Theorie van het stadsontwerp
Les 1
- Cursus: letten op vorm, figuur en sociaal politieke ambitie
- Aanpak: vertrekkende vanuit de ruimte
- Terugkerende thema’s -> examen!
o Spanning ideeën- politiek
o De invloed van vertogen (buiten) de discipline, zoals de schilderkunst, literatuur,
wiskunde, fysica, ingenieurskunde;
o Recuperatie en/of transformatie van bestaande ruimtelijke figuren (veranderende
betekenissen grid, as, façade, ...)
o Europese 'archetypes' in koloniale en postkoloniale context- perceptie en ervaring
van de stedelijke omgeving
Positionering vak in (inter)disciplinaire literatuur
Stadstudies (urban studies)
- Stad en verstedelijking: vaak kwantitatief
World urbanization prospects (UN, 2014)
- Globally, more people
o Verstedelijking gaat heel snel vooruit -> maatschappelijke evoluties
- Positionering vak in (inter)disciplinaire literatuur ->
o Stad was omlijnd, compact, geconcentreerd, hoge densiteit,
behapbaar, processen die overzichtelijk waren en gestuurd konden worden
o Met industrialisering breekt die strad open en verstedelijking versneld, begint wilder
te groeien gekoppeld aan industrie en daar begint sociaal economische toch wat
problemen op te duiken, epidemie breekt open, weinig woningen dan beginnen
stadstudies dicher naar de stad te kijken
o 1950/60 -> groei helemaal ongecontroleerd zich voort te zetten, gelinkt aan
pendelen, de auto
o Gestuurd imperium, vanuit een machtscentrum
- Transformatie (schaalvergroting, regionalisering) van steden in 2e ronde v/d econom groei
- Anekdotisch omgaan met geschiedenis (stad en stedlijkheid)
o Kunstwerk -> opbouw stad
Chronologie
- Stedelijke ontwikkeling was niet gestaag en traag, maar werd eerder gekenmerkt
door intense perioden van groei afgewisseld met tijden van stagnatie en zelfs
teloorgang. Deze ritmes zijn vrij algemeen vast te pinnen, doch niet overal identiek. (
dichte nederzettingspatronen in Nederlanden en Noord-Italië - bossen van
Noorwegen en Schotland)
1
,DEFINIËRING/CHRONOLOGIE van de STAD
- tot 10de E Wording van en breuk met de antieke wereld
- 1050-1350 Totstandkoming van middeleeuwse steden/(nieuw) stedelijk netwerk
- 1350-1500 Bloei en verval van steden
- 1500-1600 De confrontatie met de wereld
- 1600-1750 Moeizame aanpassing aan de regels van het perspectief
- 1750-1890 Aanpassing van steden aan industrialiseringsprocessen
- 1890-heden Transformatie (schaalvergroting, regionalisering) van steden in de tweede
ronde van de economische groei (tot circa 1970) en postmoderne reactie
Klassieke oudheid
Het Grid (antieke beschavnig)
- ‘The grid– the gridiron or checkerboard– is by far the commonest pattern for planned cities in
history. It is universal both geographically and chronologically (though its use was not continuous
through history). No better urban solution recommends itself as a standard scheme for disparate
sites, or as means for the equal distribution of land or the easy parceling and selling of real
estate …a rectilinear street pattern has also been resorted to in order to keep under watch a
restless population. Refugee and prisoner camps are obvious settings….
- Yet, ubiquitous as the grid has always been, it is also much misunderstood, and often treated as if
it were one unmodulated idea that requires little discrimination’
o Meest toegepaste ruimtelijke figuur
o Hoe ruimtelijke ontwerp, heel andere effecten heeft en veroorzaakt
o Grieken:
▪ Gebruikt vanuit ideeën van een democratische samenleving en distributie..
o Romeins:
▪ Snelle planning van steden en efficiënte manier om gronden te
verstedelijken
▪ Voortdurende voortzettingen in kolonies -> kan een legerofficier doen.
▪ Ook een Grid dat toelaat om de samenleving te controleren
- Grid dat we vandaag nog zien
o New York, maar een paar ontwerpers voor nodig
o Masdar City, bijna een kopie van een Romeinse stad en grid (nu met een
ecologische zweem over) -> ook sterk controlerend, vaak in Azie
- Grid:
o Grieks (milete): gestuurd vanuit politieke ambitie om gelijke inspraak te hebben en
samenleving op te zetten die min of meer democratisch is.
o Romeins: heel infrastructureel en de bedoeling om te veroveren en te overheersen.
o => beide met grote publieke ruimtes (centraal), vrij gelijkaardig
o “If Greek culture refers to the emergence of philosophy and democracy, Roman culture
refers to the rule of law and the structural significance of civil engineering … both Greek
reflection and Roman pragmatism have shaped the development of urbanization and
architecture in Europe. The organization of the state also differed in these two civilizations,
as the Greek city state was commonly organized as a community of citizens which greatly
contrasted to the Roman Republic and the later Empire with its strong rulers.”
