Samenvatting Communicatiewetenschappen

Communicatiewetenschap
Introductie
- = wetenschappelijke studie van relatie tussen media of communicatieprocessen en de
samenleving
o Relatie belangrijk ifv heel wat sociale wetenschappen
- Jong (sinds 1940 pas eerste publicaties omtrent communicatiewetenschappen) maar heel breed
en divers veld (risico op ‘fragmentation’?)
o + interdisciplinaire invloeden (theorieën terug vinden over andere disciplines
(psychologie, …)
o + taalaspect (dominanter in het Engels)
- Vaak kritiek op communicatiewetenschappen tgv onwetendheid
o Dus nood aan theorie, data




1

,1. Bouwstenen
1.1. Inleiding
- Centrale vraag: wat is communicatie?
o Communicatiewetenschap = vergelijkbaar met lego: je krijgt een bepaalde ‘doos’ met
concepten waarmee je aan de slag kan gaan. Met eenzelfde ‘doos’ kan je verschillende
zaken vormen (modellen mogelijk), sommige zullen iets centraal stellen wat een andere
niet zal gebruiken. Heel wat diverse theorieën mogelijk.
o Maar: communicatie ook niet als iets zuiver theoretisch beschouwen, omvat ook
gevoelens, rituelen, emoties en sociaal handelen
1.2. Teken als basis voor betekenisvol communiceren
1.2.1. Semiotiek
- Semiotiek = leer van tekens (overkoepelend veld)
o Bestudeert wijze waarop tekens functioneren en hoe ze betekenis doen ontstaan
o 3 centrale domeinen van de studie
 De tekens zelf en hun indeling in soorten
 De codes of systemen waarbinnen tekens georganiseerd zijn
 De brede cultuur waarbinnen de tekens en codes opereren
- Subdomeinen semiotiek
o Fonologie
 Studie van klanken en kleinste eenheden (letters)
o Syntaxis
 Linguïstische studie van taalconventies en betekenisvolle patronen van tekens
o Semantiek
 Relatie tussen teken en betekenis die aan teken wordt toegekend
o Pragmatiek
 Relatie tussen betekenis en gebruiker van het teken (dus contextuele en sociale
factoren)
- Onderscheid intensie en extensie
o Intensie
 Geheel van criteria of kenmerken dat bepaalt of term wel kan worden toegepast
(toepassing democratie: scheiding der machten, stemrecht, stemplicht, …)
o Extensie
 Klasse van zaken waarop term correct is toegepast
 Alle mogelijke voorwerpen die terecht dat label kunnen dragen
o Bv. Romantische comedie
 Intensie: liefde, romantiek, humor, drama, relatie, …
 Extensie: two weeks notice; love, actually; four weddings and a funeral, …




2

,1.2.2. Teken, tekensysteem en tekenindeling
- Teken staat centraal in wetenschappelijke veld van semiotiek als allerkleinste eenheid van
communicatie
- De Saussure onderscheidt daarbij 2 kernelementen
o Signifiant (Sa)
 Betekenaar/betekenisdrager
 Materiële tekenvorm of (fysieke) verschijningsvorm van een teken
 Foto, schrift, uitspraak, tekening, klank, beeld, …
 Bv woord ‘hond’, tekening van een hond, foto van een hond
o Signifié
 Betekende
 (mentale) concept, begrip, beeld of idee waar materiële tekenvorm naar
verwijst
 Betekenis, concept, object
 Bv dier met 4 poten en een staart
o Relatie is arbitrair/obv van (historische/etyomologische) afspraak.
 Het zorgt ervoor dat we betekenisvol kunnen communiceren
o Referent
 Het eigenlijke fysieke object waar het teken naar verwijst
 Bv effectief de hond
 Niet altijd referent mogelijk: bv liefde, waarheid, engel, eerlijkheid
- Oude examenvraag: Wat is de Sa en Se van onderstaand teken
Sa = geschreven muzieknoot op blad papier of gespeeld door iemand op met een
instrument

