Volledige lijst met termen 2026
Les 1 – Algemene inleiding
Begrip Definitie
Globale Geen louter geografisch begrip, maar aanduiding voor
Zuiden (Global een gedeelde geschiedenis van kolonialisme en een
South) subalterne (ondergeschikte) machtsrelatie ten opzichte
van het Globale Noorden. Het Zuiden vormt een integraal
onderdeel van de globalisering.
Derde Wereld Term oorspronkelijk gebruikt tijdens de Koude Oorlog voor
landen die niet tot het kapitalistische Westen (Eerste
Wereld) of het communistische Oostblok (Tweede Wereld)
behoorden. Vaak koloniën of recent onafhankelijke staten
die kampten met armoede en onderontwikkeling.
Tegenwoordig minder gebruikt vanwege pejoratieve
connotatie.
Eurocentrisme Wereldbeeld waarbij Europese cultuur, waarden en
geschiedenis centraal staan en als superieur worden
beschouwd ten opzichte van andere culturen. Negeert of
minimaliseert bijdragen van niet-Europese
samenlevingen, wat leidt tot bevooroordeling in onderwijs,
wetenschap en beleid.
Raciaal Concept dat onderzoekt hoe kapitalistische systemen
kapitalisme raciale verschillen en ongelijkheden creëren, in stand
houden en exploiteren. Kapitalisme is niet alleen
economisch maar ook raciaal gestructureerd; raciale
hiërarchieën zijn fundamenteel voor kapitaalaccumulatie.
Massacre de Bloedbad in een militair kamp in Thiaroye (Senegal).
Thiaroye Franse koloniale troepen schoten op West-
(1944) Afrikaanse tirailleurs sénégalais (soldaten in Franse
dienst) die protesteerden voor onbetaalde lonen en
pensioenen na in WOII gevochten te hebben.
Symboliseert de wrede en ongelijke koloniale
machtsverhoudingen van het Franse rijk.
Les 2 – De geboorte van een nieuw wereldsysteem
Begrip Definitie
Zijderoute Netwerk van handelsroutes die China met het Midden-
, Oosten, Afrika en Europa verbond (vanaf 2e eeuw v.C.).
Cruciale rol in culturele, commerciële en
technologische uitwisseling tussen beschavingen;
goederen zoals zijde, specerijen en ideeën reisden
langs deze routes – een vroege vorm van globalisering.
Bronzen beelden Kunstwerken gemaakt door de Edo-bevolking in het
van Benin Koninkrijk Benin (nu Nigeria) tussen 13e en 19e eeuw.
Beroemd om gedetailleerde voorstellingen van
koningen, dieren en rituele scènes. In 1897 door Britse
troepen geroofd tijdens een strafexpeditie en verspreid
naar musea wereldwijd.
Tenochtitlan Hoofdstad van het Azteekse rijk, gelegen in het huidige
Mexico-Stad. Gesticht in 1325, groeide uit tot een van
de grootste steden ter wereld vóór de Spaanse
verovering door Hernán Cortés in 1521. Beroemd om
kanalen, tempels en marktplaatsen.
Zheng He Chinese admiraal en ontdekkingsreiziger tijdens de
Ming-dynastie. Leidde zeven grote maritieme
expedities (1405-1433) naar Zuidoost-Azië, Zuid-Azië,
het Midden-Oosten en Oost-Afrika. Bevorderde handel
en diplomatieke relaties; toonde de technologische
superioriteit van de Chinese vloot.
Mansa Moussa Tiende Mansa (koning) van het Mali-rijk (regeerde
1312-1337). Stond bekend als de rijkste man in de
geschiedenis vanwege de enorme goudvoorraden van
zijn rijk. Zijn pelgrimstocht naar Mekka (1324-1325)
zorgde voor internationale bekendheid van het Mali-
rijk.
Mercantilisme Economische theorie en beleid uit de 16e-18e eeuw: de
rijkdom van een natie hangt af van haar voorraad
edelmetaal (goud en zilver). Stimuleerde
exportbevordering en importbeperking via
beschermende tarieven en koloniale expansie om een
handelsoverschot te behalen.
Feodalisme Middeleeuws Europees sociaal en economisch systeem
waarbij landbezit de basis vormde voor macht en
rijkdom. In ruil voor militaire en andere diensten
kregen leenmannen (vazallen) land van hun leenheer.
Boeren (horigen) werkten op het land en betaalden in
, natura of arbeid.
