Centrale besturen
Inleiding (10/02/2025)
In deze lessen zullen we 3 clusters bespreken. We beginnen met de uitvoerende cluster. Dit
bespreekt de samenwerking binnen de regering, de verhouding tussen de politiek en de ambtenarij
en de onderlinge verhouding binnen de administratie. Een tweede is de politieke cluster. Dat
bespreekt de verhouding tussen de regering en het parlement, de regering en de partij en ten slotte
het parlement en de partij. Om af te sluiten is er ook de maatschappelijke cluster. Dit bespreekt de
relatie tussen samenleving en partij, samenleving en parlement en ten slotte samenleving en
administratie + regering.
Verkennende vragen om het vak te leren kennen:
- Wat is SERV? De Sociaal-Economische Raad voor Vlaanderen. Het is een adviesraad.
- Hoeveel % van de uitgaven van de Vlaamse overheid gaan naar onderwijs? Ongeveer 30%
- Hoeveel bladzijden telt het Vlaamse regeerakkoord? 203 bladzijden
- Wat is een ION? Instelling van Openbaar Nut. Dat is een soort agentschap op federaal vlak.
- Hoeveel zetels heeft de MR in de Kamer Van Volksvertegenwoordigers? 19 zetels, dat is de
derde grootste fractie. Daar voor bevinden N-VA en Vlaams Belang zich.
Staatsrechtelijk-financieel kader (10/02/2025)
1. Bevoegdheidsverdeling
1.1 Bevoegdheidsverdeling in België
België is een federale staat. Er bestaan ook nog andere federale staten zoals Duitsland of de VS.
België is daartegenover een federale staat (‘sui generis’). Dat houdt in dat het een speciale federale
staat is. Dat komt door het centrifugale karakter, wat betekent dat vanuit het centrum
bevoegdheden naar de gewesten en gemeenschap gaan. Er is ook een bipolair karakter wat verwijst
naar de sterke tegenstelling tussen de Nederlandstalige (Vlaanderen) en de Franstalige (Wallonië)
taalgroepen. Het Belgische federalisme is een soort van never ending story. Dit komt door de
stelselmatige hervormingen die in ons land worden doorgevoerd. Er gaan telkens opnieuw
bevoegdheden van het federale niveau naar de gewesten en de gemeenschappen. Een laatste
kenmerk is de nevenschikking van de deelstaten en het federale niveau. Een Vlaams decreet is
evenveel waard als een federale wet, ze staan op niveau van gelijkheid. In Duitsland bv is dit niet zo.
Confederalisme: een samenwerkingsverband tussen onafhankelijke staten die vrijwillig bepaalde
bevoegdheden samen uitoefenen via een verdrag. De lidstaten blijven volledig soeverein en kunnen
de samenwerking op elk moment beëindigen. Een confederatie is dus een bond van staten, geen
echte staat op zich.
Confederalisme zoals N-VA het mogelijks in België wil invoeren: Het zou betekenen dat Vlaanderen
en Wallonië bijna volledig zelfstandig worden, maar België als ‘lege’ overkoepelende structuur
behouden blijft voor een beperkt aantal bevoegdheden (zoals defensie of buitenlandse zaken). In
werkelijkheid zou dit eerder een extreme vorm van federalisme zijn dan een klassieke confederatie,
omdat Vlaanderen en Wallonië niet volledig soeverein zouden worden zoals in een echte
confederatie.
1
,1.2 Bevoegdheden deelstaten
Er zijn verschillende soorten bevoegdheden:
- Exclusieve bevoegdheden: Dit zijn de bevoegdheden die volledig onder de bevoegdheid van
de deelstaten vallen, zonder inmenging van de federale overheid. Deelstaten kunnen
zelfstandig wetten en regels maken binnen deze domeinen. Er zijn binnen deze
bevoegdheden wel enkele andere soorten:
Gedeelde exclusieve bevoegdheden: Materies worden verder opgedeeld in diverse
aspecten. Een voorbeeld is onderwijs, de leerplicht is een federale bevoegdheid,
terwijl de minimumvereisten voor aflevering van een diploma een bevoegdheid is
voor de gemeenschappen.
