SAMENVATTING GESCHIEDENIS
INLEIDING
Mo0o van het vak
Geschiedenis is geen verleden, maar een kaart van het verleden, getekend vanuit een bepaald perspecDef,
om de moderne reiziger te helpen
Waarom het vak geschiedenis van de psychologie
Het vak is essenDeel omdat het
• TradiDonele en hedendaagse visies zichtbaar maakt
o Hoe psychologische ideeën doorheen de Djd evolueerden.
• De psychologie situeert in een bredere historische context
o Psychologie ontstaat niet in een vacuüm, maar in wisselwerking met economie,
maatschappij, filosofie, wetenschap
• Huidige discussies beter begrijpbaar maakt
o Subject versus objectgestuurde kennisverwerving
o Erfelijkheid versus milieu
o RaDonaliteit versus emoDonaliteit
o Mind-body probleem
• Psychologie legiDmeert als wetenschap
o Hoe psychologie zich losmaakte van filosofie en fysiologie
• KriDsch denken sDmuleert
o UlDeme doel: Sapere aude -> durf je verstand te gebruiken (Kant)
Opzet
De cursus volgt een chronische structuur
Elke periode wordt bekeken via vier invalshoeken
• Sociaal-economische context
o It’s the economy, stupid (Bill Clinton): economie stuurt maatschappelijke veranderingen
o Geen economisch determinisme maar economie beïnvloed maatschappij en psychologie
§ Economisch determinisme: economie bepaalt poliDek en maatschappie
§ Voorbeeld: opkomst liberalisme -> nadruk op individu
, • Maatschappelijk mensbeeld
o Verschillen doorheen de Djd in hoe de mens zichzelf ziet
o Vroeger: mens hee] weinig controle over eigen leven
o Nu: sterke individualisering
• Wetenschappelijke ontwikkelingen
o Wetenschap is geen vanzelfsprekendheid, maar een historische verworvenheid
§ Vanaf de Renaissance: wetenschappelijke verovering van de werkelijkheid
§ 19e eeuw: psychologie spiegelt zich aan natuurwetenschappen
§ 20e eeuw: invloed van geesteswetenschappen
o Filosofie en fysiologie zijn de ouders van de psychologie
• Studie van het psychologische
o Voor 19e eeuw
§ Psychologische fenomenen werden filosofisch bestudeerd
o Vanaf 19e eeuw: empirisch (Wundt en James -> vaders van de psychologie)
§ Focus op bewustzijn en individuele verschillen
§ Ontstaan van funcDeleer (experimentele psychologie)
- Studie van de basisfuncDes van de hersenen
- Vooral in Duitsland en VS
o Vanaf 20e eeuw
§ Opdeling in subdisciplines
§ Meer aandacht voor prakDjkgerichte psychologie
Geen strikte causaliteit tussen invalshoeken, maar samenhang.
Vertekeningen (biases) in de geschiedenis
• Eurocentrisme: focus op West-Europa
o WEIRD-problemaDek: Westerse, opgeleide, geïndustrialiseerde, rijke, democraDsche mensen
domineren onderzoek
• Veel besproken auteurs zijn wi0e mannen (beperkt beeld van werkelijkheid)
• Gestroomlijnd beeld: samenhangend beeld creëren, waarbij tegenstrijdige elementen verdwijnen
o SimplificaDe: vereenvoudiging van de werkelijkheid
o Grotefigurengeschiedenis: nadruk op de invloed van uitzonderlijke individuen bij het
vormgeven van de geschiedenis, in plaats van sociale of structurele ontwikkelingen
,Begrippen
Ecologische validiteit De mate waarin onderzoeksresultaten ook geldig zijn in het echte
dagelijkse leven.
Economisch determinisme Idee dat economische factoren het menselijk gedrag en de
samenleving vooral bepalen
EssenDalisDsche visie op emoDes Opvadng dat emoDes universeel, biologisch vaststaand en overal
hetzelfde zijn
Eurocentrisme Westerse of Europese ideeën en waarden als norm of standaard
beschouwen
FuncDeleer Tak van psychologie die fundamentele processen van het menselijk
brein en gedrag bestudeert
Fysiologie Studie van lichamelijke processen en funcDes, zoals hartslag,
hormonen en hersenacDviteit.