Protokapitalisme Vroege vormen van kapitalistische economische
praktijken en instellingen ontstaan in de late
middeleeuwen en vroege renaissance, vóór de
volledige ontwikkeling van het kapitalisme. Omvatte
commerciële landbouw, handel, financiële innovaties
(banken, wisselbrieven) en de opkomst van een
stedelijke middenklasse.
Fernando Portugese ontdekkingsreiziger (1480-1521) die de
Magellaan eerste succesvolle poging ondernam om de aarde te
(Portugees) omzeilen. Expeditie gesponsord door Spanje vertrok in
1519. Magellaan zelf kwam om in de Filipijnen, maar
zijn vloot voltooide de reis in 1522 onder leiding van
Juan Sebastián Elcano.
Cristóbal Colón Italiaanse ontdekkingsreiziger in Spaanse dienst (1451-
(Columbus) 1506). Probeerde in 1492 een westelijke route naar
Azië te vinden, maar stuitte op de Bahama's. Zette zo
de Europese ontdekking en kolonisatie van de
Amerika's in gang met ingrijpende gevolgen voor de
inheemse bevolking.
Vasco da Gama Portugese ontdekkingsreiziger (1460-1524) die in 1498
als eerste Europeaan de zeeroute naar India ontdekte
door rond Kaap de Goede Hoop te varen. Opende
directe maritieme handel tussen Europa en Azië,
waardoor de Portugese invloed in de Indische Oceaan
aanzienlijk toenam.
Waldseemuller Kaart gemaakt in 1507 door de Duitse cartograaf
wereldkaart Martin Waldseemüller. Beroemd omdat het de eerste
kaart is die de naam "America" gebruikt voor de
Nieuwe Wereld, ter ere van Amerigo Vespucci.
Markeerde een belangrijke stap in de cartografie door
de Nieuwe Wereld als aparte continenten te erkennen.
Verdragen van Overeenkomsten tussen Spanje en Portugal om hun
Tordesillas en ontdekkingsgebieden te verdelen. Tordesillas (1494)
Zaragoza verdeelde de niet-Europese wereld langs een
meridiaan 370 mijlen ten westen van de Kaapverdische
Eilanden. Zaragoza (1529) stelde een lijn in de Stille
Oceaan in. Doel: conflicten vermijden door duidelijke
koloniale grenzen.
,Hernán Cortés Spaanse conquistador (1485-1547) die het Azteekse
rijk veroverde (1519-1521) en Mexico voor Spanje in
bezit nam. Gebruikte militaire kracht, allianties met
inheemse groepen en strategisch verraad. Zijn acties
hadden langdurige gevolgen voor de geschiedenis en
cultuur van Latijns-Amerika.
Francisco Pizarro Spaanse conquistador (1478-1541) die het Inca-rijk in
Peru veroverde (1532-1533). Gebruikte een combinatie
van militaire strategie, politieke intriges en ziektes. Zijn
veroveringen breidden het Spaanse rijk uit en brachten
enorme rijkdom (goud en zilver) naar Spanje.
De zilvervloot Jaarlijkse Spaanse schatvloot die zilver uit de
Amerikaanse kolonies naar Spanje vervoerde in de 16e
en 17e eeuw. Bekendste aanval vond plaats in 1628,
toen de Nederlandse admiraal Piet Hein een Spaanse
zilvervloot buitmaakte – een belangrijke overwinning
voor de Nederlandse opstand tegen Spanje.
Bartolomé de las Spaanse priester en "Verdediger van de Indianen"
Casas (1484-1566). Bekritiseerde de wreedheden van de
conquistadores tegen de inheemse bevolking en pleitte
voor humane behandeling. Zijn geschriften droegen bij
aan de Nieuwe Wetten van 1542. Zijn vroege suggestie
om Afrikaanse slaven te gebruiken (om inheemse
volken te sparen) werd later controversieel.
Les 3 – Van handel naar heerschappij
Begrip Definitie
VOC (Verenigde Nederlandse handelsmaatschappij opgericht in 1602,
Oost-Indische kreeg monopolies op de handel in specerijen en andere
Compagnie) goederen in Azië. Richtte handelskantoren, forten en
kolonies op; was de eerste multinational en de eerste
onderneming die aandelen uitgaf. Speelde cruciale rol
in de Nederlandse Gouden Eeuw.
WIC (West- Nederlandse handelsmaatschappij opgericht in 1621,
Indische kreeg monopolies op de handel in het Atlantische
Compagnie) gebied, inclusief slavenhandel, suiker, tabak en goud.
