Gezondheidspsychologiei
Hoofdstuk 1: Wat is gezondheid?
• Begin van de lente: vaak een post over de gezondheid (in de krant, online, …)
• Cijfers in het handboek kloppen niet steeds meer, cijfers kennen die op de slides staan
• Nu: enkel nieuws over Corona
• Wat is gezondheidspsychologie?
o Gezondheid is veel meer dan de aanwezigheid van lichamelijke ziekten
o Ψ = het wetenschappelijk onderzoek naar mentale, psychosociale & biologische
processen & gedragsmatig functioneren
o Tools (onderzoek vindt plaats door) systematische observatie (= gedrag dat we
kunnen waarnemen) en zelfrapportage
o Via empirische methoden (verschillende methodes)
▪ Bij GP: vooral vragenlijsten, gesprekken en psychometrische testen
o Uitgangspunt van de gezondheidspsychologie: het bio psycho sociaal model
geïntegreerde benadering voor de assessment van:
▪ Biologische/fysiologische
▪ Psychologische/gedragsmatige
▪ Sociale/omgevingsfactoren
die bijdragen aan gezondheid en ziekte (deze dragen hier allemaal bij; alle 3)
o Verschillende definities hierrond
o GP is ontstaan eind jaren 70
o Definitie gekregen als zelfstandige divisie binnen de American Psychological
Association (APA)
o Definitie naar Matarazzo (Maes) “Gp is een velddiscipline van de psychologie die zich
richt op de somatische gezondheidszorg en die een wetenschappelijke en
professionele bijdrage levert tot de studie en de begeleiding van gezondheids- en
ziektegedrag en van hulpverlenend gedrag in verband met lichamelijke gezondheid
en ziekte”
o Belangrijke uitgangspunten:
▪ Relatie tssn gedrag en lichamelijke gezondheid en ziekte (versus geestelijke
GZ, Link met roken en gezondheid)
▪ Ziekte en gezondheid wordt niet benaderd vanuit de sfeer van het
abnormale, psychopathologische gedrag (versus klinische psychologie)
▪ Niet enkel gericht op ziekte-, ook op gezondheidsgedrag (we gaan het ook
hebben over preventie, diagnose en behandeling)
▪ Een zelfstandige deeldiscipline van de psychologie (versus een medische
hulpwetenschap: medische psychologie= geen zelfstandige deeldiscipline)
• !!! Doel van de GP:
o Inzicht te krijgen in die bio psycho sociale factoren die belangrijk zijn voor het
bevorderen en in stand houden van de gezondheid
o Verbetering van de gezondheidszorg en het gezondheidsbeleid
o Preventie en behandeling van ziekte
o De oorzaken onderzoeken van ziekten (risicofactoren en kwetsbaarheid)
• Gp en andere terreinen
1
, o Ontstaan uit verschillende terreinen binnen de sociale wetenschappen (modellen en
theorieën overgenomen/ aangepast/ ontleend uit o.a. sociale, klinische en
cognitieve psychologie, het behaviorisme)
o Vaak gecombineerd met andere wetenschappen (GHwetenschappen, sociale
wetenschappen, geneeskunde) <- werken vaak in een multidisciplinair team
o Toch verschilpunten met andere disciplines
• Andere disciplines:
o Medische psychologie:
▪ Gebaseerd op het medisch model (proberen om de ‘normale’ gezondheid
herstellen)
▪ Gezondheid en ziekte vanuit biologische basis bekeken (GP: een
holistischere benadering: veel ruimer BPS-blik)
▪ Medische hulpwetenschap (GP: zelfstandige deeldiscipline)
o Psychosomatische geneeskunde (huidige):
▪ Houdt zich bezig met gemengde psychologische, sociale en biologische
verklaringen van ziekten
▪ Maar Ziekten die hier bestudeerd worden, worden vaak ‘psychofysiologisch’
(= vanuit gaan dat vooral psychologische factoren van invloed zijn op deze
ziekten, men gaat niet kijken naar ziektes van bijvoorbeeld roken) genoemd
o Gedragsgeneeskunde:
▪ Interdisciplinair gebied
▪ Maakt gebruik van diverse gedragswetenschappen (psychologie, sociologie,
gezondheidsonderwijs,...)
