Universiteit Antwerpen 2025-2026 Charlotte Baeken
SOCIALEZEKERHEIDSRECHT
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Sociale zekerheid en sociaal zekerheidsrecht..............................1
Sociale zekerheid in zijn situationele/teleologische betekenis........................................2
Sociale zekerheid in zijn instrumentele betekenis..........................................................4
Administratieve organisatie van sociale verzekeringen................................................19
Analyse van positieve recht.......................................................................................... 30
Hoofstuk 2: Sociale verzekeringen naar Belgisch recht...................................54
Deel I: De verplichte verzekering inzake geneeskundige verzorging en uitkeringen....54
Verzekering van geneeskundige verzorging..............................................................58
De uitkeringsverzekering.......................................................................................... 73
Deel II: De werkloosheidsverzekering...........................................................................89
Werkloosheidsverzekering......................................................................................... 89
Deel III: De gezinsbijslagenverzekering......................................................................114
Gezinsbijslagenverzekering.....................................................................................114
Deel IV: De verplichte pensioensverzekeringen..........................................................134
Pensioensverzekering.............................................................................................. 134
Deel V: Beginselen van de bijdrageregelingen & de indeling beroepscategoriëen......159
Hoofdstuk 3: regelingen van sociale bijstand...............................................168
Deel I: Tegemoetkomingen voor personen met een handicap....................................168
Deel II: Het recht op maatschappelijke integratie.......................................................176
Deel III: De gewaarborgde gezinsbijslagen.................................................................184
Deel IV: De inkomensgarantie voor ouderen...............................................................184
Deel V: Maatschappelijke dienstverlening van het OCMW..........................................188
Hoofstuk 4: Administratief- en procesrechtelijke aspecten...........................197
HOOFDSTUK 1: SOCIALE ZEKERHEID EN SOCIAAL
ZEKERHEIDSRECHT
Wat is sociale zekerheid?
Nadruk op geschiedenis van de sociale zekerheid!
Focus op alledaagse menselijke noden…
Sociale zekerheid focust zich dus op alledaagse menselijke noden,
en is dus heel aanwezig in het dagelijkse leven.
Ziekte : nood aan zorg, medische kosten; onvermogen te werken,
inkomensverlies
Moederschap: nood begeleiding bevalling, medische kosten;
nood aan rust, inkomensverlies
1
,Universiteit Antwerpen 2025-2026 Charlotte Baeken
= zorg kost geld, en iedereen raakt in aanraking met het systeem
van sociale zekerheid
Arbeidsongeval of beroepziekte: nood aan medische zorg,
medische kosten; onvermogen te werken of overlijden,
inkomensverlies
Handicap: verminderd verdienvermogen; verlies van
zelfredzaamheid, nood aan aangepaste hulp, bijkomende kosten, bv.
in een rolstoel of blinden
Werkloosheid: inkomensverlies; armoede
Kinderen: kosten opvoeding en onderhoud, opvang
Ouderdom: behoefte aan rust, verminderd verdienvermogen
Gebruikelijke betekenis (Van Dale):
Sociale zekerheid:
a) de toestand waarbij voor allen de bezorgdheid voor gebrek wordt
uitgesloten = doelstelling om iedereen te bevrijden van bezorgdheid
voor gebrek
b) het geheel van instellingen en regelingen die dienen om deze
toestand te verzekeren (=arsenaal van rechtsfiguren, procedures en
rechten wat maakt dat men de toestand zo goed als nodig benadert)
SOCIALE ZEKERHEID IN ZIJN SITUATIONELE/TELEOLOGISCHE BETEKENIS
(= streven naar een situatie waar iedereen wordt gevrijwaard van
gebrek)
Sociale zekerheid wordt bekeken als de doelstelling om uit gesloten
te zijn van bezorgdheid voor gebrek (= meest oorspronkelijke
betekenis): bedoeling om iedereen te vrijwaren van
bezorgdheid van gebrek (=ideaal)
Link oudste gebruik term:
->Simon Bolivar (1819) )= volgens hem was de best mogelijke
samenleving de samenleving met niet alleen zo veel mogelijk
democratie maar ook “securitat sociale”
->Social Security Act VS (1935) en “Freedom from want” Roosevelt
(1941); sociale zekerheid als de manier om gebrek te vrijwaren+
Roosevelt riep op tot verbetering van de sociale voorzieningen en
koppelt het aan de vrijheden ‘freedom from want vrijwaring van
de bezorgdheid van gebrek, dus ingrijpen in economisch systeem om
mensen toe te laten om in gezondheid en in een adequate
levensstandaard vreedzaam samen te leven
De band tussen sociale zekerheid en vrede: de sociale zekerheid is
een mechanisme om ongelijkheid, geweld en oorlog te temperen
door ervoor te zorgen dat iedereen min of meer heeft wat men nodig
heeft om gelukkig te leven en dus te vermijden dat er groepen
2
,Universiteit Antwerpen 2025-2026 Charlotte Baeken
mensen in de samenleving zijn die eigenlijk niets te verliezen
hebben en dus geen probleem hebben om de samenleving omver te
werpen.