Speelde belangrijke rol in de Nederlandse koloniale
expansie in het Caribisch gebied en Noord- en Zuid-
, Amerika.
Jan Pieterszoon Nederlandse koloniale bestuurder en vierde
Coen gouverneur-generaal van de VOC in Azië (1587-1629).
Stond bekend om zijn harde beleid en militaire acties
om Nederlandse handelsmonopolies in de Indische
Oceaan te vestigen, waaronder de brute onderwerping
van de Banda-eilanden voor de nootmuskaathandel.
Primitieve of Karl Marx’ concept dat de historische processen
oorspronkelijke beschrijft die de voorwaarden schiepen voor de
accumulatie opkomst van het kapitalisme: onteigening en
privatisering van gemeenschappelijk land, koloniale
uitbuiting, slavernij, en gedwongen arbeid. In
tegenstelling tot Adam Smith’ vreedzame previous
accumulation benadrukt Marx het gewelddadige
karakter.
British East Engelse handelsmaatschappij opgericht in 1600 met
India Company monopolie op handel met Azië. Speelde centrale rol in
(EIC) Britse koloniale expansie in India en andere delen van
Azië; fungeerde als privaat leger en overheidsinstantie.
Oefende politieke en militaire macht uit, wat leidde tot
Britse overheersing in India na de Opstand van 1857.
Royal Charter Formeel document uitgegeven door een vorst dat een
organisatie opricht of bepaalde rechten en privileges
verleent. Veel middeleeuwse gilden, universiteiten en
handelsmaatschappijen (zoals de EIC) kregen hun
legitimiteit en operationele autoriteit via een Royal
Charter.
Mughal Empire Islamitisch rijk dat grote delen van het Indiase
subcontinent regeerde van de vroege 16e tot de late
18e eeuw. Bekend om culturele en architectonische
prestaties (o.a. Taj Mahal), administratieve en
economische hervormingen, en bloeiende handel en
landbouwproductie.
Bengaalse Snelle economische en sociale veranderingen die
revolutie Bengalen doormaakte tijdens de Britse koloniale
overheersing, vooral na de Slag bij Plassey (1757).
Omvatte intensivering van de landbouw, ontwikkeling
van een exportgerichte economie, en ontwrichting van
traditionele sociale structuren.
,Slag bij Plassey Beslissende veldslag in 1757 waarbij de troepen van de
British East India Company onder leiding van Robert
Clive de legers van de Nawab van Bengalen, Siraj ud-
Daula, versloegen. Markeerde het begin van de Britse
overheersing in India en de uitbreiding van de EIC’s
politieke macht.
Robert Clive Britse soldaat en koloniaal bestuurder (1725-1774) die
een sleutelrol speelde in de vestiging van Britse macht
in India. Zijn overwinning in de Slag bij Plassey leidde
tot Britse controle over Bengalen. Wordt vaak gezien
als de grondlegger van het Britse rijk in India.
Mir Jafar & Siraj Siraj ud-Daula was de Nawab van Bengalen die in de
ud-Daula Slag bij Plassey door de Britten werd verslagen,
grotendeels door verraad van zijn commandant Mir
Jafar. Mir Jafar werd vervolgens door de Britten als
marionet-nawab geïnstalleerd, maar zijn heerschappij
was zwak en hij werd uiteindelijk afgezet.
British Raj Periode van directe Britse koloniale heerschappij over
India van 1858 tot 1947. Na de Opstand van 1857 nam
de Britse kroon het bestuur over van de EIC.
Gekenmerkt door economische exploitatie, sociale
hervormingen, en de groei van een
onafhankelijkheidsbeweging die leidde tot de
onafhankelijkheid van India en Pakistan in 1947.
Wettig Opium & Willem I van Nederland stimuleerde de opiumhandel
Willem I door de Nederlands-Indische regering te betrekken bij
de productie en verkoop van opium. Dit leverde
aanzienlijke winsten op maar droeg bij aan sociale
problemen en verslaving.
Opium-oorlogen Conflicten tussen China en Groot-Brittannië (1839-1842
en 1856-1860). De Britten gebruikten militaire macht
om de Chinese regering te dwingen haar grenzen open
te stellen voor de opiumhandel. Resulteerden in de
opening van Chinese havens voor Europese handel en
de "ongelijke verdragen", met afname van Chinese
soevereiniteit.