Se = muzieknoot ‘la’ waardoor het mogelijk is dat orkest kan communiceren



- Roland Barthes: dennotatie en connotatie
o Denotatie
 Primair/standaard/neutrale betekenisniveau (definitie wikipedia)
 Hangt samen met Se: de letterlijke/objectieve betekenis van een teken
 = dat deel van de betekenis dat voor elke tekengebruiker hetzelfde is en waar
sociale consensus over bestaat
o Connotatie
 Secundair betekenisniveau: hangt samen met specifieke (fysieke)
verschijningsvorm van betekenaar (Sa)
 Figuurlijke of subjectieve betekenis van een woord
 Evaluatieve lading: verwijzen naar iets wat goed, slecht of neutraal is
 Referentiële lading: variabele betekenis of verwijzing, naargelang persoon,
tijdstip of culturele context kan betekenis wijzigen
 Bv vuur: kan verschillende zaken impliceren: passie, energie, gevaar, warmte
 Afhankelijk van context en specifieke tekengebruiker
o (Beck et. al: ideologie)
 Verschillende manieren waarop SL de betekenis van
communicatieboodschappen en media stuurt en organiseert
 Linken aan mythe



3

, 1.2.2.1. Tekensystemen

- Alles wat te maken heeft met relationele, organisatorische <-> tekenindeling
1.2.2.1.1. Tekensysteem van Charles Peirce

- 3 componenten:
o Representamen: tekenvorm
o Object: waar het teken naar verwijst, fysiek of immaterieel
o Interpretant: betekenis die aan het teken wordt gegeven, individuele verschillen
mogelijk
- Toepassing ‘student’
o Kan gelinkt worden aan object (persoon op school)
o Interpretant: kan verschillend zijn voor bv medestudent (obv positieve ervaringen
aanschouwen als goede vriend) of voor oudere dame die dicht bij overpoort woont (obv
negatieve ervaringen aanschouwen als stomdronken jongeren)
- Oude examenvraag: tweet Lukaku: ‘kijk naar het nieuws op 1 en daar noemen ze buitenlanders
vreemdelingen?? #zijnwevreemdofzo??  pas systeem van Pierce toe
o Representamen: vreemdelingen
o Object: personen van buitenlandse origine die op het nieuws kwamen
o Interpretant: betekeniseffect: verschillend voor journalist (synoniem allochtonen) als
voor Lukaku (negatieve connotatie)
1.2.2.1.2. Tekensysteem De Saussure

- Vooral geïnteresseerd in onderlinge relaties tussen tekens
o Betekenis van een teken komt tot stand uit verhouding van een teken tot andere tekens
<-> Peirce: objecten zijn niet nodig, tekens hebben voldoende betekenis
- Betekenis vooral gelegen in tegengestelde(n) (warm vs koud, hond vs kat)
- Betekenaar <-> betekende: in tekensysteem: betekende van bepaald teken wordt telkens
betekenaar (betekenisdrager) voor een ander teken
o Betekenis = relationeel en associatief proces
- Indelen en categoriseren
o Grenzen van categorieën zijn niet natuurlijk gegeven of door objecten bepaald, maar
worden door mens zelf gemaakt (bv voertuigen)
- 2 soorten relaties tussen tekens
o Paradigma
 Selectie, verticale relatie tussen tekens
 Klasse van tekens die bij elkaar horen via wetenschappelijke kenmerken
 Hoe betekenis geconstrueerd wordt door substitutie en afwezigheid
 Bv koffie t.o.v. limonade of bier (en bv niet tafel of gras)
o Syntagma
 Combinatie, horizontale relatie tussen tekens (volgorde)
 Je moet tekens betekenisvol met
elkaar combineren
 Bv ik drink koffie t.o.v. drink koffie ik,
maar ook niet – taalkundige relaties
bv volgorde van
maaltijden/sequentie van
muziekpartituur/ negen episodes van
Star Wars



4