therapeut als kompas.............................................................................122
6. De koloniserende positionering van de therapeut......................................................................123
Inleiding.......................................................................................................................................123
Kolonialisme en psychotherapie..................................................................................................123
Het verleidelijke van kolonisatie..................................................................................................124
Illustraties....................................................................................................................................125
Pauzeren en opmerken...............................................................................................................126
Kolonisatie en comfort van de therapeut....................................................................................127
Conclusies....................................................................................................................................127
7. Interculturele gezinstherapie en de culturele competentie van de therapeut.............................128
Inleiding.......................................................................................................................................128
Multiculturaliteit en tolerantie....................................................................................................128
Culturele competentie.................................................................................................................130
De reflectie op cultuur en gezinstherapie...................................................................................131
Culturele stereotypen.................................................................................................................131
Een aanvoelen van gedeelde menselijkheid................................................................................132
En in de praktijk is het ingewikkelder..........................................................................................133
De dialectiek van de bijzonderheden en universaliteiten............................................................134
Deel 1: Relatie- en gezinstherapie
Inleiding
R&G is volwassen geworden
Veel kwaliteitsvol outcome-onderzoek
Globaal: effectief voor alle geestelijke gezondheidsproblemen
Meer dan model of theorie over psychisch lijden: nadruk op complexiteit, verbindingen en
relaties
3
, Gezinstherapeutische stromingen en protocollen
R&G ontstaan in jaren ’50-‘60
Geen duidelijke voorvader
Gelijktijdig op verschillende plekken in EU en VS gestart
In jaren ’65-’90 verschillende gezinstherapeutische stromingen of scholen
o Leggen elk verschillende accenten
Laatste jaren veel veranderingen
o Milanese en structurele stromingen (invloedrijk in’70-’80) internationaal verdwenen
o Vervangen door narratieve, postmoderne en oplossingsgerichte stromingen en
gezinstherapeutische behandelingsprotocollen
Concurrentie tussen de verschillende behandelingsprotocollen
Complexe alliantie in de relatie- en gezinstherapie
Het belangrijkste verschil met andere therapieën is de complexe alliantie
Net zoals in andere vormen van psychotherapie is de alliantie cruciaal (eig. nog crucialer)
Maar de alliantie is complexer
o Gewicht van 60-65%
o Relatie- en gezinstherapie als een multi-actor setting
Bijzondere setting waarbij twee of drie verschillende generaties gelijktijdig aanwezig zijn
eigen karakter
De therapeut moet met elk van de gezinsleden een goede alliantie aangaan
o Ook met kinderen en jongeren, de aangemelde patiënt en wie minder gemotiveerd is
in therapie
o De kwaliteit van therapeutische alliantie is voorspellend voor de outcomes van de
therapie
Spanning tussen spreken en niet-spreken: verband tussen ‘in het leven staan’ van cliënt en
de openheid tot spreken
De therapeut moet ook aandacht besteden aan de kwaliteit van de alliantie tussen de
gezinsleden
o Vaak zijn er conflicten: emoties in vertellen van gebeurtenissen: minder bij
individuele therapie dan therapie in aanwezigheid van betreffende persoon
o Vaak is er een onderhuidse spanning
o Vaak wordt de dynamiek tussen de gezinsleden heel tastbaar in de sessie (bv.
conflict, vernedering, uitsluiting)
proberen geen kant te kiezen en ‘tussen’ hen te blijven
De visie op de problemen is ook heel verschillend tussen de verschillende gezinsleden
o De ene vindt dat er een probleem is, de andere vindt van niet of de ene vindt dat dit
een probleem is, de andere vindt dat iets anders een probleem is
o Het komt bijna nooit voor dat gezinsleden (of partners) het eens zijn over wat het
probleem is waaraan gewerkt moet worden
o Elk hun eigen verhalen en visies op problemen
Ook is in relatie- en gezinstherapie is afstemming heel belangrijk, maar complexer
4
Deel 1: Relatie- en gezinstherapie.....................................................................................................3
Inleiding..............................................................................................................................................3
Gezinstherapeutische stromingen en protocollen..........................................................................4
Complexe alliantie in de relatie- en gezinstherapie.........................................................................4
Belangrijke gezinsfenomenen.........................................................................................................5
Partnerrelatietherapie.....................................................................................................................6
Gezinsgerichte groepsbehandelingen.............................................................................................6
Open dialoog...................................................................................................................................7
Feedbackgericht werken.................................................................................................................8
Effectonderzoek..............................................................................................................................8
Therapeutisch effect en etiologische verklaring..............................................................................9
Kosteneffectiviteit van gezinstherapie..........................................................................................10
Relatie- en gezinstherapeutisch kader..........................................................................................10
Besluit............................................................................................................................................10
Deel 2: Gezinstherapie.....................................................................................................................11
1. Praktijk op zoek naar een theorie: gezinstherapie en zijn theoretische basis................................11
Inleiding.........................................................................................................................................11
Cybernetische paradigma..............................................................................................................13
Narratieve paradigma....................................................................................................................18
Het hechtingsdenken als paradigma.............................................................................................30
2. De basisconcepten en de gezinstherapeutische stromingen.........................................................34
Structurele stroming.....................................................................................................................34
Strategische stroming....................................................................................................................37
Experientiële stroming..................................................................................................................39
Contextuele stroming....................................................................................................................40