2
,- Antieke beschaving
Grieken:
- Archaïsche periode:
o Stad waar de stad gelijk staat aan politiek en een democratische praktijk.
o Stad geeft vorm, samenleving en ondersteuning in verdere ontwikkeling
- De polis en stedelijkheid
o ‘De politiek, de filosofie en de Westerse wetenschap zijn een kind van de stad. Of beter:
ze zijn een kind van de Griekse stad, van de polis. De polis was een bijzondere
samenlevingsvorm, die de Griekse feodale samenlevingsvormen afloste. De stad werd niet
langer bestuurd door een vorst, wiens macht gelegitimeerd werd door zijn afkomst ..., en die
recht sprak zonder een vraag of een weerwoord te hoeven verwachten. Nu werd een
gemeenschap bestuurd door de groep van vrije burgers, die het met elkaar eens moesten
worden alvorens beslissingen te kunnen nemen, die met woorden moesten overtuigen ... De
stad van de Griekse stadsstaat lag niet meer rond een gesloten burcht (akropolis), waarin
naast de politieke macht ook de religieuze macht gevestigd was en het weten bewaard werd;
het hart van de nieuwe stad was een open plein, een agora, een openbare spreekplaats,
niet met centraal maar terzijde gelegen, open, doorzichtige, toegankelijke tempels.’
o Gemeenschap die gestuurd wordt door vrije burgers, elke burger moet evenveel
inspraak en zeggenschap hebben. -> overleg en consensusvorming over
beslissingen mogelijk maken en ondersteunen.
o Willen dat doen met een bepaalde ruimte die dat overleg en ontmoeting mogelijk
maakt = agora -> groot publiek plein, waar overleg mogelijk is (andere functies niet
primair aanwezig zijn)
o Duidelijke scheiding tussen religie en bestuur -> tempels zijn vaak centraal
gelegen maar niet zoals de agora (overleg en bestuur)
o Ontwerp: agora ->
▪ Groot plein, minstens een of meerder bouwblokken
▪ Verder overdekte plekken van zuilen gallerijen (Stoa’s) -> geborgen
ruimtes geven voor bepaalde gesprekken, in kleinere groepen
▪ Bestuursgebouw waar de hele stad en alle vrije burgers kunnen komen.
▪ Prominente plek in het stadshart
o Belangrijke voetnoot:
▪ Verschillen tussen staatsvormen
▪ Sparta → only property owners could engage in government
• Ruling class, eigendom gerelateerd, waar bij andere plaatsen
grondeigendom niet bestaat -> verschil tussen polissen
▪ Corinth → only a small group of people rules
▪ «Greek society was based on natural inequality where the magistrates formed a
top layer, but women and slaves formed the bottom layer; for whom the agora was
not accessible. The status of Athenian women was, in fact, extremely low with
women being classified as ‘children’ regardless of their age under Athenian law…
being legal property of men all their lives. However, this was different in Sparta,
where women had status and power and did not have to dress in disguising
garments, like the women in Athens. »
o De kolonies
▪ Het raster: Keerzijde
▪ Gridstructuren, anders
▪ Groot verschil tussen kolonies en Griekse vorm.
3
, o ‘While a balanced view of the polis must acknowledge the existence of slavery, exclusion of
women from civic life, limitations on the rights of foreigners, and the influence of education
and class on social relations, Athens and other Greek poleis were astonishinly democratic
compared with any other urban civilization that preceded them.’
o ‘... the (layout of the) polis made it possible for each citizen to realize his spiritual, moral and
intellectual capacities. The polis was a living community; almost an extended family. While
the Greeks were very private in many ways, Kitto notes that their public life was essentially
communistic. The polis as a social (and spatial) institution defined the very nature of being
human for its citizens.’