Adam Smith Schotse econoom en filosoof (1723-1790), bekend om
"The Wealth of Nations" (1776). Wordt gezien als
grondlegger van de moderne economie. Pleitte voor
vrije markten, arbeidsverdeling en de "onzichtbare
, hand". Sprak over previous accumulation – in zijn
liberale visie een vreedzaam verhaal van ijverige
ondernemers. Marx counterde dit met primitieve
accumulatie.
Les 4 – De driehoekshandel en het belang van de slavernij
Begrip Definitie
Driehoekshan Trans-Atlantisch handelssysteem (16e-19e eeuw):
del goederen (geweren, alcohol) van Europa naar Afrika,
geruild voor slaven; slaven naar Amerika vervoerd en
verkocht; koloniale producten (suiker, tabak, katoen) terug
naar Europa. Versterkte de Europese economieën ten
koste van Afrika en de Amerika's.
The Brooks Berucht Brits slavenschip uit de 18e eeuw. Illustraties van
de overvolle en inhumane omstandigheden aan boord
werden door abolitionisten gebruikt om het publiek bewust
te maken van de gruwelen van de slavernij en de
slavenhandel.
Tightpacking Methode op slavenschepen waarbij zoveel mogelijk slaven
in de beperkte ruimte werden gepropt om de winst te
maximaliseren, ondanks hoge sterfte en onmenselijke
omstandigheden. Illustreert de wreedheid en economische
drijfveren achter de trans-Atlantische slavenhandel.
Old World Slavernijpraktijken in Europa, Afrika, Azië en het Midden-
Slavery Oosten vóór de ontdekking van de Nieuwe Wereld. Vaak
gebaseerd op krijgsgevangenschap, schuldslavernij of
straf; varieerden sterk maar kenden meestal een zekere
mate van integratie en rechten voor slaven.
New World Slavernijpraktijken die zich ontwikkelden in de Amerika's
Slavery na de Europese kolonisatie, gekenmerkt door de trans-
Atlantische slavenhandel. Bijzonder wreed, systematisch
en gebaseerd op raciale hiërarchieën, met nadruk op
plantagearbeid en extreme uitbuiting van Afrikaanse
slaven. De mens werd gereduceerd tot louter juridisch
eigendom (menselijk vee).
Janitsaren Elite-infanterietroepen in het Ottomaanse leger (14e-19e
eeuw). Gerekruteerd uit christelijke jongens via
het devşirme-systeem, bekeerd tot de islam, en intensief
, militair getraind. Speelden cruciale rol in militaire
successen en bestuur van het Ottomaanse Rijk.
Mammelukke Slaven-soldaten die een belangrijke militaire en politieke
n kracht vormden in de islamitische wereld, vooral in Egypte
(middeleeuwen tot vroege moderne tijd). Oorspronkelijk
slaven, maar kregen vaak aanzienlijke macht en konden
zelfs tot heersers worden, zoals in het Mammelukken-
sultanaat in Egypte (1250-1517).
Les 5 – Slavernij en de opkomst van het racisme
Begrip Definitie
Afstammelingen Verwijst naar overlevenden van het Champa-koninkrijk
van Cham (huidige Vietnam, 2e-19e eeuw). Beroemd om handel,
maritieme macht en culturele uitwisseling. Johan
Picardt gebruikte dit bijbelse verhaal (Cham als
vervloekte zoon van Noach) om slavernij te legitimeren;
later ook gebruikt om klassen- en rassenverschillen te
verklaren.
Johan Picardt Nederlandse predikant en historicus (1600-1670),
bekend om onderzoek naar prehistorie in Drenthe.
Gebruikte het verhaal van de afstammelingen van
Cham om slavernij te legitimeren.
Colour-coded vs Colour-coded: discriminatie op basis van huidskleur,
culture-coded waarbij mensen worden beoordeeld op raciale
racisme kenmerken. Culture-coded: discriminatie gebaseerd op
culturele verschillen (taal, religie, gewoonten), waarbij
cultuur als dekmantel wordt gebruikt voor raciale
vooroordelen en uitsluiting.
Juan Ginés de Spaanse humanist en filosoof (1494-1573) die de
Sepulveda Spaanse veroveringen in de Amerika's en de slavernij
van inheemse volkeren verdedigde. Betoogde in
"Democrates Alter" (1544) dat inheemse Amerikanen
van nature inferieur waren en onderworpen moesten
worden aan Spaanse heerschappij om beschaafd te
worden.