▪ Ontstond ongeveer samen met GP (1970)
▪ Focus op de ontwikkeling en integratie van gedragsmatige en biomedische
kennis en technieken, relevant voor ziekte en gezondheid
▪ Toepassing van behavioristische principes op preventie, behandeling,
revalidatie
o Medische sociologie:
▪ Benadert gezondheid en ziekte op basis van verschillen in sociale factoren
▪ Hanteert brede benadering van het individu (vb. Rol van familie, cultuur,
verwantschap)
• Veranderde perspectieven (= Wat versta jij onder gezondheid?)
o Kan men het hebben over individu, cultuur, leeftijd, sociale klasse
o Afhankelijk van de huidige toestand
o Heeft een grote Persoonlijke component (Vb. Leeftijd)
o Maar ook een Maatschappelijke component (Vb. Corona)
o Individueel: veel verschillen
o Verschillende Opvattingen over GP hebben geleidt tot verschillende modellen
o Modellen van gezondheid
▪ Vroeger vooral het Biomedisch ziektemodel
• Kijken naar Objectieve feiten
• Directe, causale relatie (duidelijke oorzaak en gevolg)
• Gericht op de oorzaak van bepaalde ziekteverwekkers
▪ Biopsychosociale ziektemodel
• Achterliggende organische oorzaken
• Unieke, individuele reactie
2
, ▪ Geëvolueerd van een biomedisch – naar biopsychosociaal ziektemodel
o Gedrag en gezondheid
▪ We zijn eigenlijk meer en meer geëvolueerd van infectieziekten (IF) naar
chronische ziekten (CZ)
▪ Infectieziekten behandelen door hygiëne en vaccinaties zoals vb. Antibiotica
▪ Chronische ziektes zijn vaak multifactoreel bepaald (aandacht hebben voor
psychosociale factoren en gedrag zowel bij preventie als bij behandeling)
▪ Evolutie in doodsoorzaken (zie hieronder)
▪ Vroeger was gezondheid vaak geschiktheid om te werken
▪ Nu: vaak ook gekeken naar het omgekeerde; effecten van werk op
gezondheid (Vb. Burn-out), aandacht voor de kwaliteit van leven en mensen
gaan soms ook ten raadde bij alternatieve geneeswijzen
▪ Nu: meer en meer lichamelijke aandoeningen die niet echt een specifieke
ziekteverklaring hebben (negatieve gevolg hieraan: mensen grijpen sneller
naar alternatieve geneeskunde)
o Perspectieven op gezondheid
▪ Lekentheorieën
• Onderzoek (Bauman) vraag: ‘hoe kijk jij naar gezondheid?’
o Ernstig zieken: (antwoordden met verschillende
categorieën)
▪ = Een overwegend gevoel van welzijn
▪ De afwezigheid van symptomen
▪ Handelingen waartoe een persoon in staat is
o Bij gezonden: vraag ‘hoe kijk naar gezondheid?’
▪ Benoemde vooral Gezondheidsgedrag zoals veel
bewegen, sporten, genoeg fruit, …
o Besluit: het hangt er dus vanaf bij welke groep je dit vraagt,
je krijgt een ander perspectief te horen
• Gezondheid ifv. De leeftijd (onderzoek door Krause en Jay)
o Gezondheidsproblemen (vaak besproken bij ouderen) en
gezondheidsgedrag (vaker besproken wordt bij jongere)
o Besluit: Hangt dus af van welk referentiekader je gebruikt
• Healthy and Lifestyle onderzoek (n= 9000, Blaxter)
3
, o Opdracht:
▪ (Te noteren of je op dit moment ziek bent)
▪ Te denken aan iemand die heel gezond is
▪ Te vermelden aan wie je denkt
▪ Te noteren hoe oud zij zijn
▪ Te overdenken waardoor je hen gezond noemt
▪ Te overdenken hoe het is als jij zelf gezond bent
o Antwoorden werden in volgende categorieen verdeeld:
▪ Niet ziek (geen symptomen)
▪ Bezit (sterke familie)
▪ Gedrag (iemand die een marathon kan lopen)
▪ Lichamelijk fitheid en vitaliteit (zich fit voelen voor
mannen en energiek zijn voor vrouwen)
▪ Psychosociaal welzijn (je goed voelen)
▪ Functie (vermogen om taken te verrichten)
o Subjectieve beoordeling van gezondheid via vergelijking met
anderen (welke referentiegroep?), leeftijd, beroep,
betere/slechtere gezondheid, ….
