Inhoud
Deel 1 - Rechten op goederen...................................................................................................................................3
Depex /curatoren arrest....................................................................................................................................3
Zalco 2 arrest.....................................................................................................................................................4
Portacabin-arrest...............................................................................................................................................5
Woonarkarrest..................................................................................................................................................6
Havenkraan-arrest.............................................................................................................................................8
Zalco 1 arrest.....................................................................................................................................................9
Teixeira de Mattos arrest................................................................................................................................11
Love/Love Arrest.............................................................................................................................................11
Hollanders Kuikenbroederij Arrest..................................................................................................................13
Breda/Antonius...............................................................................................................................................14
Leereenheid 1 Goederenrecht en goederen.......................................................................................................15
Inleiding...........................................................................................................................................................15
Hoofdstuk 2.....................................................................................................................................................15
Hoofdstuk 3.....................................................................................................................................................21
Leereenheid 2......................................................................................................................................................32
Inleiding leereenheid 2....................................................................................................................................32
Kennisclip bezit en houderschap.....................................................................................................................32
Hoofdstuk 5.....................................................................................................................................................36
Hoofdstuk 6.....................................................................................................................................................48
Leereenheid 3 Verkrijging van goederen............................................................................................................51
Hoofdstuk 7.....................................................................................................................................................52
Paragraaf 34.1 en 34.2....................................................................................................................................66
Hoofdstuk 13...................................................................................................................................................77
Deel 2 Overdracht...................................................................................................................................................87
Leereenheid 4 Overdracht..................................................................................................................................87
Hoofdstuk 8.....................................................................................................................................................87
Hoofdstuk 9.....................................................................................................................................................92
Hoofdstuk 10...................................................................................................................................................97
Uitslag/Wolterink..........................................................................................................................................110
Leereenheid 5 Bijzonderheden bij overdracht..................................................................................................111
Hoofdstuk 11, paragraaf 11.1........................................................................................................................111
Hoofdstuk 11, paragraaf 11.2........................................................................................................................114
1
, Hoofdstuk 11, paragraaf 11.3........................................................................................................................119
Hoofdstuk 12 Overdracht van vorderingsrechten (cessie)...........................................................................123
Arrest Spaarbank Rivierenland/Gispen q.q...................................................................................................135
Leereenheid 6 Beperkte rechten......................................................................................................................136
Hoofdstuk 14.................................................................................................................................................136
Hoofdstuk 15 Beperkte genotsrechten.........................................................................................................145
Deel 3 Zekerheid en verhaal op goederen............................................................................................................151
Leereenheid 7....................................................................................................................................................151
Hoofdstuk 20, paragraaf 20.1........................................................................................................................152
Hoofdstuk 21.................................................................................................................................................154
Hoofdstuk 22.................................................................................................................................................172
Leereenheid 8....................................................................................................................................................177
Hoofdstuk 23, paragraaf 23.1........................................................................................................................177
Hoofdstuk 23, paragraaf 23.2........................................................................................................................178
ECLI:NL:HR:2014:319 (Feenstra q.q./ING)....................................................................................................180
Hoofstuk 23, paragraaf 23.3..........................................................................................................................182
Hoofdstuk 23, paragraaf 23.4........................................................................................................................185
Hoofdstuk 23, paragraaf 23.5........................................................................................................................197
Arrest Dix q.q./ING........................................................................................................................................198
Leereenheid 9....................................................................................................................................................200
Hoofdstuk 24.................................................................................................................................................200
Arrest Rabobank/REUSER..............................................................................................................................203
Hoogovens/Matex, HR 29 juni 1979, NJ 1980, 133.......................................................................................206
Leereenheid 10..................................................................................................................................................207
Hoofdstuk 26 Verhaal en vereffening...........................................................................................................207
Hoofdstuk 27 Rangorde................................................................................................................................213
Casus biogroente...............................................................................................................................................218
2
,DEEL 1 - RECHTEN OP GOEDEREN
Deel 1 van de cursus Goederenrecht behandelt de kernbegrippen en beginselen van het goederenrecht. Met
deze begrippen legt u de basis voor het bestuderen en doorgronden van de studiestof.
De studiestof is verdeeld in drie leereenheden:
Leereenheid 1: Goederenrecht en goederen
Leereenheid 2: Bezit, registers en eigendom
Leereenheid 3: Verkrijging van goederen
DEPEX /CURATOREN ARREST
Essentie
Art. 3:4 lid 1 BW bepaalt dat al hetgeen volgens verkeersopvatting onderdeel van een zaak uitmaakt, een
bestanddeel van die zaak is. De Hoge Raad geeft in dit arrest een maatstaf, aan de hand waarvan kan worden
beoordeeld wanneer iets volgens verkeersopvatting onderdeel uitmaakt van een zaak, en dus een bestanddeel
is.
Rechtsregel
Voor de beantwoording van de vraag of apparatuur volgens verkeersopvatting onderdeel uitmaakt van een
gebouw, dient men te beoordelen of de apparatuur en het gebouw in constructief opzicht specifiek op elkaar
zijn afgestemd, dan wel of het gebouw in algemene zin bij het ontbreken van de apparatuur als onvoltooid
moet worden beschouwd (denk aan leidingen, verlichting, verwarming, etc.). Het gaat hierbij niet om de vraag
of het productieproces dat in het gebouw wordt uitgeoefend zonder de desbetreffende apparatuur kan worden
voortgezet of niet.
Inhoud arrest
Depex heeft in 1987 een destillatie-installatie onder eigendomsvoorbehoud geleverd aan Bergel ten behoeve
van een farmaceutische productie-inrichting. De installatie wordt vervolgens in de fabriek van Bergel geplaatst
en in gebruik genomen. Voordat de koopprijs wordt voldaan, gaat Bergel failliet. Depex vordert de installatie
terug op grond van haar eigendomsvoorbehoud. De curatoren van Bergel beroepen zich er echter op dat de
installatie door natrekking bestanddeel is geworden van de fabriek, waardoor Bergel eigenaar is geworden. De
rechtsvraag die in dit kader centraal staat, is of de destillatie-installatie volgens verkeersopvatting bestanddeel
is geworden van de fabriek van Bergel.