Cybernetische stroming.................................................................................................................44
Narratieve stroming......................................................................................................................45
Oplossingsgericht kortdurende stroming......................................................................................47
Postmoderne of collaboratieve gezinstherapie.............................................................................48
Dialogische gezinstherapie............................................................................................................50
Attachment narrative family therapy............................................................................................52
Attachment-based family therapy (ABFT).....................................................................................52
Mentalization-based therapy (MBT-f)...........................................................................................54
Deel 3: Partnertherapie...................................................................................................................55
Inleiding............................................................................................................................................55
Gelijkenissen tussen relatietherapie en gezinstherapie................................................................55
Relatietherapie wordt steeds populairder....................................................................................55
Gelijkenissen in relatietherapie.....................................................................................................55
Meer cultuursensitiviteit...............................................................................................................56
1. Wetenschappelijk onderzoek over koppels...................................................................................56
Slechte gewoonten van onsuccesvolle partnerrelaties.................................................................56
Kenmerken van goede relaties......................................................................................................57
2. Wetenschappelijk onderzoek over relatietherapie........................................................................57
1
, 3. Modellen van de partnerrelatietherapie.......................................................................................57
Psychodynamisch geïnspireerde partnerrelatietherapie...............................................................57
Gedragsgerichte relatietherapieën................................................................................................59
Emotionally focused mariatal therapy (EFT)..................................................................................60
4. Recente evolutie in relatietherapie...............................................................................................65
Tendens naar pluralisme en integratie..........................................................................................65
Discussiepunten............................................................................................................................65
Deel 4: Gezinstherapie doorheen de levensloop..............................................................................66
1. Het kind betrekken in de gezinstherapeutische sessie..................................................................66
Is er plaats voor kinderen in gezinstherapie?................................................................................66
De uitdaging..................................................................................................................................67
Kinderen aarzelen..........................................................................................................................67
Zone of discomfort........................................................................................................................68
Het kind actief betrekken..............................................................................................................68
Het kind los van problemen..........................................................................................................68
De kwetsbaarheid van de ouders en de therapeut.......................................................................69
Typische valkuilen in het werken met kinderen/gezinnen............................................................69
Concrete aanbevelingen voor jonge gezinstherapeuten...............................................................70
Slot................................................................................................................................................71
2. Over stress en mildheid: ouderen in relatie- en gezinstherapie.....................................................71
Inleiding.........................................................................................................................................71
Het oudere koppel.........................................................................................................................72
Gevecht in de echt.........................................................................................................................75
Chronische ziekte als ‘spelbreker’.................................................................................................76
Dementie.......................................................................................................................................77
De verborgen patiënt....................................................................................................................77
Anticiperend rouwen.....................................................................................................................78
Het begeleiden van de partner......................................................................................................79
Relatie- en gezinstherapie.............................................................................................................80
Besluit............................................................................................................................................82
5. Bijzondere vraagstukken.............................................................................................................83
1. Wat werkt in de praktijk van de gezinstherapie?..........................................................................83
Wat beschouwen we als evidentie?..............................................................................................83
Over psychotherapie in het algemeen..........................................................................................83
Over het domein van relatie-en gezinstherapie............................................................................90
2. De complexe alliantie in relatie- en gezinstherapie.......................................................................91
De therapeutische relatie in de gezinstherapie.............................................................................93
De werkalliantie met het gezin......................................................................................................94
Het uitbouwen van een vertrouwensrelatie met elk van de gezinsleden......................................96
Het uitbouwen van een vertrouwensrelatie tussen de gezinsleden..............................................97
Problemen in de therapeutische relatie........................................................................................98
Onderhoud van de alliantie gedurende de therapie.....................................................................98
De therapeut en de therapeutische relatie...................................................................................99
Belang van veerkracht...................................................................................................................99
3. Vragenlijsten als gespreksinstrumenten in de gezinstherapeutische sessie................................101
Psychotherapeutisch onderzoek en de therapeutische factoren................................................101