Parallelle bevoegdheden: De verschillende overheden werken elk binnen een
grondgebied met eigen middelen en instellingen en werken onafhankelijk van elkaar.
Beide niveaus werken binnen hetzelfde beleidsterrein, maar zonder elkaar te
overlappen. Ze nemen elk hun eigen maatregelen zonder dat één niveau de ander
kan overrulen.
Impliciete bevoegdheden: Dit gebeurt o.b.v. gezond verstand. Een overheid kan
uitzonderlijk een bevoegdheid uitoefenen die niet officieel aan haar is toegekend. Dit
gebeurt wanneer het noodzakelijk is om haar eigen bevoegdheden goed uit te
voeren.
- Toegewezen bevoegdheden: Dat zijn bevoegdheden die expliciet en officieel zijn vastgelegd
in de grondwet of bijzondere wetten. Dit betekent dat een bepaald bevoegdheidsniveau
(federale overheid of deelstaten) enkel die zaken mag regelen waarvoor het bevoegd is
verklaard.
- Wetgevende bevoegdheid: Verwijzen naar het recht van een overheid om wetten, decreten
of ordonnanties op te stellen en goed te keuren binnen haar bevoegdheidsdomeinen.
- Verticaliteitsbeginsel: Betekent dat elke overheid in België (federale overheid, gewesten en
gemeenschappen) volledig bevoegd is binnen haar eigen domeinen en dat ze haar
bevoegdheden zelf uitvoert zonder inmenging van een ander niveau.
- Constitutieve autonomie: Het recht van een overheid om zelf haar eigen grondwet,
instellingen en politieke structuur te bepalen.
Gemeenschappen zijn verantwoordelijk voor de
persoonsgebonden bevoegdheden terwijl de
gewesten dat zijn voor de plaatsgebonden
bevoegdheden.
1.3 Bevoegdheden federale overheid
In principe is de federale overheid voor alles bevoegd, tenzij anders bepaalt. Er zijn ook de residuaire
bevoegdheden. Het artikel die daarbij hoort is art. 35 GW, dit artikel zegt dat de residuaire
bevoegdheden (restbevoegdheden) niet bij de federale overheid liggen, maar bij de deelstaten. In de
praktijk is het omgekeerd. De residuaire bevoegdheden liggen bij de federale overheid. De Vlaamse
2
,Minister van Justitie (Zuhal Demir) is bevoegd voor justitiehuizen, elektronisch toezicht, juridische
eerstelijnbijstand en voor de coördinatie van hulp- en dienstverlening aan gedetineerden. De
Federale Minister van Justitie (Annelies Verlinden) is bevoegd voor alle andere bevoegdheden inzake
justitie.
Een ander belangrijk artikel is art. 195 GW, dit artikel regelt de herziening van de Grondwet. Daarvoor
moet een strikte procedure worden gevolgd.
1.4 Vlinderakkoord (2011)
Het Vlinderakkoord was de zesde staatshervorming in België. Er was een verdere overdracht van
bevoegdheden van federale overheid naar deelstaten ter waarde van ongeveer 17 miljard euro.
Arbeidsmarkt en tewerkstelling werd gewestmateries. Gezondheidszorg en ouderenzorg werden dan
weer gemeenschapsmateries. Ook kinderbijslag behoorde tot deze laatste.
Het was niet enkel de overheveling van bevoegdheden, maar ook de financiering van de deelstaten.
De dotaties van gemeenschappen gebeurden o.b.v. behoeftecriterium (noden). Een dotatie is geld die
de federale overheid geeft aan de deelstaten. De gewesten daarentegen werden voortaan beloond
o.b.v. verdienstecriterium (prestaties).
In het huidige regeerakkoord zitten er geen echte staatshervormingen aan te komen. De afschaffing
van de Senaat is wel een grote hervorming.
Bicefaal: Binnen de federale regering kunnen we bevoegdheden gaan splitsen.
