SAMENVATTING: IN EEN WANKELE WERELD
Frederiek Depoortere — JLIZBY Religie, Zingeving en Levensbeschouwing — KU Leuven
Examengericht — Alle hoofdstukken — Examenanalyse 2023–2025 verwerkt
INLEIDING — Spiritualiteit & het Antropoceen
1. Wat is spiritualiteit?
De definitie van spiritualiteit (Weathers, McCarthy & Coffey) heeft drie bepalende attributen:
• Verbondenheid — gevoel van in-relatie-staan met zichzelf, anderen, de natuur en
(eventueel) een Hogere Macht.
• Transcendentie (zelftranscendentie) — vermogen om het eigen zelf in het hier-en-nu te
overstijgen; verder kijken dan de grenzen van het zelf.
• Zin/betekenis/bedoeling in het leven — 'zin-vinding', niet 'zin-geving': zin valt ons toe
wanneer we ons verbinden met steeds grotere gehelen.
Bijkomende kenmerken: spiritualiteit is een universeel menselijk potentieel (David Hay: iedereen
heeft het, maar het moet gevoed worden), hoogst persoonlijk, evolueert in de loop van het leven,
heeft positieve gevolgen (welzijn, veerkracht, hoop, vrede).
Het beeld is een spiraal die zich vanuit het middelpunt van concentrische cirkels naar buiten
beweegt: individu → gezin → vrienden → gemeenschap → samenleving → mensheid → aarde →
universum (→ eventueel God). Spiritualiteit staat of valt NIET met het bestaan van God.
Spiritualiteit heeft drie aspecten: hoofd (levensbeschouwing), hart (gevoelens) en handen
(handelen). Het intellectuele aspect (levensbeschouwing) is één dimensie; spirituele groei vraagt
vorming van de héle persoon.
⭐ EXAMENVRAAG: Stelling: 'spiritualiteit = verbinding met een andere zijde van de
werkelijkheid'
FOUT — dit is Neckebroucks definitie van RELIGIE, niet van spiritualiteit.
Spiritualiteit = verbondenheid + zelftranscendentie + zinvinding (Weathers et al.). Er is geen
vereiste van een 'andere zijde'. Spiritualiteit kan ook niet-religieus zijn. Religie
(Neckebrouck) = verhouding van mensen tot een hogere of diepere dimensie van de
werkelijkheid. Spiritualiteit en religie overlappen maar zijn niet synoniem.
2. Het Antropoceen — opkomst en (niet-)erkenning
Term geïntroduceerd door Paul Crutzen en Eugene Stoermer (2000): 'anthropos' (Gr. mens) + '-
ceen' (recent geologisch tijdvak). Idee: de mensheid is een geologische superkracht geworden.
Erkenningsprocedure: Anthropocene Working Group (AWG) → Subcommission on Quaternary
Stratigraphy (SQS) → ICS → IUGS. De AWG koos het Crawford-meer (Ontario, Canada) als
'golden spike' (1952, piek in radioactief plutonium). In maart 2024 verwierp de SQS het voorstel (12
tegen, 4 voor). IUGS bevestigde de verwerping. Argumenten: het startpunt van 1952 is te recent,
het negeert het bredere verhaal van menselijke impact.
Toch bruikbaar: de IUGS zelf ziet de term als waardevol. Jacquelyn Gill: de term is zinvol als breed,
vaag concept dat alle disciplines verbindt. Chris Thomas: 'antropoceen' helpt ons af te stappen van
het idee dat de mensheid losstaat van de natuur.
,Clive Hamilton: de term is alleen zinvol vanuit het kader van de Aardesysteemwetenschap (Earth
System Science/ESS). De aarde is een 'complex, dynamisch, zichzelf organiserend systeem' met
emergente eigenschappen. De mensheid is geen geologische kracht maar een geologische
MACHT (kan zich onthouden, kracht niet). De start van het antropoceen markeert een diepe breuk:
voor het eerst speelt een niet-fysische factor (wilskracht) een rol in het aardsysteem.
3. De drie momenten van Clive Hamilton in het cursusboek
⭐ EXAMENVRAAG: Clive Hamilton op drie cruciale momenten
MOMENT 1 — INLEIDING: het antropoceen en 'soort-denken'
Hamilton: het antropoceen is alleen zinvol vanuit ESS. De mensheid is een geologische
MACHT (heeft wilskracht, kan kiezen). De menselijk en de aardse geschiedenis zijn
voortaan verstrengeld. Conclusie: we hebben dringend nood aan 'soort-denken' (denken,
voelen en handelen als één soort, als één geheel).