De rechtbank heeft overwogen dat het voldoende aannemelijk is dat de destillatie-installatie in zijn geheel een
zo essentieel gedeelte van de farmaceutische fabriek van Bergel vormt, dat deze fabriek zonder deze installatie
niet meer aan haar bestemming kan beantwoorden, hetgeen met zich meebrengt dat de destillatie-installatie
door natrekking eigendom is geworden van Bergel. Het hof ging daar in mee, en is van mening dat bij de
beoordeling meegenomen moet worden dat het niet slechts om een fabriek gaat, maar om een farmaceutische
fabriek. Alsdan zou deze fabriek zonder de installatie incompleet zijn, en niet meer aan haar doel kunnen
beantwoorden. De installatie behoort tot het wezen van de fabriek, en maakt aldus naar verkeersopvatting
onderdeel uit van de fabriek.
De Hoge Raad oordeelt dat niet gekeken dient te worden naar de fabriek als farmaceutische productie-
inrichting, maar als (fabrieks)gebouw. Het gaat er niet om of de installatie deel uitmaakt van het
productieproces. Apparatuur dat een zeer belangrijke rol speelt in het productieproces dat in een fabriek wordt
uitgeoefend, wordt niet door dat enkele gegeven bestanddeel van het gebouw waarin de fabriek wordt
3
,uitgeoefend. Het komt aan op de vraag, wat de verkeersopvatting ten aanzien van de relatie tussen de
installatie en het gebouw meebrengt. Voor het beantwoorden van deze vraag dient men te beoordelen:
- of de installatie en het gebouw in constructief opzicht specifiek op elkaar zijn afgestemd
- dan wel of het gebouw in algemene zin bij het ontbreken van de installatie als onvoltooid moet
worden beschouwd.
Het gaat hierbij derhalve niet om de vraag of het productieproces dat in de fabriek wordt uitgeoefend zonder
desbetreffende installatie kan worden voortgezet of niet.
ZALCO 2 ARREST
Feiten
Zalco exploiteerde een aluminiumfabriek. In die fabriek bevond zich vloeibaar aluminium in smeltovens. Zalco
had kort vóór haar faillissement een stil pandrecht gevestigd ten gunste van Glencore. Dat pandrecht zag onder
meer op vloeibaar aluminium, aluminium in bewerking en aluminiumvoorraad.
Op 13 december 2011 werd Zalco failliet verklaard. Door art. 23 Fw verloor Zalco vanaf 00.00 uur op die dag de
beschikkingsbevoegdheid over haar vermogen. Aluminium dat ná dat moment werd geproduceerd, kon
daarom niet meer onder het pandrecht van Glencore komen te vallen.
Het productieproces stopte niet meteen. De ovens draaiden na faillissement nog enkele dagen door. Daardoor
ontstond nieuw vloeibaar aluminium. Dat nieuwe aluminium was volgens het hof niet verpand. Het oudere
aluminium, dat al vóór faillissement in de ovens zat, was volgens Glencore wél verpand.
Daarna werd de productie stilgelegd. Het vloeibare aluminium in de ovens stolde. Tussen Glencore en onder
meer Zeeland Seaports ontstond vervolgens discussie over de vraag wie rechten had op dat aluminium.
Glencore stelde dat zij nog steeds pandhouder was. De andere partijen voerden aan dat het pandrecht was
verdwenen door vermenging of natrekking.
Rechtsvraag
Is het gestolde aluminium door fysieke verbondenheid bestanddeel geworden van de ovens of het gebouw,
zodat het door natrekking niet meer als zelfstandige zaak kan worden opgeëist of geëxecuteerd?
Juridisch kader
Voor natrekking moet je twee stappen zetten.
Stap 1: is er een bestanddeel?
Dat beoordeel je met art. 3:4 BW.
Voor dit arrest is vooral lid 2 belangrijk: kan de zaak niet worden afgescheiden zonder beschadiging van
betekenis aan één van de zaken? Dan is zij bestanddeel.
Bij Zalco betekent dit: kan het gestolde aluminium niet uit de ovens worden gehaald zonder serieuze schade
aan het aluminium of aan de ovens? Dan is het aluminium bestanddeel van de ovens.
Stap 2: gevolg van bestanddeelvorming
Als het aluminium bestanddeel is, geldt art. 5:3 BW.
De eigenaar van de hoofdzaak is dan ook eigenaar van het bestanddeel.
Dus: de eigenaar van de ovens of het gebouw wordt dan ook rechthebbende op het aluminium als
bestanddeel.
Overwegingen van de Hoge Raad voor natrekking
De Hoge Raad beslist het natrekkingspunt niet definitief.
4
,Het hof had vooral geoordeeld over vermenging. Daardoor was het hof niet meer toegekomen aan de vraag of
het aluminium door natrekking bestanddeel was geworden van de ovens.
De Hoge Raad vernietigt het arrest van het hof om andere redenen. Daarna zegt de Hoge Raad dat het
natrekkingsverweer na verwijzing nog steeds betekenis heeft.
Met andere woorden:
De Hoge Raad zegt niet: het aluminium is bestanddeel geworden.
De Hoge Raad zegt ook niet: het aluminium is géén bestanddeel geworden.
De Hoge Raad zegt: dit moet na verwijzing nog worden onderzocht.
Voor natrekking betekent dit dat de feitenrechter moet beoordelen:
1. Hoe vast zat het gestolde aluminium in de ovens?
2. Kon het aluminium worden verwijderd?
3. Zou verwijdering leiden tot beschadiging van betekenis?
4. Zo ja, aan welke zaak: het aluminium, de ovens of allebei?
5. Is daardoor sprake van bestanddeelvorming onder art. 3:4 lid 2 BW?
Rechtsbeginsel
Een zaak kan door fysieke verbondenheid bestanddeel worden van een hoofdzaak als zij daarvan niet kan
worden afgescheiden zonder beschadiging van betekenis aan één van de zaken. In dat geval verliest de zaak
haar zelfstandigheid en wordt zij door natrekking onderdeel van de hoofdzaak.
Toegepast op Zalco:
Gestold aluminium kan bestanddeel worden van smeltovens als het aluminium niet uit die ovens kan worden
verwijderd zonder beschadiging van betekenis aan het aluminium of aan de ovens.
PORTACABIN-ARREST
Essentie
Een gebouw kan onroerend zijn (art. 3:3 BW), doordat het naar aard en inrichting bestemd is om duurzaam ter
plaatse te blijven.