2. Financieel kader
2.1 Federale begroting
De overheid is een belangrijke ontvanger van geld. Die ontvangsten bestaan enerzijds uit fiscale
ontvangsten (personenbelasting, accijnzen en btw) die goed zijn voor 158,6 miljard van de
inkomsten. Anderzijds bestaan ze ook uit niet-fiscale ontvangsten (nationale loterij, dividenden uit
overheidsparticipaties, verkoop patrimonium,…). Deze ontvangsten bestaan uit 8,2 miljard euro wat
het totaal ontvangsten maakt tot 166,8 miljard. Naast de eerder besproken ontvangsten, krijgt de
overheid ook nog geld van de ontvangsten van Sociale Zekerheid (89,6 miljard). Met dit bedrag erbij
ontvangt de overheid in totaal 256,3 miljard euro.
Echter mogen ze dat geld niet voor hun zelf houden. Ze moeten dat geld ook uitgeven. Dat bestaat uit
overdrachten naar andere overheidsniveaus zoals de Gewesten & Gemeenschappen (77,9 miljard)
en Europa (7,3 miljard). Er zijn natuurlijk ook nog de eigen uitgaven van de Federale Overheid en de
Sociale Zekerheid. Die bestaan uit de Sociale Zekerheid (140,2 miljard), Rentelasten (10,3 miljard) en
de eigen uitgaven van de Federale Overheid (37,2 miljard). Het totaal uitgaven komt op 274 miljard
euro. Dit impliceert een jaarlijks tekort van 17,4 miljard euro.
Het begrotingstekort wordt uitgedrukt t.o.v. het BBP.
Deze tabel verduidelijkt dat.
Primair saldo = ontvangsten – de uitgaven.
Financieringssaldo = primair saldo – rentelasten
Italië en Frankrijk hebben nog een hogere schuldgraad dan België.
3
, Zoals eerder al vermeld is sociale zekerheid een belangrijke inkomstenbron van de federale overheid.
Die financiering bestaat uit 3 verschillende inkomstenbronnen:
- RSZ-bijdragen: Dit houdt zowel de werknemers- als de werkgeversbijdragen in.
- Rijkstoelagen: De financiële bijdragen van de federale overheid aan bepaalde takken van de
sociale zekerheid.
- Alternatieve financiering: Verwijst naar inkomstenbronnen buiten de klassieke sociale
bijdragen om de sociale zekerheid te financieren. Een deel van bepaalde belastingen wordt
rechtstreeks toegewezen aan de sociale zekerheid. Voorbeelden zijn btw-ontvangsten en
accijnzen.
Sociale zekerheid is een belangrijke inkomstenbron, maar daarnaast gaan er ook veel uitgaven naar
de sociale zekerheid. Het geld dat naar de sociale zekerheid gaat, gaat naar pensioenen,
werkloosheid, beheerskosten, ziekte- en invaliditeitsuitkering en tenslotte geneeskundige verzorging.
In het regeerakkoord staat er dat mensen die vroeger stoppen met werken, een lager pensioen zullen
krijgen. Ze werken via een pensioenbonus/malus-systeem. Wie langer werkt, krijgt meer pensioen en
omgekeerd. Het pensioen van de ambtenaren zal gelijkgesteld worden aan de pensioenen van andere
groepen. NMBS- en militairpersoneel zullen langer moeten werken en hun pensioen zal berekent
worden op de volledige loopbaan i.p.v. de laatste 10 jaar. Deze maatregelen worden genomen om de
uitgaven in pensioenen niet nog meer te laten stijgen. Dit deden ze tot hiervoor wel omdat de
vergrijzing toeneemt.
De sociale zekerheid krijgt een steeds grotere afhankelijkheid van rijkstoelagen en alternatieve
financiering. Er worden ook delen van de sociale zekerheid overgedragen naar de gemeenschappen
zoals bv de kinderbijslag.
Naast de federale overheid hun uitgaven en ontvangsten, zijn die er natuurlijk ook nog van de
Vlaamse overheid. De volgende 2 tabellen geven de ontvangsten en de uitgaven van de Vlaamse
overheid weer. Onder de gewestelijke belastingen vallen successierechten, registratierechten,
verkeersbelastingen,… Er zijn ook andere opbrengsten, meer bepaald niet-fiscale ontvangsten, o.a.
ontvangen ze een deel van het klimaat- en verkeersveiligheidsfonds, ze ontvangen een deel van de
opbrengsten van de Nationale Loterij.