o →Aristoteles (Politics): the polis is the only framework within which man can fully
realize his spiritual, moral and intellectual capacities. (mens is wezen dat in de polis
leeft; mens wordt mens door te participeren in het politieke leven)
o →‘citizens’: all free, non-foreign, male
▪ Samenleving was niet verwelkomend voor anderen
o Aristoteles, Politics
▪ ‘Elke stadstaat is– zoals wij ze zien– een soort van gemeenschap en elke
gemeenschap is ontstaan met het oog op het goede ... Het is daarom
duidelijk dat allen naar het goede streven en dat in het bijzonder de meest
soevereine gemeenschap en die boven alle anderen staat naar het hoogste
goed streeft: dit is namelijk de gemeenschap die men de stad of de
politieke gemeenschap noemt ... Hieruit blijkt dat de stad een schepping is
van de natuur en dat de mens van nature een politiek dier is (een wezen
voorbestemd om in de stad te leven) ... Ook gaat de stad van nature vooraf
aan het gezin en het individu ... Het bewijs dat de stadstaat een schepping
is van de natuur en voorafgaat aan het individu dat is duidelijk. Want,
wanneer het individu (geïsoleerd) niet voor zichzelf kan zorgen, zal hij zich in
het algemeen in eenzelfde toestand bevinden zoals een deel ten opzichte
van een geheel. Maar hij die niet kan leven in een gemeenschap, of die dat
niet nodig vindt omdat hij autarkisch is, moet of een beest zijn of een god.’
▪ In Griekenland zien we maatschappij en politiek gelinkt aan de stad.
Maatschappij en ruimte vormgeving = utopie en ideale stad
▪ Plato: sterk klassen onderscheid (bij Aristoteles veel minder en eerder
klassenloos)
- De eerste steden (Grote periode)
o Die niet politiek bestaan te implementeren
o Ontstaan rond 7de eeuw vC – grote groei in klassieke periode (500-336VC)
▪ Geografie
▪ Acropolis (religie) – Agora (burgerlijke openbare ruimte): scheiding niet
absoluut, ook tempels in de stad
▪ Geleidelijke groei, volgens politiek-sociale dynamiek
▪ Permanent – vergankelijk
o Eerste steden, groeien en transformeren gelijkelijk aan
o Religie en bestuur worden uit elkaar getrokken
o Athene
▪ Schijnbaar ongepland, maar:
• Zichtlijnen in grote assemblages van Acropolis en Agora
• Panthenaïsche weg als ordenend principe
4
Les 1
- Cursus: letten op vorm, figuur en sociaal politieke ambitie
- Aanpak: vertrekkende vanuit de ruimte
- Terugkerende thema’s -> examen!
o Spanning ideeën- politiek
o De invloed van vertogen (buiten) de discipline, zoals de schilderkunst, literatuur,
wiskunde, fysica, ingenieurskunde;
o Recuperatie en/of transformatie van bestaande ruimtelijke figuren (veranderende
betekenissen grid, as, façade, ...)
o Europese 'archetypes' in koloniale en postkoloniale context- perceptie en ervaring
van de stedelijke omgeving
Positionering vak in (inter)disciplinaire literatuur
Stadstudies (urban studies)
- Stad en verstedelijking: vaak kwantitatief
World urbanization prospects (UN, 2014)
- Globally, more people
o Verstedelijking gaat heel snel vooruit -> maatschappelijke evoluties
- Positionering vak in (inter)disciplinaire literatuur ->
o Stad was omlijnd, compact, geconcentreerd, hoge densiteit,
behapbaar, processen die overzichtelijk waren en gestuurd konden worden
o Met industrialisering breekt die strad open en verstedelijking versneld, begint wilder
te groeien gekoppeld aan industrie en daar begint sociaal economische toch wat
problemen op te duiken, epidemie breekt open, weinig woningen dan beginnen
stadstudies dicher naar de stad te kijken
o 1950/60 -> groei helemaal ongecontroleerd zich voort te zetten, gelinkt aan
pendelen, de auto
o Gestuurd imperium, vanuit een machtscentrum
- Transformatie (schaalvergroting, regionalisering) van steden in 2e ronde v/d econom groei
- Anekdotisch omgaan met geschiedenis (stad en stedlijkheid)
o Kunstwerk -> opbouw stad
Chronologie
- Stedelijke ontwikkeling was niet gestaag en traag, maar werd eerder gekenmerkt
door intense perioden van groei afgewisseld met tijden van stagnatie en zelfs
teloorgang. Deze ritmes zijn vrij algemeen vast te pinnen, doch niet overal identiek. (
dichte nederzettingspatronen in Nederlanden en Noord-Italië - bossen van
Noorwegen en Schotland)
1
,DEFINIËRING/CHRONOLOGIE van de STAD
- tot 10de E Wording van en breuk met de antieke wereld
- 1050-1350 Totstandkoming van middeleeuwse steden/(nieuw) stedelijk netwerk
- 1350-1500 Bloei en verval van steden
- 1500-1600 De confrontatie met de wereld
- 1600-1750 Moeizame aanpassing aan de regels van het perspectief
- 1750-1890 Aanpassing van steden aan industrialiseringsprocessen
- 1890-heden Transformatie (schaalvergroting, regionalisering) van steden in de tweede
ronde van de economische groei (tot circa 1970) en postmoderne reactie
Klassieke oudheid
Het Grid (antieke beschavnig)
- ‘The grid– the gridiron or checkerboard– is by far the commonest pattern for planned cities in
history. It is universal both geographically and chronologically (though its use was not continuous
through history). No better urban solution recommends itself as a standard scheme for disparate
sites, or as means for the equal distribution of land or the easy parceling and selling of real
estate …a rectilinear street pattern has also been resorted to in order to keep under watch a
restless population. Refugee and prisoner camps are obvious settings….