Rechtsregel
Een gebouw kan duurzaam met de grond verenigd zijn, doordat het naar aard en inrichting bestemd is om
duurzaam ter plaatse te blijven. Hierbij is het niet van belang of het technisch gezien mogelijk is om het
gebouw te verplaatsen. Of een gebouw bestemd is om duurzaam ter plaatse te blijven, hangt onder meer af
van de bedoeling van de bouwer. Het met de grond verenigd zijn kan dus een fysieke verbinding zijn, maar ook
voortvloeien uit de bestemming. Hierbij is van belang wat er voor derden kenbaar is. De Hoge Raad oordeelt
verder nog dat de verkeersopvattingen geen zelfstandige maatstaf zijn voor de vraag of een zaak roerend of
onroerend is. De verkeersopvattingen zijn echter wel een zelfstandig criterium voor bepaling van de vraag of
een zaak bestanddeel is van een andere zaak (zie art. 3:4 BW)[1]. Dit kan wel meegenomen worden in de
beslissing indien er discussie bestaat of een zaak duurzaam of verenigd is.
Inhoud arrest
Op het aan Buys toebehorende perceel grond was een portacabin van tien bij vijftien meter geplaatst naast een
gebouw dat zich ook op het perceel grond bevond. De portacabin was door middel van leidingen aangesloten
op het gas-, water- en elektriciteitsnet, de riolering en het telefoonnet en werd in 1990 als bedrijfsgebouw
(kantoorruimte) in gebruik genomen. Op 3 december 1990 versterkt de Rabobank kredieten aan Buys waarbij
een recht van hypotheek op het bedrijfsterrein en een bij notariële akte gevestigd pandrecht als onderpand
5
,dient. Nadat tussen Buys en Rabobank problemen ontstaan, heeft Rabobank gebruik gemaakt van de verleende
bevoegdheid krachtens art. 3:268 BW om het goed te doen verkopen.
Op 1 april 1997 heeft de Ontvanger ten laste van een door Buys opgerichte vennootschap executoriaal beslag
laten leggen op de roerende zaken die zich in het pand van Buys bevonden. Door de deurwaarder is toen mede
beslag gelegd op de portacabin als ware het een roerende zaak. Vervolgens heeft Buys voor de datum van de
openbare verkoop, met toestemming van de Ontvanger, de portacabin aan een derde verkocht. Rabobank
komt hier achter en vordert in het geding dat voor recht zal worden verklaard dat de portacabin onder haar
recht van hypotheek op het bedoelde perceel valt. De Ontvanger stelt zich op het standpunt dat de portacabin
roerend is nu het niet in de zin van art. 3:3 BW duurzaam met de grond verenigd was.
Het Hof heeft bepaald dat de portacabin naar aard en inrichting bestemd was om als bedrijfsgebouw te worden
gebruikt en om duurzaam ter plaatse te blijven, terwijl deze bedoeling van Buys naar buiten kenbaar was. De
Hoge Raad oordeelt vervolgens dat het Hof de vermelde maatstaven geenszins miskent. Daarnaast heeft het
zijn bevestigende beantwoording van de vraag of de portacabin onroerend was niet begrijpelijk en voldoende
gemotiveerd. De Hoge Raad verwerpt het beroep en stelt dat de portacabin als onroerend aangemerkt moet
worden.
WOONARKARREST
Wat was er aan de hand?
De belanghebbende was eigenaar en gebruiker van een kleine grondkavel, een waterkavel en een woonark.
De woonark lag in het water. De ark bestond uit een drijvende betonnen constructie met een houten opbouw.
De woonark lag vast met metalen beugels om meerpalen. Die meerpalen zaten vast in de bodem van de
waterkavel. De woonark was ook aangesloten op riolering en nutsvoorzieningen.
De gemeente Almere had de woonark meegenomen bij de WOZ-waarde. Dat kan alleen als de woonark als
onroerende zaak wordt gezien. De belanghebbende was het daar niet mee eens. Volgens hem was de woonark
roerend.
De discussie ging dus eigenlijk over de vraag:
Is deze woonark roerend of onroerend?
Dat is goederenrechtelijk belangrijk, omdat art. 3:3 BW bepaalt wanneer iets onroerend is.
Rechtsvraag
De centrale rechtsvraag was:
Is een woonark die drijft, maar is vastgemaakt aan meerpalen en aangesloten op nutsvoorzieningen, een
onroerende zaak in de zin van art. 3:3 BW?
Daarachter zit de vraag:
Is de woonark duurzaam met de grond verenigd?
Juridisch kader
Art. 3:3 BW maakt onderscheid tussen roerende en onroerende zaken.
Onroerend zijn onder meer:
de grond;
gebouwen;
werken die duurzaam met de grond zijn verenigd.
Een zaak kan dus onroerend zijn als zij duurzaam met de grond is verenigd.
Daarbij moet je kijken naar de aard en inrichting van de zaak. Het moet naar buiten kenbaar zijn dat de zaak
bedoeld is om duurzaam ter plaatse te blijven.
Oordeel van het hof
6
,Het hof vond dat de woonark onroerend was.
Volgens het hof was de woonark met de grond verenigd, omdat zij via beugels verbonden was met meerpalen
die in de bodem waren verankerd.
Ook vond het hof dat de verbinding duurzaam was. Het hof keek daarbij onder meer naar deze
omstandigheden:
de woonark kon alleen worden geplaatst door tijdelijk een dijk te doorbreken;
de ark lag bij een eigen grondkavel;
de ark lag in een woonwijk;
door lage bruggen kon de ark niet eenvoudig worden weggesleept;
de entree sloot specifiek aan op de wandelpromenade.
De Hoge Raad gaat daar niet in mee.
Overwegingen van de Hoge Raad
De Hoge Raad begint met het uitgangspunt:
Ook voor de WOZ en de onroerendezaakbelasting moet je voor het onderscheid tussen roerend en onroerend
kijken naar art. 3:3 BW. Dat geldt ook voor drijvende woningen.
De Hoge Raad zegt dat de betreffende woonark is naar haar constructie bestemd om te drijven en zij drijft ook
daadwerkelijk. Daarom is sprake van een schip in de zin van art. 8:1 BW. Een schip is in beginsel een roerende
zaak. De verbinding met de meerpalen maakt dat niet anders. De ark zat wel vast aan meerpalen in de bodem,
maar zij kon met de waterstand meebewegen.