o Besluit: gezondheid is een relatieve staat van zijn
• Definitie WHO (webpagina af en toe eens bekijken; =
Wereldgezondheidsorganisatie):
o Gezondheid = Toestand van volledig lichamelijk, geestelijk
en sociaal welzijn en niet alleen als de afwezigheid van
ziekte of invaliditeit (1947)
o En NIET: sociaaleconomische en culturele invloeden op
gezondheid en ziekte en de beslissingen over de gezondheid
o 1978 WHO algemene strategie voor gezondheid in 2000 <-
beleidsplannen opgesteld
o Duidelijke relatie tussen gedrag, levenswijze en de
gezondheid
o In vele landen: beleidsdocumenten (verschild van land tot
land)
▪ VB: focus op het aantal rokers, alcoholgebruikers,
dodelijke ongelukken, infectieziekten (moeten
dalen) en gezondheidsscreenings (moeten stijgen,
VB. Veel reclame en campagne rond
darmkankerscreenings)
▪ Crossculturele perspectieven
• ‘Normale gezondheid’ verschilt per cultuur en is afhankelijk van het
economische, politieke en culturele klimaat van het tijdperk
• Bijvoorbeeld: manier van bevalling (elk land anders)
• Ook doorheen de tijd: vb. Roken is nu not done, vroeger vaak bij het
uitgaan, ziekte-attributie kan ook anders zijn vb. Ziektebeeld
tegenover mensen die een beperking hebben
▪ Levensduur, ouder worden en aannamen over gezondheid
• Kijk op gezondheid ook bepaald door leeftijd
4
Hoofdstuk 1: Wat is gezondheid?
• Begin van de lente: vaak een post over de gezondheid (in de krant, online, …)
• Cijfers in het handboek kloppen niet steeds meer, cijfers kennen die op de slides staan
• Nu: enkel nieuws over Corona
• Wat is gezondheidspsychologie?
o Gezondheid is veel meer dan de aanwezigheid van lichamelijke ziekten
o Ψ = het wetenschappelijk onderzoek naar mentale, psychosociale & biologische
processen & gedragsmatig functioneren
o Tools (onderzoek vindt plaats door) systematische observatie (= gedrag dat we
kunnen waarnemen) en zelfrapportage
o Via empirische methoden (verschillende methodes)
▪ Bij GP: vooral vragenlijsten, gesprekken en psychometrische testen
o Uitgangspunt van de gezondheidspsychologie: het bio psycho sociaal model
geïntegreerde benadering voor de assessment van:
▪ Biologische/fysiologische
▪ Psychologische/gedragsmatige
▪ Sociale/omgevingsfactoren
die bijdragen aan gezondheid en ziekte (deze dragen hier allemaal bij; alle 3)
o Verschillende definities hierrond
o GP is ontstaan eind jaren 70
o Definitie gekregen als zelfstandige divisie binnen de American Psychological
Association (APA)
o Definitie naar Matarazzo (Maes) “Gp is een velddiscipline van de psychologie die zich
richt op de somatische gezondheidszorg en die een wetenschappelijke en
professionele bijdrage levert tot de studie en de begeleiding van gezondheids- en
ziektegedrag en van hulpverlenend gedrag in verband met lichamelijke gezondheid
en ziekte”
o Belangrijke uitgangspunten:
▪ Relatie tssn gedrag en lichamelijke gezondheid en ziekte (versus geestelijke
GZ, Link met roken en gezondheid)
▪ Ziekte en gezondheid wordt niet benaderd vanuit de sfeer van het
abnormale, psychopathologische gedrag (versus klinische psychologie)
▪ Niet enkel gericht op ziekte-, ook op gezondheidsgedrag (we gaan het ook
hebben over preventie, diagnose en behandeling)
▪ Een zelfstandige deeldiscipline van de psychologie (versus een medische
hulpwetenschap: medische psychologie= geen zelfstandige deeldiscipline)
• !!! Doel van de GP:
o Inzicht te krijgen in die bio psycho sociale factoren die belangrijk zijn voor het
bevorderen en in stand houden van de gezondheid