MOMENT 2 — H9 (§2.4): optimisme als illusie
Hamilton: optimisme m.b.t. klimaatverandering is niet langer rationeel te rechtvaardigen.
'Gezonde illusies' worden 'ongezonde waandenkbeelden'. Altijd hoopvol blijven (koste wat
het kost) is een ontkenning van de realiteit. Geforceerd optimisme koppelt ons los van de
werkelijkheid. Hij pleit voor het accepteren van mogelijk verlies.
MOMENT 3 — H9 (§3): het antropocentrisme als fait accompli
Hamilton: antropocentrisme is de facto een realiteit geworden door het antropoceen. De
kloof tussen mens en alle andere wezens is onoverbrugbaar (steden, wiskunde,
geneeskunde, atoomsplitsing...). Maar het moet een NEDERIG antropocentrisme zijn: we
zijn een machtige maar eindige macht, niet de bazen van het aardsysteem. We kunnen dat
systeem niet managen.
, Hoofdstuk 1 — Wat is religie?
Uitgangspunt: John Lennon's 'Imagine' bevat antireligieuze boodschap MAAR wordt zelf religieus
beleefd (hymne, gezongen bij rampen). Dit toont de meerzinnigheid van het begrip religie.
Problemen met de definitie van religie
Het alledaagse begrip van religie (Nongbri) heeft 6 kenmerken: (1) religie is een apart domein, (2)
gaat over God/goden/bovenmenselijke krachten, (3) is primair een kwestie van overtuigingen, (4)
omvat diverse varianten (christendom, boeddhisme...), (5) zijn culturele uitdrukkingen van een
universele impuls, (6) is wezenlijk innerlijk en privé. Dit model is Europees-christelijk van oorsprong
(post-Reformatie, rationalisme, natiestaat).
Probleem: er bestaat geen definitie die alle fenomenen die we 'religie' noemen op een consistente
manier omschrijft.
Functionele vs. substantiële benadering
• Functionele benadering (Yinger): religie = elk systeem waarmee mensen omgaan met de
ultieme problemen (lijden, dood, kwaad). PROBLEEM: leidt tot 'conceptuele inflatie'
(Neckebrouck): ook atheïsme, marxisme, sport en Star Trek worden dan 'religie'.
• Substantiële benadering (Neckebrouck): religie = verhouding tot 'een andere zijde van de
werkelijkheid' die tegelijk alteriteit (andersheid) en superioriteit uitdrukt. William James:
'onzichtbare orde'. Dit is de definitie die het cursusboek gebruikt.
Hedges' familiegelijkenissenmodel: iets is religie als het minimaal 4 van 6 kenmerken vertoont.
Neckebrouck: ook dit is arbitrair (waarom 4? waarom die 6?).
Neckebrouck wil de term 'religie' behouden: hij verwijst naar een diep beleefde werkelijkheid voor
talloze mensen. We moeten definitie corrigeren, niet opgeven.
⭐ EXAMENVRAAG: Welke definitie gebruikt het cursusboek?
Neckebrouck's minimale, substantiële definitie: religie = een verhouding tot 'een andere
zijde van de werkelijkheid' met een connotatie van alteriteit én superioriteit. Religie is geen
functioneel substituut voor iets anders. God/goden zijn niet noodzakelijk: 'de andere zijde'
kan ook het aardsysteem/de natuur zijn (ecologisme als religie — zie H9).
Hoofdstuk 2 — De uitdaging van het vooruitgangsdenken
1. Vooruitgang is een feit
Vooruitgangsdenkers (Johan Norberg, Hans Rosling, Steven Pinker): talloze grafieken tonen
vermindering van extreme armoede, kindersterfte, honger, slavernij, geweld; toename van
levensverwachting, geletterdheid, democratie. In 1981 was 43,6% van de wereldbevolking extreem
arm; in 2019 nog 9%. In 1820 was ~84% extreem arm.
2. Het WTK-bestel (Etienne Vermeersch)
De drie componenten die de vooruitgang mogelijk maakten en die elkaar wederzijds versterken:
• W — Wetenschap: de moderne experimentele natuurwetenschap (zeventiende eeuw):
toepassing van wiskunde op de natuur, empirisme, hernieuwd atomisme (wetenschappelijke
revolutie).