Volgens de Hoge Raad geldt dan:
Een verbinding tussen een schip en de bodem die toelaat dat het schip met de waterstand mee beweegt,
maakt niet dat het schip met de bodem is verenigd in de zin van art. 3:3 BW.
Dus: alleen vastliggen aan meerpalen is niet genoeg. Daarna zegt de Hoge Raad dat nog moet worden
onderzocht of de woonark misschien wél met de oever is verbonden op een manier die maakt dat zij duurzaam
met de grond is verenigd.
Maar ook daarbij geldt: een verbinding door kabels, nutsleidingen en riolering is op zichzelf niet genoeg.
De Hoge Raad corrigeert ook het hof op het punt van duurzaamheid. Het hof had te veel gekeken naar de
omgeving van de woonark, zoals de woonwijk, de lage bruggen en de ligging bij de wandelpromenade. Dat zijn
volgens de Hoge Raad geen kenmerken van de aard en inrichting van de woonark zelf.
Voor duurzaamheid moet je vooral kijken naar: naar buiten kenbare bijzonderheden van de aard en inrichting
van de zaak zelf. Dus niet alleen naar de praktische moeilijkheid om de woonark weg te halen.
Rechtsbeginsel / rechtsregel
De rechtsregel uit dit arrest is:
Een woonark die naar haar constructie bestemd is om te drijven en ook daadwerkelijk drijft, is in beginsel een
schip en dus een roerende zaak. Een verbinding met de bodem via meerpalen is niet genoeg om de woonark als
onroerend aan te merken, zolang de woonark met de waterstand kan meebewegen.
Daarbij geldt ook:
Voor duurzame vereniging met de grond moet worden gekeken naar naar buiten kenbare kenmerken van de
aard en inrichting van de zaak zelf. Omgevingsfactoren, zoals ligging in een woonwijk of lage bruggen in de
omgeving, zijn daarvoor niet beslissend.
En:
Aansluiting op nutsvoorzieningen en riolering is op zichzelf onvoldoende om te zeggen dat een woonark
duurzaam met de grond is verenigd.
Conclusie van de Hoge Raad
7
, De Hoge Raad vernietigt de uitspraak van het hof.
Het hof had te snel aangenomen dat de woonark onroerend was. De verbinding met de meerpalen was
daarvoor onvoldoende, omdat de woonark nog met de waterstand kon meebewegen.
De zaak wordt verwezen naar een ander hof. Dat hof moet opnieuw onderzoeken of de woonark misschien op
een andere manier, vooral via de oever, duurzaam met de grond is verenigd.
Als dat niet zo is, is de woonark roerend en mag zij niet worden meegenomen als onroerende zaak voor de
WOZ.
HAVENKRAAN-ARREST
Feiten
In casu exploiteerde de belanghebbende X een expeditie-, opslag-, cargadoors- en stuwadoorsbedrijf. Op 9
december 1996 heeft belanghebbende een huurovereenkomst gesloten met de gemeente Rotterdam uit
hoofde waarvan zij een terrein in de a-haven te Rotterdam heeft gehuurd van 2 januari 1996 tot 1 juni 2046.
In 2000 heeft X een recht van opstal verkregen op een terrein in de haven. In 2002 heeft X twee
containerkranen gehuurd voor het laden en lossen van zeeschepen. De kranen zijn geplaatst op rails en konden
alleen over rails over de havenkade bewegen. In 2004 heeft X de kranen van de verhuurder gekocht. X maakte
bezwaar tegen de voldane overdrachtsbelasting omdat hij meende dat de kranen roerend van aard waren en
dat dit daarom niet binnen de heffingssfeer van de overdrachtsbelasting zou vallen.
Het bezwaar werd door de inspecteur afgewezen en de rechtbank bevestigde dit. In hoger beroep gaf het Hof
aan dat gezien de kenmerken van de kranen, hun afmetingen en gewicht en de foto’s, de kranen naar aard en
inrichting waren bestemd om duurzaam ter plaatse te blijven.
In cassatie gaat het dan om de vraag of de kranen kunnen worden aangemerkt als onroerende zaken, waardoor
overdrachtsbelasting verschuldigd is.
Hoge Raad
Kan een havenkraan als een onroerende zaak worden aangemerkt?
De Hoge Raad oordeelt dat de kranen gelet op de criteria van het Portacabin-arrest van 1997, als onroerende
zaken moeten worden aangemerkt. De havenkranen zijn namelijk naar aard en inrichting bestemd om
duurzaam ter plaatste te blijven (art. 3:3 BW). De Hoge Raad was van oordeel dat het hof juist had geoordeeld
en geen blijk had gegeven van een onjuiste rechtsopvatting.
Ook gaat de Hoge Raad in op de feitelijke vragen omtrent de verkrijging van de eigendom van de kranen door
X. Volgens de Hoge Raad heeft X niet door de plaatsing van de kranen op het terrein in 2002 de juridische
eigendom van die kranen heeft verkregen. Een opstalhouder is namelijk geen overdrachtsbelasting
verschuldigd, als na de vestiging van het opstalrecht opstallen worden aangebracht op of in de bezwaarde
grond. Het wettelijk stelsel biedt geen ruimte om naast de verkrijging in 2000 van het recht van opstal nog een
nadere verkrijging in 2002 van de twee kranen te onderscheiden. Omdat X ten tijde van de plaatsing van de
kranen in 2002 reeds gerechtigd was tot een recht van opstal op het terrein, kwamen die kranen haar vanaf het
moment van hun plaatsing van rechtswege toe uit hoofde van dat recht. Hieruit volgt dat X bij de verkrijging
van de economische eigendom van de kranen in 2004 geen beroep kan doen op art. 9 lid 4 WBR.
De Hoge Raad geeft aan dat natrekking voor de heffing van overdrachtsbelasting niet kwalificeert als een
verkrijging tenzij sprake is van bepaalde omstandigheden. Laatstgenoemde omstandigheden hadden zich niet
voorgedaan. Daarom was geen sprake van een eerdere verkrijging en dus evenmin van een vermindering van
de heffingsgrondslag.
Kern
Een havenkraan is een onroerende zaak voor toepassing WBR. Volgens de Hoge Raad kunnen havenkranen niet
vergeleken worden woonarken, omdat bij de woonarken geen sprake was van een vereniging. D.w.z. dat bij art.
3:3 BW een dubbele toets geldt: is er sprake van een vereniging en zo ja, is deze vereniging duurzaam?