4
Inleiding (10/02/2025)
In deze lessen zullen we 3 clusters bespreken. We beginnen met de uitvoerende cluster. Dit
bespreekt de samenwerking binnen de regering, de verhouding tussen de politiek en de ambtenarij
en de onderlinge verhouding binnen de administratie. Een tweede is de politieke cluster. Dat
bespreekt de verhouding tussen de regering en het parlement, de regering en de partij en ten slotte
het parlement en de partij. Om af te sluiten is er ook de maatschappelijke cluster. Dit bespreekt de
relatie tussen samenleving en partij, samenleving en parlement en ten slotte samenleving en
administratie + regering.
Verkennende vragen om het vak te leren kennen:
- Wat is SERV? De Sociaal-Economische Raad voor Vlaanderen. Het is een adviesraad.
- Hoeveel % van de uitgaven van de Vlaamse overheid gaan naar onderwijs? Ongeveer 30%
- Hoeveel bladzijden telt het Vlaamse regeerakkoord? 203 bladzijden
- Wat is een ION? Instelling van Openbaar Nut. Dat is een soort agentschap op federaal vlak.
- Hoeveel zetels heeft de MR in de Kamer Van Volksvertegenwoordigers? 19 zetels, dat is de
derde grootste fractie. Daar voor bevinden N-VA en Vlaams Belang zich.
Staatsrechtelijk-financieel kader (10/02/2025)
1. Bevoegdheidsverdeling
1.1 Bevoegdheidsverdeling in België
België is een federale staat. Er bestaan ook nog andere federale staten zoals Duitsland of de VS.
België is daartegenover een federale staat (‘sui generis’). Dat houdt in dat het een speciale federale
staat is. Dat komt door het centrifugale karakter, wat betekent dat vanuit het centrum
bevoegdheden naar de gewesten en gemeenschap gaan. Er is ook een bipolair karakter wat verwijst
naar de sterke tegenstelling tussen de Nederlandstalige (Vlaanderen) en de Franstalige (Wallonië)
taalgroepen. Het Belgische federalisme is een soort van never ending story. Dit komt door de
stelselmatige hervormingen die in ons land worden doorgevoerd. Er gaan telkens opnieuw
bevoegdheden van het federale niveau naar de gewesten en de gemeenschappen. Een laatste
kenmerk is de nevenschikking van de deelstaten en het federale niveau. Een Vlaams decreet is
evenveel waard als een federale wet, ze staan op niveau van gelijkheid. In Duitsland bv is dit niet zo.
Confederalisme: een samenwerkingsverband tussen onafhankelijke staten die vrijwillig bepaalde
bevoegdheden samen uitoefenen via een verdrag. De lidstaten blijven volledig soeverein en kunnen
de samenwerking op elk moment beëindigen. Een confederatie is dus een bond van staten, geen
echte staat op zich.
Confederalisme zoals N-VA het mogelijks in België wil invoeren: Het zou betekenen dat Vlaanderen
en Wallonië bijna volledig zelfstandig worden, maar België als ‘lege’ overkoepelende structuur
behouden blijft voor een beperkt aantal bevoegdheden (zoals defensie of buitenlandse zaken). In
werkelijkheid zou dit eerder een extreme vorm van federalisme zijn dan een klassieke confederatie,
omdat Vlaanderen en Wallonië niet volledig soeverein zouden worden zoals in een echte
confederatie.
1
,1.2 Bevoegdheden deelstaten
Er zijn verschillende soorten bevoegdheden:
- Exclusieve bevoegdheden: Dit zijn de bevoegdheden die volledig onder de bevoegdheid van
de deelstaten vallen, zonder inmenging van de federale overheid. Deelstaten kunnen
zelfstandig wetten en regels maken binnen deze domeinen. Er zijn binnen deze
bevoegdheden wel enkele andere soorten:
Gedeelde exclusieve bevoegdheden: Materies worden verder opgedeeld in diverse
aspecten. Een voorbeeld is onderwijs, de leerplicht is een federale bevoegdheid,
terwijl de minimumvereisten voor aflevering van een diploma een bevoegdheid is
voor de gemeenschappen.