- Yet, ubiquitous as the grid has always been, it is also much misunderstood, and often treated as if
it were one unmodulated idea that requires little discrimination’
o Meest toegepaste ruimtelijke figuur
o Hoe ruimtelijke ontwerp, heel andere effecten heeft en veroorzaakt
o Grieken:
▪ Gebruikt vanuit ideeën van een democratische samenleving en distributie..
o Romeins:
▪ Snelle planning van steden en efficiënte manier om gronden te
verstedelijken
▪ Voortdurende voortzettingen in kolonies -> kan een legerofficier doen.
▪ Ook een Grid dat toelaat om de samenleving te controleren
- Grid dat we vandaag nog zien
o New York, maar een paar ontwerpers voor nodig
o Masdar City, bijna een kopie van een Romeinse stad en grid (nu met een
ecologische zweem over) -> ook sterk controlerend, vaak in Azie
- Grid:
o Grieks (milete): gestuurd vanuit politieke ambitie om gelijke inspraak te hebben en
samenleving op te zetten die min of meer democratisch is.
o Romeins: heel infrastructureel en de bedoeling om te veroveren en te overheersen.
o => beide met grote publieke ruimtes (centraal), vrij gelijkaardig
o “If Greek culture refers to the emergence of philosophy and democracy, Roman culture
refers to the rule of law and the structural significance of civil engineering … both Greek
reflection and Roman pragmatism have shaped the development of urbanization and
architecture in Europe. The organization of the state also differed in these two civilizations,
as the Greek city state was commonly organized as a community of citizens which greatly
contrasted to the Roman Republic and the later Empire with its strong rulers.”
2
,- Antieke beschaving
Grieken:
- Archaïsche periode:
o Stad waar de stad gelijk staat aan politiek en een democratische praktijk.
o Stad geeft vorm, samenleving en ondersteuning in verdere ontwikkeling
- De polis en stedelijkheid
o ‘De politiek, de filosofie en de Westerse wetenschap zijn een kind van de stad. Of beter:
ze zijn een kind van de Griekse stad, van de polis. De polis was een bijzondere
samenlevingsvorm, die de Griekse feodale samenlevingsvormen afloste. De stad werd niet
langer bestuurd door een vorst, wiens macht gelegitimeerd werd door zijn afkomst ..., en die
recht sprak zonder een vraag of een weerwoord te hoeven verwachten. Nu werd een
gemeenschap bestuurd door de groep van vrije burgers, die het met elkaar eens moesten
worden alvorens beslissingen te kunnen nemen, die met woorden moesten overtuigen ... De
stad van de Griekse stadsstaat lag niet meer rond een gesloten burcht (akropolis), waarin
naast de politieke macht ook de religieuze macht gevestigd was en het weten bewaard werd;
het hart van de nieuwe stad was een open plein, een agora, een openbare spreekplaats,
niet met centraal maar terzijde gelegen, open, doorzichtige, toegankelijke tempels.’
o Gemeenschap die gestuurd wordt door vrije burgers, elke burger moet evenveel
inspraak en zeggenschap hebben. -> overleg en consensusvorming over
beslissingen mogelijk maken en ondersteunen.
o Willen dat doen met een bepaalde ruimte die dat overleg en ontmoeting mogelijk
maakt = agora -> groot publiek plein, waar overleg mogelijk is (andere functies niet
primair aanwezig zijn)
o Duidelijke scheiding tussen religie en bestuur -> tempels zijn vaak centraal
gelegen maar niet zoals de agora (overleg en bestuur)
o Ontwerp: agora ->
▪ Groot plein, minstens een of meerder bouwblokken
▪ Verder overdekte plekken van zuilen gallerijen (Stoa’s) -> geborgen
ruimtes geven voor bepaalde gesprekken, in kleinere groepen
▪ Bestuursgebouw waar de hele stad en alle vrije burgers kunnen komen.