8
Deel 1 - Rechten op goederen...................................................................................................................................3
Depex /curatoren arrest....................................................................................................................................3
Zalco 2 arrest.....................................................................................................................................................4
Portacabin-arrest...............................................................................................................................................5
Woonarkarrest..................................................................................................................................................6
Havenkraan-arrest.............................................................................................................................................8
Zalco 1 arrest.....................................................................................................................................................9
Teixeira de Mattos arrest................................................................................................................................11
Love/Love Arrest.............................................................................................................................................11
Hollanders Kuikenbroederij Arrest..................................................................................................................13
Breda/Antonius...............................................................................................................................................14
Leereenheid 1 Goederenrecht en goederen.......................................................................................................15
Inleiding...........................................................................................................................................................15
Hoofdstuk 2.....................................................................................................................................................15
Hoofdstuk 3.....................................................................................................................................................21
Leereenheid 2......................................................................................................................................................32
Inleiding leereenheid 2....................................................................................................................................32
Kennisclip bezit en houderschap.....................................................................................................................32
Hoofdstuk 5.....................................................................................................................................................36
Hoofdstuk 6.....................................................................................................................................................48
Leereenheid 3 Verkrijging van goederen............................................................................................................51
Hoofdstuk 7.....................................................................................................................................................52
Paragraaf 34.1 en 34.2....................................................................................................................................66
Hoofdstuk 13...................................................................................................................................................77
Deel 2 Overdracht...................................................................................................................................................87
Leereenheid 4 Overdracht..................................................................................................................................87
Hoofdstuk 8.....................................................................................................................................................87
Hoofdstuk 9.....................................................................................................................................................92
Hoofdstuk 10...................................................................................................................................................97
Uitslag/Wolterink..........................................................................................................................................110
Leereenheid 5 Bijzonderheden bij overdracht..................................................................................................111
Hoofdstuk 11, paragraaf 11.1........................................................................................................................111
Hoofdstuk 11, paragraaf 11.2........................................................................................................................114
1
, Hoofdstuk 11, paragraaf 11.3........................................................................................................................119
Hoofdstuk 12 Overdracht van vorderingsrechten (cessie)...........................................................................123
Arrest Spaarbank Rivierenland/Gispen q.q...................................................................................................135
Leereenheid 6 Beperkte rechten......................................................................................................................136
Hoofdstuk 14.................................................................................................................................................136
Hoofdstuk 15 Beperkte genotsrechten.........................................................................................................145
Deel 3 Zekerheid en verhaal op goederen............................................................................................................151
Leereenheid 7....................................................................................................................................................151
Hoofdstuk 20, paragraaf 20.1........................................................................................................................152
Hoofdstuk 21.................................................................................................................................................154
Hoofdstuk 22.................................................................................................................................................172
Leereenheid 8....................................................................................................................................................177
Hoofdstuk 23, paragraaf 23.1........................................................................................................................177
Hoofdstuk 23, paragraaf 23.2........................................................................................................................178
ECLI:NL:HR:2014:319 (Feenstra q.q./ING)....................................................................................................180
Hoofstuk 23, paragraaf 23.3..........................................................................................................................182
Hoofdstuk 23, paragraaf 23.4........................................................................................................................185
Hoofdstuk 23, paragraaf 23.5........................................................................................................................197
Arrest Dix q.q./ING........................................................................................................................................198
Leereenheid 9....................................................................................................................................................200
Hoofdstuk 24.................................................................................................................................................200
Arrest Rabobank/REUSER..............................................................................................................................203
Hoogovens/Matex, HR 29 juni 1979, NJ 1980, 133.......................................................................................206
Leereenheid 10..................................................................................................................................................207
Hoofdstuk 26 Verhaal en vereffening...........................................................................................................207
Hoofdstuk 27 Rangorde................................................................................................................................213
Casus biogroente...............................................................................................................................................218
2
,DEEL 1 - RECHTEN OP GOEDEREN
Deel 1 van de cursus Goederenrecht behandelt de kernbegrippen en beginselen van het goederenrecht. Met
deze begrippen legt u de basis voor het bestuderen en doorgronden van de studiestof.
De studiestof is verdeeld in drie leereenheden:
Leereenheid 1: Goederenrecht en goederen
Leereenheid 2: Bezit, registers en eigendom
Leereenheid 3: Verkrijging van goederen
DEPEX /CURATOREN ARREST
Essentie
Art. 3:4 lid 1 BW bepaalt dat al hetgeen volgens verkeersopvatting onderdeel van een zaak uitmaakt, een
bestanddeel van die zaak is. De Hoge Raad geeft in dit arrest een maatstaf, aan de hand waarvan kan worden
beoordeeld wanneer iets volgens verkeersopvatting onderdeel uitmaakt van een zaak, en dus een bestanddeel
is.
Rechtsregel
Voor de beantwoording van de vraag of apparatuur volgens verkeersopvatting onderdeel uitmaakt van een
gebouw, dient men te beoordelen of de apparatuur en het gebouw in constructief opzicht specifiek op elkaar
zijn afgestemd, dan wel of het gebouw in algemene zin bij het ontbreken van de apparatuur als onvoltooid
moet worden beschouwd (denk aan leidingen, verlichting, verwarming, etc.). Het gaat hierbij niet om de vraag
of het productieproces dat in het gebouw wordt uitgeoefend zonder de desbetreffende apparatuur kan worden
voortgezet of niet.
Inhoud arrest
Depex heeft in 1987 een destillatie-installatie onder eigendomsvoorbehoud geleverd aan Bergel ten behoeve
van een farmaceutische productie-inrichting. De installatie wordt vervolgens in de fabriek van Bergel geplaatst
en in gebruik genomen. Voordat de koopprijs wordt voldaan, gaat Bergel failliet. Depex vordert de installatie
terug op grond van haar eigendomsvoorbehoud. De curatoren van Bergel beroepen zich er echter op dat de
installatie door natrekking bestanddeel is geworden van de fabriek, waardoor Bergel eigenaar is geworden. De
rechtsvraag die in dit kader centraal staat, is of de destillatie-installatie volgens verkeersopvatting bestanddeel
is geworden van de fabriek van Bergel.