o Verbetering van de gezondheidszorg en het gezondheidsbeleid
o Preventie en behandeling van ziekte
o De oorzaken onderzoeken van ziekten (risicofactoren en kwetsbaarheid)
• Gp en andere terreinen
1
, o Ontstaan uit verschillende terreinen binnen de sociale wetenschappen (modellen en
theorieën overgenomen/ aangepast/ ontleend uit o.a. sociale, klinische en
cognitieve psychologie, het behaviorisme)
o Vaak gecombineerd met andere wetenschappen (GHwetenschappen, sociale
wetenschappen, geneeskunde) <- werken vaak in een multidisciplinair team
o Toch verschilpunten met andere disciplines
• Andere disciplines:
o Medische psychologie:
▪ Gebaseerd op het medisch model (proberen om de ‘normale’ gezondheid
herstellen)
▪ Gezondheid en ziekte vanuit biologische basis bekeken (GP: een
holistischere benadering: veel ruimer BPS-blik)
▪ Medische hulpwetenschap (GP: zelfstandige deeldiscipline)
o Psychosomatische geneeskunde (huidige):
▪ Houdt zich bezig met gemengde psychologische, sociale en biologische
verklaringen van ziekten
▪ Maar Ziekten die hier bestudeerd worden, worden vaak ‘psychofysiologisch’
(= vanuit gaan dat vooral psychologische factoren van invloed zijn op deze
ziekten, men gaat niet kijken naar ziektes van bijvoorbeeld roken) genoemd
o Gedragsgeneeskunde:
▪ Interdisciplinair gebied
▪ Maakt gebruik van diverse gedragswetenschappen (psychologie, sociologie,
gezondheidsonderwijs,...)
▪ Ontstond ongeveer samen met GP (1970)
▪ Focus op de ontwikkeling en integratie van gedragsmatige en biomedische
kennis en technieken, relevant voor ziekte en gezondheid
▪ Toepassing van behavioristische principes op preventie, behandeling,
revalidatie
o Medische sociologie:
▪ Benadert gezondheid en ziekte op basis van verschillen in sociale factoren
▪ Hanteert brede benadering van het individu (vb. Rol van familie, cultuur,
verwantschap)
• Veranderde perspectieven (= Wat versta jij onder gezondheid?)
o Kan men het hebben over individu, cultuur, leeftijd, sociale klasse
o Afhankelijk van de huidige toestand
o Heeft een grote Persoonlijke component (Vb. Leeftijd)
o Maar ook een Maatschappelijke component (Vb. Corona)
o Individueel: veel verschillen
o Verschillende Opvattingen over GP hebben geleidt tot verschillende modellen
o Modellen van gezondheid
▪ Vroeger vooral het Biomedisch ziektemodel
• Kijken naar Objectieve feiten
• Directe, causale relatie (duidelijke oorzaak en gevolg)
• Gericht op de oorzaak van bepaalde ziekteverwekkers
▪ Biopsychosociale ziektemodel
• Achterliggende organische oorzaken
• Unieke, individuele reactie
2
, ▪ Geëvolueerd van een biomedisch – naar biopsychosociaal ziektemodel
o Gedrag en gezondheid
▪ We zijn eigenlijk meer en meer geëvolueerd van infectieziekten (IF) naar
chronische ziekten (CZ)
▪ Infectieziekten behandelen door hygiëne en vaccinaties zoals vb. Antibiotica
▪ Chronische ziektes zijn vaak multifactoreel bepaald (aandacht hebben voor
psychosociale factoren en gedrag zowel bij preventie als bij behandeling)
▪ Evolutie in doodsoorzaken (zie hieronder)
▪ Vroeger was gezondheid vaak geschiktheid om te werken
▪ Nu: vaak ook gekeken naar het omgekeerde; effecten van werk op
gezondheid (Vb. Burn-out), aandacht voor de kwaliteit van leven en mensen
gaan soms ook ten raadde bij alternatieve geneeswijzen
▪ Nu: meer en meer lichamelijke aandoeningen die niet echt een specifieke
ziekteverklaring hebben (negatieve gevolg hieraan: mensen grijpen sneller
naar alternatieve geneeskunde)
o Perspectieven op gezondheid
▪ Lekentheorieën
• Onderzoek (Bauman) vraag: ‘hoe kijk jij naar gezondheid?’