Carl Linnaeus Zweedse botanicus (1707-1778) die het binomiale
nomenclatuursysteem ontwikkelde. Classificeerde in
"Systema Naturae" mensen in vier geografische rassen
Les 1 – Algemene inleiding
Begrip Definitie
Globale Geen louter geografisch begrip, maar aanduiding voor
Zuiden (Global een gedeelde geschiedenis van kolonialisme en een
South) subalterne (ondergeschikte) machtsrelatie ten opzichte
van het Globale Noorden. Het Zuiden vormt een integraal
onderdeel van de globalisering.
Derde Wereld Term oorspronkelijk gebruikt tijdens de Koude Oorlog voor
landen die niet tot het kapitalistische Westen (Eerste
Wereld) of het communistische Oostblok (Tweede Wereld)
behoorden. Vaak koloniën of recent onafhankelijke staten
die kampten met armoede en onderontwikkeling.
Tegenwoordig minder gebruikt vanwege pejoratieve
connotatie.
Eurocentrisme Wereldbeeld waarbij Europese cultuur, waarden en
geschiedenis centraal staan en als superieur worden
beschouwd ten opzichte van andere culturen. Negeert of
minimaliseert bijdragen van niet-Europese
samenlevingen, wat leidt tot bevooroordeling in onderwijs,
wetenschap en beleid.
Raciaal Concept dat onderzoekt hoe kapitalistische systemen
kapitalisme raciale verschillen en ongelijkheden creëren, in stand
houden en exploiteren. Kapitalisme is niet alleen
economisch maar ook raciaal gestructureerd; raciale
hiërarchieën zijn fundamenteel voor kapitaalaccumulatie.
Massacre de Bloedbad in een militair kamp in Thiaroye (Senegal).
Thiaroye Franse koloniale troepen schoten op West-
(1944) Afrikaanse tirailleurs sénégalais (soldaten in Franse
dienst) die protesteerden voor onbetaalde lonen en
pensioenen na in WOII gevochten te hebben.
Symboliseert de wrede en ongelijke koloniale
machtsverhoudingen van het Franse rijk.
Les 2 – De geboorte van een nieuw wereldsysteem
Begrip Definitie
Zijderoute Netwerk van handelsroutes die China met het Midden-
, Oosten, Afrika en Europa verbond (vanaf 2e eeuw v.C.).
Cruciale rol in culturele, commerciële en
technologische uitwisseling tussen beschavingen;
goederen zoals zijde, specerijen en ideeën reisden
langs deze routes – een vroege vorm van globalisering.
Bronzen beelden Kunstwerken gemaakt door de Edo-bevolking in het
van Benin Koninkrijk Benin (nu Nigeria) tussen 13e en 19e eeuw.
Beroemd om gedetailleerde voorstellingen van
koningen, dieren en rituele scènes. In 1897 door Britse
troepen geroofd tijdens een strafexpeditie en verspreid
naar musea wereldwijd.
Tenochtitlan Hoofdstad van het Azteekse rijk, gelegen in het huidige
Mexico-Stad. Gesticht in 1325, groeide uit tot een van
de grootste steden ter wereld vóór de Spaanse
verovering door Hernán Cortés in 1521. Beroemd om
kanalen, tempels en marktplaatsen.
Zheng He Chinese admiraal en ontdekkingsreiziger tijdens de
Ming-dynastie. Leidde zeven grote maritieme
expedities (1405-1433) naar Zuidoost-Azië, Zuid-Azië,
het Midden-Oosten en Oost-Afrika. Bevorderde handel
en diplomatieke relaties; toonde de technologische
superioriteit van de Chinese vloot.
Mansa Moussa Tiende Mansa (koning) van het Mali-rijk (regeerde
1312-1337). Stond bekend als de rijkste man in de
geschiedenis vanwege de enorme goudvoorraden van
zijn rijk. Zijn pelgrimstocht naar Mekka (1324-1325)
zorgde voor internationale bekendheid van het Mali-
rijk.
Mercantilisme Economische theorie en beleid uit de 16e-18e eeuw: de
rijkdom van een natie hangt af van haar voorraad
edelmetaal (goud en zilver). Stimuleerde
exportbevordering en importbeperking via
beschermende tarieven en koloniale expansie om een
handelsoverschot te behalen.
Feodalisme Middeleeuws Europees sociaal en economisch systeem
waarbij landbezit de basis vormde voor macht en
rijkdom. In ruil voor militaire en andere diensten
kregen leenmannen (vazallen) land van hun leenheer.
Boeren (horigen) werkten op het land en betaalden in
, natura of arbeid.