De rechtbank heeft overwogen dat het voldoende aannemelijk is dat de destillatie-installatie in zijn geheel een
zo essentieel gedeelte van de farmaceutische fabriek van Bergel vormt, dat deze fabriek zonder deze installatie
niet meer aan haar bestemming kan beantwoorden, hetgeen met zich meebrengt dat de destillatie-installatie
door natrekking eigendom is geworden van Bergel. Het hof ging daar in mee, en is van mening dat bij de
beoordeling meegenomen moet worden dat het niet slechts om een fabriek gaat, maar om een farmaceutische
fabriek. Alsdan zou deze fabriek zonder de installatie incompleet zijn, en niet meer aan haar doel kunnen
beantwoorden. De installatie behoort tot het wezen van de fabriek, en maakt aldus naar verkeersopvatting
onderdeel uit van de fabriek.
De Hoge Raad oordeelt dat niet gekeken dient te worden naar de fabriek als farmaceutische productie-
inrichting, maar als (fabrieks)gebouw. Het gaat er niet om of de installatie deel uitmaakt van het
productieproces. Apparatuur dat een zeer belangrijke rol speelt in het productieproces dat in een fabriek wordt
uitgeoefend, wordt niet door dat enkele gegeven bestanddeel van het gebouw waarin de fabriek wordt
3
,uitgeoefend. Het komt aan op de vraag, wat de verkeersopvatting ten aanzien van de relatie tussen de
installatie en het gebouw meebrengt. Voor het beantwoorden van deze vraag dient men te beoordelen:
- of de installatie en het gebouw in constructief opzicht specifiek op elkaar zijn afgestemd
- dan wel of het gebouw in algemene zin bij het ontbreken van de installatie als onvoltooid moet
worden beschouwd.
Het gaat hierbij derhalve niet om de vraag of het productieproces dat in de fabriek wordt uitgeoefend zonder
desbetreffende installatie kan worden voortgezet of niet.
ZALCO 2 ARREST
Feiten
Zalco exploiteerde een aluminiumfabriek. In die fabriek bevond zich vloeibaar aluminium in smeltovens. Zalco
had kort vóór haar faillissement een stil pandrecht gevestigd ten gunste van Glencore. Dat pandrecht zag onder
meer op vloeibaar aluminium, aluminium in bewerking en aluminiumvoorraad.
Op 13 december 2011 werd Zalco failliet verklaard. Door art. 23 Fw verloor Zalco vanaf 00.00 uur op die dag de
beschikkingsbevoegdheid over haar vermogen. Aluminium dat ná dat moment werd geproduceerd, kon
daarom niet meer onder het pandrecht van Glencore komen te vallen.
Het productieproces stopte niet meteen. De ovens draaiden na faillissement nog enkele dagen door. Daardoor
ontstond nieuw vloeibaar aluminium. Dat nieuwe aluminium was volgens het hof niet verpand. Het oudere
aluminium, dat al vóór faillissement in de ovens zat, was volgens Glencore wél verpand.
Daarna werd de productie stilgelegd. Het vloeibare aluminium in de ovens stolde. Tussen Glencore en onder
meer Zeeland Seaports ontstond vervolgens discussie over de vraag wie rechten had op dat aluminium.
Glencore stelde dat zij nog steeds pandhouder was. De andere partijen voerden aan dat het pandrecht was
verdwenen door vermenging of natrekking.
Rechtsvraag
Is het gestolde aluminium door fysieke verbondenheid bestanddeel geworden van de ovens of het gebouw,
zodat het door natrekking niet meer als zelfstandige zaak kan worden opgeëist of geëxecuteerd?
Juridisch kader
Voor natrekking moet je twee stappen zetten.
Stap 1: is er een bestanddeel?
Dat beoordeel je met art. 3:4 BW.
Voor dit arrest is vooral lid 2 belangrijk: kan de zaak niet worden afgescheiden zonder beschadiging van
betekenis aan één van de zaken? Dan is zij bestanddeel.
Bij Zalco betekent dit: kan het gestolde aluminium niet uit de ovens worden gehaald zonder serieuze schade
aan het aluminium of aan de ovens? Dan is het aluminium bestanddeel van de ovens.
Stap 2: gevolg van bestanddeelvorming
Als het aluminium bestanddeel is, geldt art. 5:3 BW.
De eigenaar van de hoofdzaak is dan ook eigenaar van het bestanddeel.
Dus: de eigenaar van de ovens of het gebouw wordt dan ook rechthebbende op het aluminium als
bestanddeel.
Overwegingen van de Hoge Raad voor natrekking
De Hoge Raad beslist het natrekkingspunt niet definitief.
4
,Het hof had vooral geoordeeld over vermenging. Daardoor was het hof niet meer toegekomen aan de vraag of
het aluminium door natrekking bestanddeel was geworden van de ovens.
De Hoge Raad vernietigt het arrest van het hof om andere redenen. Daarna zegt de Hoge Raad dat het
natrekkingsverweer na verwijzing nog steeds betekenis heeft.
Met andere woorden:
De Hoge Raad zegt niet: het aluminium is bestanddeel geworden.
De Hoge Raad zegt ook niet: het aluminium is géén bestanddeel geworden.
De Hoge Raad zegt: dit moet na verwijzing nog worden onderzocht.
Voor natrekking betekent dit dat de feitenrechter moet beoordelen:
1. Hoe vast zat het gestolde aluminium in de ovens?
2. Kon het aluminium worden verwijderd?
3. Zou verwijdering leiden tot beschadiging van betekenis?
4. Zo ja, aan welke zaak: het aluminium, de ovens of allebei?
5. Is daardoor sprake van bestanddeelvorming onder art. 3:4 lid 2 BW?
Rechtsbeginsel
Een zaak kan door fysieke verbondenheid bestanddeel worden van een hoofdzaak als zij daarvan niet kan
worden afgescheiden zonder beschadiging van betekenis aan één van de zaken. In dat geval verliest de zaak
haar zelfstandigheid en wordt zij door natrekking onderdeel van de hoofdzaak.
Toegepast op Zalco:
Gestold aluminium kan bestanddeel worden van smeltovens als het aluminium niet uit die ovens kan worden
verwijderd zonder beschadiging van betekenis aan het aluminium of aan de ovens.
PORTACABIN-ARREST
Essentie
Een gebouw kan onroerend zijn (art. 3:3 BW), doordat het naar aard en inrichting bestemd is om duurzaam ter
plaatse te blijven.