o Ernstig zieken: (antwoordden met verschillende
categorieën)
▪ = Een overwegend gevoel van welzijn
▪ De afwezigheid van symptomen
▪ Handelingen waartoe een persoon in staat is
o Bij gezonden: vraag ‘hoe kijk naar gezondheid?’
▪ Benoemde vooral Gezondheidsgedrag zoals veel
bewegen, sporten, genoeg fruit, …
o Besluit: het hangt er dus vanaf bij welke groep je dit vraagt,
je krijgt een ander perspectief te horen
• Gezondheid ifv. De leeftijd (onderzoek door Krause en Jay)
o Gezondheidsproblemen (vaak besproken bij ouderen) en
gezondheidsgedrag (vaker besproken wordt bij jongere)
o Besluit: Hangt dus af van welk referentiekader je gebruikt
• Healthy and Lifestyle onderzoek (n= 9000, Blaxter)
3
, o Opdracht:
▪ (Te noteren of je op dit moment ziek bent)
▪ Te denken aan iemand die heel gezond is
▪ Te vermelden aan wie je denkt
▪ Te noteren hoe oud zij zijn
▪ Te overdenken waardoor je hen gezond noemt
▪ Te overdenken hoe het is als jij zelf gezond bent
o Antwoorden werden in volgende categorieen verdeeld:
▪ Niet ziek (geen symptomen)
▪ Bezit (sterke familie)
▪ Gedrag (iemand die een marathon kan lopen)
▪ Lichamelijk fitheid en vitaliteit (zich fit voelen voor
mannen en energiek zijn voor vrouwen)
▪ Psychosociaal welzijn (je goed voelen)
▪ Functie (vermogen om taken te verrichten)
o Subjectieve beoordeling van gezondheid via vergelijking met
anderen (welke referentiegroep?), leeftijd, beroep,
betere/slechtere gezondheid, ….
o Besluit: gezondheid is een relatieve staat van zijn
• Definitie WHO (webpagina af en toe eens bekijken; =
Wereldgezondheidsorganisatie):
o Gezondheid = Toestand van volledig lichamelijk, geestelijk
en sociaal welzijn en niet alleen als de afwezigheid van
ziekte of invaliditeit (1947)
o En NIET: sociaaleconomische en culturele invloeden op
gezondheid en ziekte en de beslissingen over de gezondheid
o 1978 WHO algemene strategie voor gezondheid in 2000 <-
beleidsplannen opgesteld
o Duidelijke relatie tussen gedrag, levenswijze en de
gezondheid
o In vele landen: beleidsdocumenten (verschild van land tot
land)
▪ VB: focus op het aantal rokers, alcoholgebruikers,
dodelijke ongelukken, infectieziekten (moeten
dalen) en gezondheidsscreenings (moeten stijgen,
VB. Veel reclame en campagne rond
darmkankerscreenings)
▪ Crossculturele perspectieven
• ‘Normale gezondheid’ verschilt per cultuur en is afhankelijk van het
economische, politieke en culturele klimaat van het tijdperk
• Bijvoorbeeld: manier van bevalling (elk land anders)
• Ook doorheen de tijd: vb. Roken is nu not done, vroeger vaak bij het
uitgaan, ziekte-attributie kan ook anders zijn vb. Ziektebeeld
tegenover mensen die een beperking hebben
▪ Levensduur, ouder worden en aannamen over gezondheid
• Kijk op gezondheid ook bepaald door leeftijd
4