Protokapitalisme Vroege vormen van kapitalistische economische
praktijken en instellingen ontstaan in de late
middeleeuwen en vroege renaissance, vóór de
volledige ontwikkeling van het kapitalisme. Omvatte
commerciële landbouw, handel, financiële innovaties
(banken, wisselbrieven) en de opkomst van een
stedelijke middenklasse.
Fernando Portugese ontdekkingsreiziger (1480-1521) die de
Magellaan eerste succesvolle poging ondernam om de aarde te
(Portugees) omzeilen. Expeditie gesponsord door Spanje vertrok in
1519. Magellaan zelf kwam om in de Filipijnen, maar
zijn vloot voltooide de reis in 1522 onder leiding van
Juan Sebastián Elcano.
Cristóbal Colón Italiaanse ontdekkingsreiziger in Spaanse dienst (1451-
(Columbus) 1506). Probeerde in 1492 een westelijke route naar
Azië te vinden, maar stuitte op de Bahama's. Zette zo
de Europese ontdekking en kolonisatie van de
Amerika's in gang met ingrijpende gevolgen voor de
inheemse bevolking.
Vasco da Gama Portugese ontdekkingsreiziger (1460-1524) die in 1498
als eerste Europeaan de zeeroute naar India ontdekte
door rond Kaap de Goede Hoop te varen. Opende
directe maritieme handel tussen Europa en Azië,
waardoor de Portugese invloed in de Indische Oceaan
aanzienlijk toenam.
Waldseemuller Kaart gemaakt in 1507 door de Duitse cartograaf
wereldkaart Martin Waldseemüller. Beroemd omdat het de eerste
kaart is die de naam "America" gebruikt voor de
Nieuwe Wereld, ter ere van Amerigo Vespucci.
Markeerde een belangrijke stap in de cartografie door
de Nieuwe Wereld als aparte continenten te erkennen.
Verdragen van Overeenkomsten tussen Spanje en Portugal om hun
Tordesillas en ontdekkingsgebieden te verdelen. Tordesillas (1494)
Zaragoza verdeelde de niet-Europese wereld langs een
meridiaan 370 mijlen ten westen van de Kaapverdische
Eilanden. Zaragoza (1529) stelde een lijn in de Stille
Oceaan in. Doel: conflicten vermijden door duidelijke
koloniale grenzen.
,Hernán Cortés Spaanse conquistador (1485-1547) die het Azteekse
rijk veroverde (1519-1521) en Mexico voor Spanje in
bezit nam. Gebruikte militaire kracht, allianties met
inheemse groepen en strategisch verraad. Zijn acties
hadden langdurige gevolgen voor de geschiedenis en
cultuur van Latijns-Amerika.
Francisco Pizarro Spaanse conquistador (1478-1541) die het Inca-rijk in
Peru veroverde (1532-1533). Gebruikte een combinatie
van militaire strategie, politieke intriges en ziektes. Zijn
veroveringen breidden het Spaanse rijk uit en brachten
enorme rijkdom (goud en zilver) naar Spanje.
De zilvervloot Jaarlijkse Spaanse schatvloot die zilver uit de
Amerikaanse kolonies naar Spanje vervoerde in de 16e
en 17e eeuw. Bekendste aanval vond plaats in 1628,
toen de Nederlandse admiraal Piet Hein een Spaanse
zilvervloot buitmaakte – een belangrijke overwinning
voor de Nederlandse opstand tegen Spanje.
Bartolomé de las Spaanse priester en "Verdediger van de Indianen"
Casas (1484-1566). Bekritiseerde de wreedheden van de
conquistadores tegen de inheemse bevolking en pleitte
voor humane behandeling. Zijn geschriften droegen bij
aan de Nieuwe Wetten van 1542. Zijn vroege suggestie
om Afrikaanse slaven te gebruiken (om inheemse
volken te sparen) werd later controversieel.
Les 3 – Van handel naar heerschappij
Begrip Definitie
VOC (Verenigde Nederlandse handelsmaatschappij opgericht in 1602,
Oost-Indische kreeg monopolies op de handel in specerijen en andere
Compagnie) goederen in Azië. Richtte handelskantoren, forten en
kolonies op; was de eerste multinational en de eerste
onderneming die aandelen uitgaf. Speelde cruciale rol
in de Nederlandse Gouden Eeuw.
WIC (West- Nederlandse handelsmaatschappij opgericht in 1621,
Indische kreeg monopolies op de handel in het Atlantische
Compagnie) gebied, inclusief slavenhandel, suiker, tabak en goud.