Rechtsregel
Een gebouw kan duurzaam met de grond verenigd zijn, doordat het naar aard en inrichting bestemd is om
duurzaam ter plaatse te blijven. Hierbij is het niet van belang of het technisch gezien mogelijk is om het
gebouw te verplaatsen. Of een gebouw bestemd is om duurzaam ter plaatse te blijven, hangt onder meer af
van de bedoeling van de bouwer. Het met de grond verenigd zijn kan dus een fysieke verbinding zijn, maar ook
voortvloeien uit de bestemming. Hierbij is van belang wat er voor derden kenbaar is. De Hoge Raad oordeelt
verder nog dat de verkeersopvattingen geen zelfstandige maatstaf zijn voor de vraag of een zaak roerend of
onroerend is. De verkeersopvattingen zijn echter wel een zelfstandig criterium voor bepaling van de vraag of
een zaak bestanddeel is van een andere zaak (zie art. 3:4 BW)[1]. Dit kan wel meegenomen worden in de
beslissing indien er discussie bestaat of een zaak duurzaam of verenigd is.
Inhoud arrest
Op het aan Buys toebehorende perceel grond was een portacabin van tien bij vijftien meter geplaatst naast een
gebouw dat zich ook op het perceel grond bevond. De portacabin was door middel van leidingen aangesloten
op het gas-, water- en elektriciteitsnet, de riolering en het telefoonnet en werd in 1990 als bedrijfsgebouw
(kantoorruimte) in gebruik genomen. Op 3 december 1990 versterkt de Rabobank kredieten aan Buys waarbij
een recht van hypotheek op het bedrijfsterrein en een bij notariële akte gevestigd pandrecht als onderpand
5
,dient. Nadat tussen Buys en Rabobank problemen ontstaan, heeft Rabobank gebruik gemaakt van de verleende
bevoegdheid krachtens art. 3:268 BW om het goed te doen verkopen.
Op 1 april 1997 heeft de Ontvanger ten laste van een door Buys opgerichte vennootschap executoriaal beslag
laten leggen op de roerende zaken die zich in het pand van Buys bevonden. Door de deurwaarder is toen mede
beslag gelegd op de portacabin als ware het een roerende zaak. Vervolgens heeft Buys voor de datum van de
openbare verkoop, met toestemming van de Ontvanger, de portacabin aan een derde verkocht. Rabobank
komt hier achter en vordert in het geding dat voor recht zal worden verklaard dat de portacabin onder haar
recht van hypotheek op het bedoelde perceel valt. De Ontvanger stelt zich op het standpunt dat de portacabin
roerend is nu het niet in de zin van art. 3:3 BW duurzaam met de grond verenigd was.
Het Hof heeft bepaald dat de portacabin naar aard en inrichting bestemd was om als bedrijfsgebouw te worden
gebruikt en om duurzaam ter plaatse te blijven, terwijl deze bedoeling van Buys naar buiten kenbaar was. De
Hoge Raad oordeelt vervolgens dat het Hof de vermelde maatstaven geenszins miskent. Daarnaast heeft het
zijn bevestigende beantwoording van de vraag of de portacabin onroerend was niet begrijpelijk en voldoende
gemotiveerd. De Hoge Raad verwerpt het beroep en stelt dat de portacabin als onroerend aangemerkt moet
worden.
WOONARKARREST
Wat was er aan de hand?
De belanghebbende was eigenaar en gebruiker van een kleine grondkavel, een waterkavel en een woonark.
De woonark lag in het water. De ark bestond uit een drijvende betonnen constructie met een houten opbouw.
De woonark lag vast met metalen beugels om meerpalen. Die meerpalen zaten vast in de bodem van de
waterkavel. De woonark was ook aangesloten op riolering en nutsvoorzieningen.
De gemeente Almere had de woonark meegenomen bij de WOZ-waarde. Dat kan alleen als de woonark als
onroerende zaak wordt gezien. De belanghebbende was het daar niet mee eens. Volgens hem was de woonark
roerend.
De discussie ging dus eigenlijk over de vraag:
Is deze woonark roerend of onroerend?
Dat is goederenrechtelijk belangrijk, omdat art. 3:3 BW bepaalt wanneer iets onroerend is.
Rechtsvraag
De centrale rechtsvraag was:
Is een woonark die drijft, maar is vastgemaakt aan meerpalen en aangesloten op nutsvoorzieningen, een
onroerende zaak in de zin van art. 3:3 BW?
Daarachter zit de vraag:
Is de woonark duurzaam met de grond verenigd?
Juridisch kader
Art. 3:3 BW maakt onderscheid tussen roerende en onroerende zaken.
Onroerend zijn onder meer:
de grond;
gebouwen;
werken die duurzaam met de grond zijn verenigd.
Een zaak kan dus onroerend zijn als zij duurzaam met de grond is verenigd.
Daarbij moet je kijken naar de aard en inrichting van de zaak. Het moet naar buiten kenbaar zijn dat de zaak
bedoeld is om duurzaam ter plaatse te blijven.
Oordeel van het hof
6
,Het hof vond dat de woonark onroerend was.
Volgens het hof was de woonark met de grond verenigd, omdat zij via beugels verbonden was met meerpalen
die in de bodem waren verankerd.
Ook vond het hof dat de verbinding duurzaam was. Het hof keek daarbij onder meer naar deze
omstandigheden:
de woonark kon alleen worden geplaatst door tijdelijk een dijk te doorbreken;
de ark lag bij een eigen grondkavel;
de ark lag in een woonwijk;
door lage bruggen kon de ark niet eenvoudig worden weggesleept;
de entree sloot specifiek aan op de wandelpromenade.
De Hoge Raad gaat daar niet in mee.
Overwegingen van de Hoge Raad
De Hoge Raad begint met het uitgangspunt:
Ook voor de WOZ en de onroerendezaakbelasting moet je voor het onderscheid tussen roerend en onroerend
kijken naar art. 3:3 BW. Dat geldt ook voor drijvende woningen.
De Hoge Raad zegt dat de betreffende woonark is naar haar constructie bestemd om te drijven en zij drijft ook
daadwerkelijk. Daarom is sprake van een schip in de zin van art. 8:1 BW. Een schip is in beginsel een roerende
zaak. De verbinding met de meerpalen maakt dat niet anders. De ark zat wel vast aan meerpalen in de bodem,
maar zij kon met de waterstand meebewegen.