Complexe alliantie in gezinstherapie...........................................................................................101
2
, Bezorgdheden vragenlijst (BV)....................................................................................................103
Feedback oriëntatie.....................................................................................................................103
De dialogische feedback vragenlijst (DFV)...................................................................................104
Discussie......................................................................................................................................104
4. De gezinstherapeut en het innerlijke gesprek.............................................................................106
De plaats van de therapeut in het proces....................................................................................106
Intuïtie.........................................................................................................................................108
De persoon van de therapeut......................................................................................................110
Niet-weten en het innerlijke gesprek van de therapeut..............................................................111
Het ervarende zelf als het professionele zelf...............................................................................111
Een complexere kijk op het innerlijke gesprek............................................................................113
Het innerlijke gesprek van de therapeut in de praktijk...............................................................114
Ruimte maken voor zelf-reflectie................................................................................................114
Conclusie.....................................................................................................................................115
5. Emotieregulatie van de gezinstherapeut....................................................................................115
Emoties........................................................................................................................................115
Emotieregulatie...........................................................................................................................116
Emotieregulatie en hechting.......................................................................................................116
Emotieregulatie in psychotherapie..............................................................................................116
Emoties in de sessie.....................................................................................................................118
Emotieregulatie in gezinstherapie...............................................................................................118
De zelfregulatie van de therapeut...............................................................................................119
Emotie reflectie (of intentionele co-regulatie)............................................................................121
Als de therapeut met eigen beleving iets wil doen in de sessie..................................................121
Het discomfort van de therapeut als kompas.............................................................................122
6. De koloniserende positionering van de therapeut......................................................................123
Inleiding.......................................................................................................................................123
Kolonialisme en psychotherapie..................................................................................................123
Het verleidelijke van kolonisatie..................................................................................................124
Illustraties....................................................................................................................................125
Pauzeren en opmerken...............................................................................................................126
Kolonisatie en comfort van de therapeut....................................................................................127
Conclusies....................................................................................................................................127
7. Interculturele gezinstherapie en de culturele competentie van de therapeut.............................128
Inleiding.......................................................................................................................................128
Multiculturaliteit en tolerantie....................................................................................................128
Culturele competentie.................................................................................................................130
De reflectie op cultuur en gezinstherapie...................................................................................131
Culturele stereotypen.................................................................................................................131
Een aanvoelen van gedeelde menselijkheid................................................................................132
En in de praktijk is het ingewikkelder..........................................................................................133
De dialectiek van de bijzonderheden en universaliteiten............................................................134
Deel 1: Relatie- en gezinstherapie
Inleiding
R&G is volwassen geworden
Veel kwaliteitsvol outcome-onderzoek
Globaal: effectief voor alle geestelijke gezondheidsproblemen
Meer dan model of theorie over psychisch lijden: nadruk op complexiteit, verbindingen en
relaties
3
, Gezinstherapeutische stromingen en protocollen
R&G ontstaan in jaren ’50-‘60
Geen duidelijke voorvader
Gelijktijdig op verschillende plekken in EU en VS gestart
In jaren ’65-’90 verschillende gezinstherapeutische stromingen of scholen
o Leggen elk verschillende accenten
Laatste jaren veel veranderingen
o Milanese en structurele stromingen (invloedrijk in’70-’80) internationaal verdwenen
o Vervangen door narratieve, postmoderne en oplossingsgerichte stromingen en
gezinstherapeutische behandelingsprotocollen
Concurrentie tussen de verschillende behandelingsprotocollen
Complexe alliantie in de relatie- en gezinstherapie
Het belangrijkste verschil met andere therapieën is de complexe alliantie
Net zoals in andere vormen van psychotherapie is de alliantie cruciaal (eig. nog crucialer)
Maar de alliantie is complexer
o Gewicht van 60-65%
o Relatie- en gezinstherapie als een multi-actor setting
Bijzondere setting waarbij twee of drie verschillende generaties gelijktijdig aanwezig zijn
eigen karakter
De therapeut moet met elk van de gezinsleden een goede alliantie aangaan
o Ook met kinderen en jongeren, de aangemelde patiënt en wie minder gemotiveerd is
in therapie
o De kwaliteit van therapeutische alliantie is voorspellend voor de outcomes van de
therapie
Spanning tussen spreken en niet-spreken: verband tussen ‘in het leven staan’ van cliënt en
de openheid tot spreken
De therapeut moet ook aandacht besteden aan de kwaliteit van de alliantie tussen de
gezinsleden
o Vaak zijn er conflicten: emoties in vertellen van gebeurtenissen: minder bij
individuele therapie dan therapie in aanwezigheid van betreffende persoon
o Vaak is er een onderhuidse spanning
o Vaak wordt de dynamiek tussen de gezinsleden heel tastbaar in de sessie (bv.
conflict, vernedering, uitsluiting)
proberen geen kant te kiezen en ‘tussen’ hen te blijven
De visie op de problemen is ook heel verschillend tussen de verschillende gezinsleden
o De ene vindt dat er een probleem is, de andere vindt van niet of de ene vindt dat dit
een probleem is, de andere vindt dat iets anders een probleem is
o Het komt bijna nooit voor dat gezinsleden (of partners) het eens zijn over wat het
probleem is waaraan gewerkt moet worden
o Elk hun eigen verhalen en visies op problemen
Ook is in relatie- en gezinstherapie is afstemming heel belangrijk, maar complexer
4