▪ Prominente plek in het stadshart
o Belangrijke voetnoot:
▪ Verschillen tussen staatsvormen
▪ Sparta → only property owners could engage in government
• Ruling class, eigendom gerelateerd, waar bij andere plaatsen
grondeigendom niet bestaat -> verschil tussen polissen
▪ Corinth → only a small group of people rules
▪ «Greek society was based on natural inequality where the magistrates formed a
top layer, but women and slaves formed the bottom layer; for whom the agora was
not accessible. The status of Athenian women was, in fact, extremely low with
women being classified as ‘children’ regardless of their age under Athenian law…
being legal property of men all their lives. However, this was different in Sparta,
where women had status and power and did not have to dress in disguising
garments, like the women in Athens. »
o De kolonies
▪ Het raster: Keerzijde
▪ Gridstructuren, anders
▪ Groot verschil tussen kolonies en Griekse vorm.
3
, o ‘While a balanced view of the polis must acknowledge the existence of slavery, exclusion of
women from civic life, limitations on the rights of foreigners, and the influence of education
and class on social relations, Athens and other Greek poleis were astonishinly democratic
compared with any other urban civilization that preceded them.’
o ‘... the (layout of the) polis made it possible for each citizen to realize his spiritual, moral and
intellectual capacities. The polis was a living community; almost an extended family. While
the Greeks were very private in many ways, Kitto notes that their public life was essentially
communistic. The polis as a social (and spatial) institution defined the very nature of being
human for its citizens.’
o →Aristoteles (Politics): the polis is the only framework within which man can fully
realize his spiritual, moral and intellectual capacities. (mens is wezen dat in de polis
leeft; mens wordt mens door te participeren in het politieke leven)
o →‘citizens’: all free, non-foreign, male
▪ Samenleving was niet verwelkomend voor anderen
o Aristoteles, Politics
▪ ‘Elke stadstaat is– zoals wij ze zien– een soort van gemeenschap en elke
gemeenschap is ontstaan met het oog op het goede ... Het is daarom
duidelijk dat allen naar het goede streven en dat in het bijzonder de meest
soevereine gemeenschap en die boven alle anderen staat naar het hoogste
goed streeft: dit is namelijk de gemeenschap die men de stad of de
politieke gemeenschap noemt ... Hieruit blijkt dat de stad een schepping is
van de natuur en dat de mens van nature een politiek dier is (een wezen
voorbestemd om in de stad te leven) ... Ook gaat de stad van nature vooraf
aan het gezin en het individu ... Het bewijs dat de stadstaat een schepping
is van de natuur en voorafgaat aan het individu dat is duidelijk. Want,
wanneer het individu (geïsoleerd) niet voor zichzelf kan zorgen, zal hij zich in
het algemeen in eenzelfde toestand bevinden zoals een deel ten opzichte
van een geheel. Maar hij die niet kan leven in een gemeenschap, of die dat
niet nodig vindt omdat hij autarkisch is, moet of een beest zijn of een god.’
▪ In Griekenland zien we maatschappij en politiek gelinkt aan de stad.
Maatschappij en ruimte vormgeving = utopie en ideale stad
▪ Plato: sterk klassen onderscheid (bij Aristoteles veel minder en eerder
klassenloos)
- De eerste steden (Grote periode)
o Die niet politiek bestaan te implementeren
o Ontstaan rond 7de eeuw vC – grote groei in klassieke periode (500-336VC)
▪ Geografie
▪ Acropolis (religie) – Agora (burgerlijke openbare ruimte): scheiding niet
absoluut, ook tempels in de stad
▪ Geleidelijke groei, volgens politiek-sociale dynamiek
▪ Permanent – vergankelijk
o Eerste steden, groeien en transformeren gelijkelijk aan
o Religie en bestuur worden uit elkaar getrokken
o Athene
▪ Schijnbaar ongepland, maar:
• Zichtlijnen in grote assemblages van Acropolis en Agora
• Panthenaïsche weg als ordenend principe
4