Speelde belangrijke rol in de Nederlandse koloniale
expansie in het Caribisch gebied en Noord- en Zuid-
, Amerika.
Jan Pieterszoon Nederlandse koloniale bestuurder en vierde
Coen gouverneur-generaal van de VOC in Azië (1587-1629).
Stond bekend om zijn harde beleid en militaire acties
om Nederlandse handelsmonopolies in de Indische
Oceaan te vestigen, waaronder de brute onderwerping
van de Banda-eilanden voor de nootmuskaathandel.
Primitieve of Karl Marx’ concept dat de historische processen
oorspronkelijke beschrijft die de voorwaarden schiepen voor de
accumulatie opkomst van het kapitalisme: onteigening en
privatisering van gemeenschappelijk land, koloniale
uitbuiting, slavernij, en gedwongen arbeid. In
tegenstelling tot Adam Smith’ vreedzame previous
accumulation benadrukt Marx het gewelddadige
karakter.
British East Engelse handelsmaatschappij opgericht in 1600 met
India Company monopolie op handel met Azië. Speelde centrale rol in
(EIC) Britse koloniale expansie in India en andere delen van
Azië; fungeerde als privaat leger en overheidsinstantie.
Oefende politieke en militaire macht uit, wat leidde tot
Britse overheersing in India na de Opstand van 1857.
Royal Charter Formeel document uitgegeven door een vorst dat een
organisatie opricht of bepaalde rechten en privileges
verleent. Veel middeleeuwse gilden, universiteiten en
handelsmaatschappijen (zoals de EIC) kregen hun
legitimiteit en operationele autoriteit via een Royal
Charter.
Mughal Empire Islamitisch rijk dat grote delen van het Indiase
subcontinent regeerde van de vroege 16e tot de late
18e eeuw. Bekend om culturele en architectonische
prestaties (o.a. Taj Mahal), administratieve en
economische hervormingen, en bloeiende handel en
landbouwproductie.
Bengaalse Snelle economische en sociale veranderingen die
revolutie Bengalen doormaakte tijdens de Britse koloniale
overheersing, vooral na de Slag bij Plassey (1757).
Omvatte intensivering van de landbouw, ontwikkeling
van een exportgerichte economie, en ontwrichting van
traditionele sociale structuren.
,Slag bij Plassey Beslissende veldslag in 1757 waarbij de troepen van de
British East India Company onder leiding van Robert
Clive de legers van de Nawab van Bengalen, Siraj ud-
Daula, versloegen. Markeerde het begin van de Britse
overheersing in India en de uitbreiding van de EIC’s
politieke macht.
Robert Clive Britse soldaat en koloniaal bestuurder (1725-1774) die
een sleutelrol speelde in de vestiging van Britse macht
in India. Zijn overwinning in de Slag bij Plassey leidde
tot Britse controle over Bengalen. Wordt vaak gezien
als de grondlegger van het Britse rijk in India.
Mir Jafar & Siraj Siraj ud-Daula was de Nawab van Bengalen die in de
ud-Daula Slag bij Plassey door de Britten werd verslagen,
grotendeels door verraad van zijn commandant Mir
Jafar. Mir Jafar werd vervolgens door de Britten als
marionet-nawab geïnstalleerd, maar zijn heerschappij
was zwak en hij werd uiteindelijk afgezet.
British Raj Periode van directe Britse koloniale heerschappij over
India van 1858 tot 1947. Na de Opstand van 1857 nam
de Britse kroon het bestuur over van de EIC.
Gekenmerkt door economische exploitatie, sociale
hervormingen, en de groei van een
onafhankelijkheidsbeweging die leidde tot de
onafhankelijkheid van India en Pakistan in 1947.
Wettig Opium & Willem I van Nederland stimuleerde de opiumhandel
Willem I door de Nederlands-Indische regering te betrekken bij
de productie en verkoop van opium. Dit leverde
aanzienlijke winsten op maar droeg bij aan sociale
problemen en verslaving.
Opium-oorlogen Conflicten tussen China en Groot-Brittannië (1839-1842
en 1856-1860). De Britten gebruikten militaire macht
om de Chinese regering te dwingen haar grenzen open
te stellen voor de opiumhandel. Resulteerden in de
opening van Chinese havens voor Europese handel en
de "ongelijke verdragen", met afname van Chinese
soevereiniteit.