Realiteit vs. ideaal: uitsluiting bezorgdheid gebrek is onvoltooid doel,
sociale zekerheid is streven naar zekerheid
Waarom is dit zo belangrijk? Omdat het bij de mens geconnecteerd
is aan de basisbehoefte van veiligheid.
Verband vervulling basisbehoefte aan “veiligheid”
Verband intrinsieke kwetsbaarheid mens (kindertijd, handicap,
ziekte, ouderdom), namelijk iemand nodig hebben die ons dingen
aanleert (opvoeding bv. bij kinderen of ondersteuning bij handicap).
Elke mens is kwetsbaar en gaat intrinsiek streven naar veiligheid, en
zo komt men bij de systemen van sociale zekerheid. Deze al
bestaande kwetsbaarheid wordt versterkt door maatschappelijke
context (nood aan financiële middelen om in levensonderhoud en
(medische) zorg te voorzien, begrensde mogelijkheden om wettig
inkomen te vergaren, bv. niet het nodige diploma).De kwetsbaarheid
compenseren zit achter het streven, dat de sociale zekerheid heet.
Onderscheid psychologische conditie - maatschappelijke
dimensie:
Het gaat niet over de psychologische conditie, nl. het gevoel dat
men niet bang is voor het leven. Het gaat over een
gemeenschappelijk fenomeen waarvan men weet dat er objectief
gezien risico’s er mee verbonden zijn, bv. de natuurrampen in Sicilië
zijn een maatschappelijk probleem en waarover men zich zorgen kan
maken maar is geen sociaal risico waar de sociale zekerheid
bescherming gaat tegen bieden. De sociale zekerheid biedt
bescherming tegen een specifieke geheel van risico’s waarvan het
historisch belang om ze te gaan verlenen is erkend.
Met het opbouwen van een sociale zekerheid gaat men de
onwenselijke gevolgen van het economisch systeem compenseren,
bv. Sommigen worden rijk, anderen worden arm → deze dynamiek is
eigen aan ons systeem, de sociale zekerheid probeert de risico’s
volgens de dynamiek te compenseren en neutraliseren (= leer van
de sociale risico’s = catalogus van risico’s waarvan het
maatschappelijk belang zo hard erkend is dat men tracht deze
risico’s collectief in te dekken en de mensen collectief te
beschermen).
3
, Universiteit Antwerpen 2025-2026 Charlotte Baeken
Er ligt dus een specifieke focus op noden met maatschappelijke
oorzaak én maatschappelijk belang tot leniging:
Een historisch ontwikkelingspatroon: compenseren onwenselijke
gevolgen economische productie en verdeling welvaart
Oude problematiek armoede: leniging middels
bijstandsvoorzieningen. De zin betekent dat langdurige armoede
wordt verlicht (maar niet per se opgelost) door middel van
overheidssteun, zoals bijstand. Het gaat dus om
inkomensondersteuning om mensen financieel te helpen rondkomen.