Volgens de Hoge Raad geldt dan:
Een verbinding tussen een schip en de bodem die toelaat dat het schip met de waterstand mee beweegt,
maakt niet dat het schip met de bodem is verenigd in de zin van art. 3:3 BW.
Dus: alleen vastliggen aan meerpalen is niet genoeg. Daarna zegt de Hoge Raad dat nog moet worden
onderzocht of de woonark misschien wél met de oever is verbonden op een manier die maakt dat zij duurzaam
met de grond is verenigd.
Maar ook daarbij geldt: een verbinding door kabels, nutsleidingen en riolering is op zichzelf niet genoeg.
De Hoge Raad corrigeert ook het hof op het punt van duurzaamheid. Het hof had te veel gekeken naar de
omgeving van de woonark, zoals de woonwijk, de lage bruggen en de ligging bij de wandelpromenade. Dat zijn
volgens de Hoge Raad geen kenmerken van de aard en inrichting van de woonark zelf.
Voor duurzaamheid moet je vooral kijken naar: naar buiten kenbare bijzonderheden van de aard en inrichting
van de zaak zelf. Dus niet alleen naar de praktische moeilijkheid om de woonark weg te halen.
Rechtsbeginsel / rechtsregel
De rechtsregel uit dit arrest is:
Een woonark die naar haar constructie bestemd is om te drijven en ook daadwerkelijk drijft, is in beginsel een
schip en dus een roerende zaak. Een verbinding met de bodem via meerpalen is niet genoeg om de woonark als
onroerend aan te merken, zolang de woonark met de waterstand kan meebewegen.
Daarbij geldt ook:
Voor duurzame vereniging met de grond moet worden gekeken naar naar buiten kenbare kenmerken van de
aard en inrichting van de zaak zelf. Omgevingsfactoren, zoals ligging in een woonwijk of lage bruggen in de
omgeving, zijn daarvoor niet beslissend.
En:
Aansluiting op nutsvoorzieningen en riolering is op zichzelf onvoldoende om te zeggen dat een woonark
duurzaam met de grond is verenigd.
Conclusie van de Hoge Raad
7
, De Hoge Raad vernietigt de uitspraak van het hof.
Het hof had te snel aangenomen dat de woonark onroerend was. De verbinding met de meerpalen was
daarvoor onvoldoende, omdat de woonark nog met de waterstand kon meebewegen.
De zaak wordt verwezen naar een ander hof. Dat hof moet opnieuw onderzoeken of de woonark misschien op
een andere manier, vooral via de oever, duurzaam met de grond is verenigd.
Als dat niet zo is, is de woonark roerend en mag zij niet worden meegenomen als onroerende zaak voor de
WOZ.
HAVENKRAAN-ARREST
Feiten
In casu exploiteerde de belanghebbende X een expeditie-, opslag-, cargadoors- en stuwadoorsbedrijf. Op 9
december 1996 heeft belanghebbende een huurovereenkomst gesloten met de gemeente Rotterdam uit
hoofde waarvan zij een terrein in de a-haven te Rotterdam heeft gehuurd van 2 januari 1996 tot 1 juni 2046.
In 2000 heeft X een recht van opstal verkregen op een terrein in de haven. In 2002 heeft X twee
containerkranen gehuurd voor het laden en lossen van zeeschepen. De kranen zijn geplaatst op rails en konden
alleen over rails over de havenkade bewegen. In 2004 heeft X de kranen van de verhuurder gekocht. X maakte
bezwaar tegen de voldane overdrachtsbelasting omdat hij meende dat de kranen roerend van aard waren en
dat dit daarom niet binnen de heffingssfeer van de overdrachtsbelasting zou vallen.
Het bezwaar werd door de inspecteur afgewezen en de rechtbank bevestigde dit. In hoger beroep gaf het Hof
aan dat gezien de kenmerken van de kranen, hun afmetingen en gewicht en de foto’s, de kranen naar aard en
inrichting waren bestemd om duurzaam ter plaatse te blijven.
In cassatie gaat het dan om de vraag of de kranen kunnen worden aangemerkt als onroerende zaken, waardoor
overdrachtsbelasting verschuldigd is.
Hoge Raad
Kan een havenkraan als een onroerende zaak worden aangemerkt?
De Hoge Raad oordeelt dat de kranen gelet op de criteria van het Portacabin-arrest van 1997, als onroerende
zaken moeten worden aangemerkt. De havenkranen zijn namelijk naar aard en inrichting bestemd om
duurzaam ter plaatste te blijven (art. 3:3 BW). De Hoge Raad was van oordeel dat het hof juist had geoordeeld
en geen blijk had gegeven van een onjuiste rechtsopvatting.
Ook gaat de Hoge Raad in op de feitelijke vragen omtrent de verkrijging van de eigendom van de kranen door
X. Volgens de Hoge Raad heeft X niet door de plaatsing van de kranen op het terrein in 2002 de juridische
eigendom van die kranen heeft verkregen. Een opstalhouder is namelijk geen overdrachtsbelasting
verschuldigd, als na de vestiging van het opstalrecht opstallen worden aangebracht op of in de bezwaarde
grond. Het wettelijk stelsel biedt geen ruimte om naast de verkrijging in 2000 van het recht van opstal nog een
nadere verkrijging in 2002 van de twee kranen te onderscheiden. Omdat X ten tijde van de plaatsing van de
kranen in 2002 reeds gerechtigd was tot een recht van opstal op het terrein, kwamen die kranen haar vanaf het
moment van hun plaatsing van rechtswege toe uit hoofde van dat recht. Hieruit volgt dat X bij de verkrijging
van de economische eigendom van de kranen in 2004 geen beroep kan doen op art. 9 lid 4 WBR.
De Hoge Raad geeft aan dat natrekking voor de heffing van overdrachtsbelasting niet kwalificeert als een
verkrijging tenzij sprake is van bepaalde omstandigheden. Laatstgenoemde omstandigheden hadden zich niet
voorgedaan. Daarom was geen sprake van een eerdere verkrijging en dus evenmin van een vermindering van
de heffingsgrondslag.
Kern
Een havenkraan is een onroerende zaak voor toepassing WBR. Volgens de Hoge Raad kunnen havenkranen niet
vergeleken worden woonarken, omdat bij de woonarken geen sprake was van een vereniging. D.w.z. dat bij art.
3:3 BW een dubbele toets geldt: is er sprake van een vereniging en zo ja, is deze vereniging duurzaam?
8