Parallelle bevoegdheden: De verschillende overheden werken elk binnen een
grondgebied met eigen middelen en instellingen en werken onafhankelijk van elkaar.
Beide niveaus werken binnen hetzelfde beleidsterrein, maar zonder elkaar te
overlappen. Ze nemen elk hun eigen maatregelen zonder dat één niveau de ander
kan overrulen.
Impliciete bevoegdheden: Dit gebeurt o.b.v. gezond verstand. Een overheid kan
uitzonderlijk een bevoegdheid uitoefenen die niet officieel aan haar is toegekend. Dit
gebeurt wanneer het noodzakelijk is om haar eigen bevoegdheden goed uit te
voeren.
- Toegewezen bevoegdheden: Dat zijn bevoegdheden die expliciet en officieel zijn vastgelegd
in de grondwet of bijzondere wetten. Dit betekent dat een bepaald bevoegdheidsniveau
(federale overheid of deelstaten) enkel die zaken mag regelen waarvoor het bevoegd is
verklaard.
- Wetgevende bevoegdheid: Verwijzen naar het recht van een overheid om wetten, decreten
of ordonnanties op te stellen en goed te keuren binnen haar bevoegdheidsdomeinen.
- Verticaliteitsbeginsel: Betekent dat elke overheid in België (federale overheid, gewesten en
gemeenschappen) volledig bevoegd is binnen haar eigen domeinen en dat ze haar
bevoegdheden zelf uitvoert zonder inmenging van een ander niveau.
- Constitutieve autonomie: Het recht van een overheid om zelf haar eigen grondwet,
instellingen en politieke structuur te bepalen.
Gemeenschappen zijn verantwoordelijk voor de
persoonsgebonden bevoegdheden terwijl de
gewesten dat zijn voor de plaatsgebonden
bevoegdheden.
1.3 Bevoegdheden federale overheid
In principe is de federale overheid voor alles bevoegd, tenzij anders bepaalt. Er zijn ook de residuaire
bevoegdheden. Het artikel die daarbij hoort is art. 35 GW, dit artikel zegt dat de residuaire
bevoegdheden (restbevoegdheden) niet bij de federale overheid liggen, maar bij de deelstaten. In de
praktijk is het omgekeerd. De residuaire bevoegdheden liggen bij de federale overheid. De Vlaamse
2
,Minister van Justitie (Zuhal Demir) is bevoegd voor justitiehuizen, elektronisch toezicht, juridische
eerstelijnbijstand en voor de coördinatie van hulp- en dienstverlening aan gedetineerden. De
Federale Minister van Justitie (Annelies Verlinden) is bevoegd voor alle andere bevoegdheden inzake
justitie.
Een ander belangrijk artikel is art. 195 GW, dit artikel regelt de herziening van de Grondwet. Daarvoor
moet een strikte procedure worden gevolgd.
1.4 Vlinderakkoord (2011)
Het Vlinderakkoord was de zesde staatshervorming in België. Er was een verdere overdracht van
bevoegdheden van federale overheid naar deelstaten ter waarde van ongeveer 17 miljard euro.
Arbeidsmarkt en tewerkstelling werd gewestmateries. Gezondheidszorg en ouderenzorg werden dan
weer gemeenschapsmateries. Ook kinderbijslag behoorde tot deze laatste.
Het was niet enkel de overheveling van bevoegdheden, maar ook de financiering van de deelstaten.
De dotaties van gemeenschappen gebeurden o.b.v. behoeftecriterium (noden). Een dotatie is geld die
de federale overheid geeft aan de deelstaten. De gewesten daarentegen werden voortaan beloond
o.b.v. verdienstecriterium (prestaties).
In het huidige regeerakkoord zitten er geen echte staatshervormingen aan te komen. De afschaffing
van de Senaat is wel een grote hervorming.
Bicefaal: Binnen de federale regering kunnen we bevoegdheden gaan splitsen.