Nieuwe vormen van bestaansonzekerheid sinds industriële
revolutie: leer “sociale risico’s” structureert gaandeweg samenspel
sociale verzekeringen en bijstandsvoorzieningen
SOCIALE ZEKERHEID IN ZIJN INSTRUMENTELE BETEKENIS
(= het geheel van middelen dat dient om te komen tot een situatie
waarin we van gebrek geen zorgen meer moeten maken)
Sociale zekerheid = geheel instellingen en regelingen erop gericht
mensen te vrijwaren van bezorgdheid voor gebrek
Historische diversiteit:
Rol (solidaire) samenlevingsverbanden (stam, familie,
(kern)gezin), nl. als men geld tekort heeft, dan kunnen ouders
ter hulp schieten
Rol eigendom (onroerende goederen, spaargeld, beleggingen),
bv. als men een groot stuk landbouwgrond heeft, dan heeft
men zich al in verregaande mate gevrijwaard van gebrek want
4
SOCIALEZEKERHEIDSRECHT
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: Sociale zekerheid en sociaal zekerheidsrecht..............................1
Sociale zekerheid in zijn situationele/teleologische betekenis........................................2
Sociale zekerheid in zijn instrumentele betekenis..........................................................4
Administratieve organisatie van sociale verzekeringen................................................19
Analyse van positieve recht.......................................................................................... 30
Hoofstuk 2: Sociale verzekeringen naar Belgisch recht...................................54
Deel I: De verplichte verzekering inzake geneeskundige verzorging en uitkeringen....54
Verzekering van geneeskundige verzorging..............................................................58
De uitkeringsverzekering.......................................................................................... 73
Deel II: De werkloosheidsverzekering...........................................................................89
Werkloosheidsverzekering......................................................................................... 89
Deel III: De gezinsbijslagenverzekering......................................................................114
Gezinsbijslagenverzekering.....................................................................................114
Deel IV: De verplichte pensioensverzekeringen..........................................................134
Pensioensverzekering.............................................................................................. 134
Deel V: Beginselen van de bijdrageregelingen & de indeling beroepscategoriëen......159
Hoofdstuk 3: regelingen van sociale bijstand...............................................168
Deel I: Tegemoetkomingen voor personen met een handicap....................................168
Deel II: Het recht op maatschappelijke integratie.......................................................176
Deel III: De gewaarborgde gezinsbijslagen.................................................................184
Deel IV: De inkomensgarantie voor ouderen...............................................................184
Deel V: Maatschappelijke dienstverlening van het OCMW..........................................188
Hoofstuk 4: Administratief- en procesrechtelijke aspecten...........................197
HOOFDSTUK 1: SOCIALE ZEKERHEID EN SOCIAAL
ZEKERHEIDSRECHT
Wat is sociale zekerheid?
Nadruk op geschiedenis van de sociale zekerheid!
Focus op alledaagse menselijke noden…
Sociale zekerheid focust zich dus op alledaagse menselijke noden,
en is dus heel aanwezig in het dagelijkse leven.
Ziekte : nood aan zorg, medische kosten; onvermogen te werken,
inkomensverlies
Moederschap: nood begeleiding bevalling, medische kosten;
nood aan rust, inkomensverlies
1
,Universiteit Antwerpen 2025-2026 Charlotte Baeken
= zorg kost geld, en iedereen raakt in aanraking met het systeem
van sociale zekerheid
Arbeidsongeval of beroepziekte: nood aan medische zorg,
medische kosten; onvermogen te werken of overlijden,
inkomensverlies
Handicap: verminderd verdienvermogen; verlies van
zelfredzaamheid, nood aan aangepaste hulp, bijkomende kosten, bv.
in een rolstoel of blinden
Werkloosheid: inkomensverlies; armoede
Kinderen: kosten opvoeding en onderhoud, opvang
Ouderdom: behoefte aan rust, verminderd verdienvermogen
Gebruikelijke betekenis (Van Dale):
Sociale zekerheid:
a) de toestand waarbij voor allen de bezorgdheid voor gebrek wordt
uitgesloten = doelstelling om iedereen te bevrijden van bezorgdheid
voor gebrek
b) het geheel van instellingen en regelingen die dienen om deze
toestand te verzekeren (=arsenaal van rechtsfiguren, procedures en
rechten wat maakt dat men de toestand zo goed als nodig benadert)
SOCIALE ZEKERHEID IN ZIJN SITUATIONELE/TELEOLOGISCHE BETEKENIS
(= streven naar een situatie waar iedereen wordt gevrijwaard van
gebrek)
Sociale zekerheid wordt bekeken als de doelstelling om uit gesloten
te zijn van bezorgdheid voor gebrek (= meest oorspronkelijke
betekenis): bedoeling om iedereen te vrijwaren van
bezorgdheid van gebrek (=ideaal)
Link oudste gebruik term:
->Simon Bolivar (1819) )= volgens hem was de best mogelijke
samenleving de samenleving met niet alleen zo veel mogelijk
democratie maar ook “securitat sociale”
->Social Security Act VS (1935) en “Freedom from want” Roosevelt
(1941); sociale zekerheid als de manier om gebrek te vrijwaren+
Roosevelt riep op tot verbetering van de sociale voorzieningen en
koppelt het aan de vrijheden ‘freedom from want vrijwaring van
de bezorgdheid van gebrek, dus ingrijpen in economisch systeem om
mensen toe te laten om in gezondheid en in een adequate
levensstandaard vreedzaam samen te leven
De band tussen sociale zekerheid en vrede: de sociale zekerheid is
een mechanisme om ongelijkheid, geweld en oorlog te temperen
door ervoor te zorgen dat iedereen min of meer heeft wat men nodig
heeft om gelukkig te leven en dus te vermijden dat er groepen
2
,Universiteit Antwerpen 2025-2026 Charlotte Baeken
mensen in de samenleving zijn die eigenlijk niets te verliezen
hebben en dus geen probleem hebben om de samenleving omver te
werpen.