Adam Smith Schotse econoom en filosoof (1723-1790), bekend om
"The Wealth of Nations" (1776). Wordt gezien als
grondlegger van de moderne economie. Pleitte voor
vrije markten, arbeidsverdeling en de "onzichtbare
, hand". Sprak over previous accumulation – in zijn
liberale visie een vreedzaam verhaal van ijverige
ondernemers. Marx counterde dit met primitieve
accumulatie.
Les 4 – De driehoekshandel en het belang van de slavernij
Begrip Definitie
Driehoekshan Trans-Atlantisch handelssysteem (16e-19e eeuw):
del goederen (geweren, alcohol) van Europa naar Afrika,
geruild voor slaven; slaven naar Amerika vervoerd en
verkocht; koloniale producten (suiker, tabak, katoen) terug
naar Europa. Versterkte de Europese economieën ten
koste van Afrika en de Amerika's.
The Brooks Berucht Brits slavenschip uit de 18e eeuw. Illustraties van
de overvolle en inhumane omstandigheden aan boord
werden door abolitionisten gebruikt om het publiek bewust
te maken van de gruwelen van de slavernij en de
slavenhandel.
Tightpacking Methode op slavenschepen waarbij zoveel mogelijk slaven
in de beperkte ruimte werden gepropt om de winst te
maximaliseren, ondanks hoge sterfte en onmenselijke
omstandigheden. Illustreert de wreedheid en economische
drijfveren achter de trans-Atlantische slavenhandel.
Old World Slavernijpraktijken in Europa, Afrika, Azië en het Midden-
Slavery Oosten vóór de ontdekking van de Nieuwe Wereld. Vaak
gebaseerd op krijgsgevangenschap, schuldslavernij of
straf; varieerden sterk maar kenden meestal een zekere
mate van integratie en rechten voor slaven.
New World Slavernijpraktijken die zich ontwikkelden in de Amerika's
Slavery na de Europese kolonisatie, gekenmerkt door de trans-
Atlantische slavenhandel. Bijzonder wreed, systematisch
en gebaseerd op raciale hiërarchieën, met nadruk op
plantagearbeid en extreme uitbuiting van Afrikaanse
slaven. De mens werd gereduceerd tot louter juridisch
eigendom (menselijk vee).
Janitsaren Elite-infanterietroepen in het Ottomaanse leger (14e-19e
eeuw). Gerekruteerd uit christelijke jongens via
het devşirme-systeem, bekeerd tot de islam, en intensief
, militair getraind. Speelden cruciale rol in militaire
successen en bestuur van het Ottomaanse Rijk.
Mammelukke Slaven-soldaten die een belangrijke militaire en politieke
n kracht vormden in de islamitische wereld, vooral in Egypte
(middeleeuwen tot vroege moderne tijd). Oorspronkelijk
slaven, maar kregen vaak aanzienlijke macht en konden
zelfs tot heersers worden, zoals in het Mammelukken-
sultanaat in Egypte (1250-1517).
Les 5 – Slavernij en de opkomst van het racisme
Begrip Definitie
Afstammelingen Verwijst naar overlevenden van het Champa-koninkrijk
van Cham (huidige Vietnam, 2e-19e eeuw). Beroemd om handel,
maritieme macht en culturele uitwisseling. Johan
Picardt gebruikte dit bijbelse verhaal (Cham als
vervloekte zoon van Noach) om slavernij te legitimeren;
later ook gebruikt om klassen- en rassenverschillen te
verklaren.
Johan Picardt Nederlandse predikant en historicus (1600-1670),
bekend om onderzoek naar prehistorie in Drenthe.
Gebruikte het verhaal van de afstammelingen van
Cham om slavernij te legitimeren.
Colour-coded vs Colour-coded: discriminatie op basis van huidskleur,
culture-coded waarbij mensen worden beoordeeld op raciale
racisme kenmerken. Culture-coded: discriminatie gebaseerd op
culturele verschillen (taal, religie, gewoonten), waarbij
cultuur als dekmantel wordt gebruikt voor raciale
vooroordelen en uitsluiting.
Juan Ginés de Spaanse humanist en filosoof (1494-1573) die de
Sepulveda Spaanse veroveringen in de Amerika's en de slavernij
van inheemse volkeren verdedigde. Betoogde in
"Democrates Alter" (1544) dat inheemse Amerikanen
van nature inferieur waren en onderworpen moesten
worden aan Spaanse heerschappij om beschaafd te
worden.
Carl Linnaeus Zweedse botanicus (1707-1778) die het binomiale
nomenclatuursysteem ontwikkelde. Classificeerde in
"Systema Naturae" mensen in vier geografische rassen