Frederiek Depoortere — JLIZBY Religie, Zingeving en Levensbeschouwing — KU Leuven
Examengericht — Alle hoofdstukken — Examenanalyse 2023–2025 verwerkt
INLEIDING — Spiritualiteit & het Antropoceen
1. Wat is spiritualiteit?
De definitie van spiritualiteit (Weathers, McCarthy & Coffey) heeft drie bepalende attributen:
• Verbondenheid — gevoel van in-relatie-staan met zichzelf, anderen, de natuur en
(eventueel) een Hogere Macht.
• Transcendentie (zelftranscendentie) — vermogen om het eigen zelf in het hier-en-nu te
overstijgen; verder kijken dan de grenzen van het zelf.
• Zin/betekenis/bedoeling in het leven — 'zin-vinding', niet 'zin-geving': zin valt ons toe
wanneer we ons verbinden met steeds grotere gehelen.
Bijkomende kenmerken: spiritualiteit is een universeel menselijk potentieel (David Hay: iedereen
heeft het, maar het moet gevoed worden), hoogst persoonlijk, evolueert in de loop van het leven,
heeft positieve gevolgen (welzijn, veerkracht, hoop, vrede).
Het beeld is een spiraal die zich vanuit het middelpunt van concentrische cirkels naar buiten
beweegt: individu → gezin → vrienden → gemeenschap → samenleving → mensheid → aarde →
universum (→ eventueel God). Spiritualiteit staat of valt NIET met het bestaan van God.
Spiritualiteit heeft drie aspecten: hoofd (levensbeschouwing), hart (gevoelens) en handen
(handelen). Het intellectuele aspect (levensbeschouwing) is één dimensie; spirituele groei vraagt
vorming van de héle persoon.
⭐ EXAMENVRAAG: Stelling: 'spiritualiteit = verbinding met een andere zijde van de
werkelijkheid'
FOUT — dit is Neckebroucks definitie van RELIGIE, niet van spiritualiteit.
Spiritualiteit = verbondenheid + zelftranscendentie + zinvinding (Weathers et al.). Er is geen
vereiste van een 'andere zijde'. Spiritualiteit kan ook niet-religieus zijn. Religie
(Neckebrouck) = verhouding van mensen tot een hogere of diepere dimensie van de
werkelijkheid. Spiritualiteit en religie overlappen maar zijn niet synoniem.
2. Het Antropoceen — opkomst en (niet-)erkenning
Term geïntroduceerd door Paul Crutzen en Eugene Stoermer (2000): 'anthropos' (Gr. mens) + '-
ceen' (recent geologisch tijdvak). Idee: de mensheid is een geologische superkracht geworden.
Erkenningsprocedure: Anthropocene Working Group (AWG) → Subcommission on Quaternary
Stratigraphy (SQS) → ICS → IUGS. De AWG koos het Crawford-meer (Ontario, Canada) als
'golden spike' (1952, piek in radioactief plutonium). In maart 2024 verwierp de SQS het voorstel (12
tegen, 4 voor). IUGS bevestigde de verwerping. Argumenten: het startpunt van 1952 is te recent,
het negeert het bredere verhaal van menselijke impact.
Toch bruikbaar: de IUGS zelf ziet de term als waardevol. Jacquelyn Gill: de term is zinvol als breed,
vaag concept dat alle disciplines verbindt. Chris Thomas: 'antropoceen' helpt ons af te stappen van
het idee dat de mensheid losstaat van de natuur.
,Clive Hamilton: de term is alleen zinvol vanuit het kader van de Aardesysteemwetenschap (Earth
System Science/ESS). De aarde is een 'complex, dynamisch, zichzelf organiserend systeem' met
emergente eigenschappen. De mensheid is geen geologische kracht maar een geologische
MACHT (kan zich onthouden, kracht niet). De start van het antropoceen markeert een diepe breuk:
voor het eerst speelt een niet-fysische factor (wilskracht) een rol in het aardsysteem.
3. De drie momenten van Clive Hamilton in het cursusboek
⭐ EXAMENVRAAG: Clive Hamilton op drie cruciale momenten
MOMENT 1 — INLEIDING: het antropoceen en 'soort-denken'
Hamilton: het antropoceen is alleen zinvol vanuit ESS. De mensheid is een geologische
MACHT (heeft wilskracht, kan kiezen). De menselijk en de aardse geschiedenis zijn
voortaan verstrengeld. Conclusie: we hebben dringend nood aan 'soort-denken' (denken,
voelen en handelen als één soort, als één geheel).