Realiteit vs. ideaal: uitsluiting bezorgdheid gebrek is onvoltooid doel,
sociale zekerheid is streven naar zekerheid
Waarom is dit zo belangrijk? Omdat het bij de mens geconnecteerd
is aan de basisbehoefte van veiligheid.
Verband vervulling basisbehoefte aan “veiligheid”
Verband intrinsieke kwetsbaarheid mens (kindertijd, handicap,
ziekte, ouderdom), namelijk iemand nodig hebben die ons dingen
aanleert (opvoeding bv. bij kinderen of ondersteuning bij handicap).
Elke mens is kwetsbaar en gaat intrinsiek streven naar veiligheid, en
zo komt men bij de systemen van sociale zekerheid. Deze al
bestaande kwetsbaarheid wordt versterkt door maatschappelijke
context (nood aan financiële middelen om in levensonderhoud en
(medische) zorg te voorzien, begrensde mogelijkheden om wettig
inkomen te vergaren, bv. niet het nodige diploma).De kwetsbaarheid
compenseren zit achter het streven, dat de sociale zekerheid heet.
Onderscheid psychologische conditie - maatschappelijke
dimensie:
Het gaat niet over de psychologische conditie, nl. het gevoel dat
men niet bang is voor het leven. Het gaat over een
gemeenschappelijk fenomeen waarvan men weet dat er objectief
gezien risico’s er mee verbonden zijn, bv. de natuurrampen in Sicilië
zijn een maatschappelijk probleem en waarover men zich zorgen kan
maken maar is geen sociaal risico waar de sociale zekerheid
bescherming gaat tegen bieden. De sociale zekerheid biedt
bescherming tegen een specifieke geheel van risico’s waarvan het
historisch belang om ze te gaan verlenen is erkend.
Met het opbouwen van een sociale zekerheid gaat men de
onwenselijke gevolgen van het economisch systeem compenseren,
bv. Sommigen worden rijk, anderen worden arm → deze dynamiek is
eigen aan ons systeem, de sociale zekerheid probeert de risico’s
volgens de dynamiek te compenseren en neutraliseren (= leer van
de sociale risico’s = catalogus van risico’s waarvan het
maatschappelijk belang zo hard erkend is dat men tracht deze
risico’s collectief in te dekken en de mensen collectief te
beschermen).
3
, Universiteit Antwerpen 2025-2026 Charlotte Baeken
Er ligt dus een specifieke focus op noden met maatschappelijke
oorzaak én maatschappelijk belang tot leniging:
Een historisch ontwikkelingspatroon: compenseren onwenselijke
gevolgen economische productie en verdeling welvaart
Oude problematiek armoede: leniging middels
bijstandsvoorzieningen. De zin betekent dat langdurige armoede
wordt verlicht (maar niet per se opgelost) door middel van
overheidssteun, zoals bijstand. Het gaat dus om
inkomensondersteuning om mensen financieel te helpen rondkomen.
Nieuwe vormen van bestaansonzekerheid sinds industriële
revolutie: leer “sociale risico’s” structureert gaandeweg samenspel
sociale verzekeringen en bijstandsvoorzieningen
SOCIALE ZEKERHEID IN ZIJN INSTRUMENTELE BETEKENIS
(= het geheel van middelen dat dient om te komen tot een situatie
waarin we van gebrek geen zorgen meer moeten maken)
Sociale zekerheid = geheel instellingen en regelingen erop gericht
mensen te vrijwaren van bezorgdheid voor gebrek
Historische diversiteit:
Rol (solidaire) samenlevingsverbanden (stam, familie,
(kern)gezin), nl. als men geld tekort heeft, dan kunnen ouders
ter hulp schieten
Rol eigendom (onroerende goederen, spaargeld, beleggingen),
bv. als men een groot stuk landbouwgrond heeft, dan heeft
men zich al in verregaande mate gevrijwaard van gebrek want
4