2. Financieel kader
2.1 Federale begroting
De overheid is een belangrijke ontvanger van geld. Die ontvangsten bestaan enerzijds uit fiscale
ontvangsten (personenbelasting, accijnzen en btw) die goed zijn voor 158,6 miljard van de
inkomsten. Anderzijds bestaan ze ook uit niet-fiscale ontvangsten (nationale loterij, dividenden uit
overheidsparticipaties, verkoop patrimonium,…). Deze ontvangsten bestaan uit 8,2 miljard euro wat
het totaal ontvangsten maakt tot 166,8 miljard. Naast de eerder besproken ontvangsten, krijgt de
overheid ook nog geld van de ontvangsten van Sociale Zekerheid (89,6 miljard). Met dit bedrag erbij
ontvangt de overheid in totaal 256,3 miljard euro.
Echter mogen ze dat geld niet voor hun zelf houden. Ze moeten dat geld ook uitgeven. Dat bestaat uit
overdrachten naar andere overheidsniveaus zoals de Gewesten & Gemeenschappen (77,9 miljard)
en Europa (7,3 miljard). Er zijn natuurlijk ook nog de eigen uitgaven van de Federale Overheid en de
Sociale Zekerheid. Die bestaan uit de Sociale Zekerheid (140,2 miljard), Rentelasten (10,3 miljard) en
de eigen uitgaven van de Federale Overheid (37,2 miljard). Het totaal uitgaven komt op 274 miljard
euro. Dit impliceert een jaarlijks tekort van 17,4 miljard euro.
Het begrotingstekort wordt uitgedrukt t.o.v. het BBP.
Deze tabel verduidelijkt dat.
Primair saldo = ontvangsten – de uitgaven.
Financieringssaldo = primair saldo – rentelasten
Italië en Frankrijk hebben nog een hogere schuldgraad dan België.
3
, Zoals eerder al vermeld is sociale zekerheid een belangrijke inkomstenbron van de federale overheid.
Die financiering bestaat uit 3 verschillende inkomstenbronnen:
- RSZ-bijdragen: Dit houdt zowel de werknemers- als de werkgeversbijdragen in.
- Rijkstoelagen: De financiële bijdragen van de federale overheid aan bepaalde takken van de
sociale zekerheid.
- Alternatieve financiering: Verwijst naar inkomstenbronnen buiten de klassieke sociale
bijdragen om de sociale zekerheid te financieren. Een deel van bepaalde belastingen wordt
rechtstreeks toegewezen aan de sociale zekerheid. Voorbeelden zijn btw-ontvangsten en
accijnzen.
Sociale zekerheid is een belangrijke inkomstenbron, maar daarnaast gaan er ook veel uitgaven naar
de sociale zekerheid. Het geld dat naar de sociale zekerheid gaat, gaat naar pensioenen,
werkloosheid, beheerskosten, ziekte- en invaliditeitsuitkering en tenslotte geneeskundige verzorging.
In het regeerakkoord staat er dat mensen die vroeger stoppen met werken, een lager pensioen zullen
krijgen. Ze werken via een pensioenbonus/malus-systeem. Wie langer werkt, krijgt meer pensioen en
omgekeerd. Het pensioen van de ambtenaren zal gelijkgesteld worden aan de pensioenen van andere
groepen. NMBS- en militairpersoneel zullen langer moeten werken en hun pensioen zal berekent
worden op de volledige loopbaan i.p.v. de laatste 10 jaar. Deze maatregelen worden genomen om de
uitgaven in pensioenen niet nog meer te laten stijgen. Dit deden ze tot hiervoor wel omdat de
vergrijzing toeneemt.
De sociale zekerheid krijgt een steeds grotere afhankelijkheid van rijkstoelagen en alternatieve
financiering. Er worden ook delen van de sociale zekerheid overgedragen naar de gemeenschappen
zoals bv de kinderbijslag.
Naast de federale overheid hun uitgaven en ontvangsten, zijn die er natuurlijk ook nog van de
Vlaamse overheid. De volgende 2 tabellen geven de ontvangsten en de uitgaven van de Vlaamse
overheid weer. Onder de gewestelijke belastingen vallen successierechten, registratierechten,
verkeersbelastingen,… Er zijn ook andere opbrengsten, meer bepaald niet-fiscale ontvangsten, o.a.
ontvangen ze een deel van het klimaat- en verkeersveiligheidsfonds, ze ontvangen een deel van de
opbrengsten van de Nationale Loterij.
4