MOMENT 2 — H9 (§2.4): optimisme als illusie
Hamilton: optimisme m.b.t. klimaatverandering is niet langer rationeel te rechtvaardigen.
'Gezonde illusies' worden 'ongezonde waandenkbeelden'. Altijd hoopvol blijven (koste wat
het kost) is een ontkenning van de realiteit. Geforceerd optimisme koppelt ons los van de
werkelijkheid. Hij pleit voor het accepteren van mogelijk verlies.
MOMENT 3 — H9 (§3): het antropocentrisme als fait accompli
Hamilton: antropocentrisme is de facto een realiteit geworden door het antropoceen. De
kloof tussen mens en alle andere wezens is onoverbrugbaar (steden, wiskunde,
geneeskunde, atoomsplitsing...). Maar het moet een NEDERIG antropocentrisme zijn: we
zijn een machtige maar eindige macht, niet de bazen van het aardsysteem. We kunnen dat
systeem niet managen.
, Hoofdstuk 1 — Wat is religie?
Uitgangspunt: John Lennon's 'Imagine' bevat antireligieuze boodschap MAAR wordt zelf religieus
beleefd (hymne, gezongen bij rampen). Dit toont de meerzinnigheid van het begrip religie.
Problemen met de definitie van religie
Het alledaagse begrip van religie (Nongbri) heeft 6 kenmerken: (1) religie is een apart domein, (2)
gaat over God/goden/bovenmenselijke krachten, (3) is primair een kwestie van overtuigingen, (4)
omvat diverse varianten (christendom, boeddhisme...), (5) zijn culturele uitdrukkingen van een
universele impuls, (6) is wezenlijk innerlijk en privé. Dit model is Europees-christelijk van oorsprong
(post-Reformatie, rationalisme, natiestaat).
Probleem: er bestaat geen definitie die alle fenomenen die we 'religie' noemen op een consistente
manier omschrijft.
Functionele vs. substantiële benadering
• Functionele benadering (Yinger): religie = elk systeem waarmee mensen omgaan met de
ultieme problemen (lijden, dood, kwaad). PROBLEEM: leidt tot 'conceptuele inflatie'
(Neckebrouck): ook atheïsme, marxisme, sport en Star Trek worden dan 'religie'.
• Substantiële benadering (Neckebrouck): religie = verhouding tot 'een andere zijde van de
werkelijkheid' die tegelijk alteriteit (andersheid) en superioriteit uitdrukt. William James:
'onzichtbare orde'. Dit is de definitie die het cursusboek gebruikt.
Hedges' familiegelijkenissenmodel: iets is religie als het minimaal 4 van 6 kenmerken vertoont.
Neckebrouck: ook dit is arbitrair (waarom 4? waarom die 6?).
Neckebrouck wil de term 'religie' behouden: hij verwijst naar een diep beleefde werkelijkheid voor
talloze mensen. We moeten definitie corrigeren, niet opgeven.
⭐ EXAMENVRAAG: Welke definitie gebruikt het cursusboek?
Neckebrouck's minimale, substantiële definitie: religie = een verhouding tot 'een andere
zijde van de werkelijkheid' met een connotatie van alteriteit én superioriteit. Religie is geen
functioneel substituut voor iets anders. God/goden zijn niet noodzakelijk: 'de andere zijde'
kan ook het aardsysteem/de natuur zijn (ecologisme als religie — zie H9).
Hoofdstuk 2 — De uitdaging van het vooruitgangsdenken
1. Vooruitgang is een feit
Vooruitgangsdenkers (Johan Norberg, Hans Rosling, Steven Pinker): talloze grafieken tonen
vermindering van extreme armoede, kindersterfte, honger, slavernij, geweld; toename van
levensverwachting, geletterdheid, democratie. In 1981 was 43,6% van de wereldbevolking extreem
arm; in 2019 nog 9%. In 1820 was ~84% extreem arm.
2. Het WTK-bestel (Etienne Vermeersch)
De drie componenten die de vooruitgang mogelijk maakten en die elkaar wederzijds versterken:
• W — Wetenschap: de moderne experimentele natuurwetenschap (zeventiende eeuw):
toepassing van wiskunde op de natuur, empirisme, hernieuwd atomisme (wetenschappelijke
revolutie).