WEIRD AeorDng voor Western, Educated, Industrialized, Rich, DemocraDc:
verwijst naar de typische westerse groepen waarop veel
psychologisch onderzoek gebaseerd is
,HOOFDSTUK 1: GESCHIEDSCHRIJVING
Mo0o van de les
Ebbinghaus: Die Psychologie hat eine lange Vergangenheit, doch nur eine kurze Geschichte
• De psychologie hee] een lang verleden maar slechts een korte geschiedenis
§ Korte geschiedenis: sDchDng eerste laboratorium door Wundt in 1879
§ Lang verleden: Aristoteles legde in de 4de eeuw voor Christus al fundamenten voor
psychologie
• Psychologische ideeën bestaan al eeuwen, maar psychologie als wetenschappelijke discipline is jong
MoDvering om terug te blikken op het verleden (waarom terugblikken op het verleden)
TradiDonele benadering
Psychologie wilde erkend worden als een echte wetenschap. Daarom probeerden psychologen te tonen dat
hun vak een lange en belangrijke geschiedenis had.
Kenmerken
• Geschiedenis als verhaal van vooruitgang: ontwikkeling van psychologie werd stap voor stap steeds
beter en wetenschappelijker
• Opeenvolging van grote namen (Plato, Aristoteles, Descartes, Wundt)
• Iedereen die ooit over de ziel schreef wordt gezien als “psycholoog avant la le0re”
• ConDnuïteit van verleden naar heden: vragen zijn dezelfde, methode is verschillend
• Psychologie zelf wordt niet in vraag gesteld
Doel: aantonen dat psychologie een lange intellectuele tradiDe hee] en dus een legiDeme wetenschap is
Hedendaagse benadering
Bestaan van psychologie moet niet meer worden gerechtvaardigd, want discipline is sterk verankerd en
hee] belangrijke maatschappelijke rol.
Waarom is het nog steeds nodig om de psychologie te bestuderen?
• Inhoudelijke component: zicht op het verleden van de discipline bieden
o Kennis over het verleden
o Begrijpen heden
o Nadenken over de toekomst
• ReflecDeve component: geschiedenis helpt ons kriDsch nadenken over psychologie zelf
o Psychologie situeren in Djd (Zeitgeist) en ruimte (Ortgeist)
§ Zeitgeist (Djdsgeest): historische context: psychologische ideeën ontstaan binnen een
bepaalde Djdsgeest
§ Ortgeist (plaatsbeeld): culturele context: psychologie bepaald door bredere culturele
achtergrond van de beoefenaars ervan
o Psychologie als wetenschappelijke discipline kriDsch bekijken
§ Doorheen de geschiedenis veranderen onderzoeksvragen, methoden, ideeën over
wat wetenschappelijk is
§ EvoluDe in antwoorden op wat de psychologie als wetenschap inhoudt
, Waarover gaat de geschiedenis van de psychologie
Psychologie: psyche (bewustzijn) + logos (leer)
Drie visies op de ontdekking van het bewustzijn
RealisDsche visie
• Bewustzijn bestaat echt, zoals een vast object dat ook al bestond voordat het werd bestudeerd
• Grieken hebben het bewustzijn ontdekt zoals Columbus Amerika
• Deze interpretaDe wordt over het algemeen niet gevolgd
InstrumentalisDsche visie
• Bewustzijn is een handig instrument om complexe hersenprocessen te beschrijven en te begrijpen
• Mensen proberen de werkelijkheid begrijpelijk te maken door dingen te benoemen
• Zoals kleurennamen een handig instrument zijn om verschillende soorten herseninterpretaDes van
het licht van een bepaalde golflengste te benoemen
ConstrucDvisDsche visie
• Grieken hebben bewustzijn geconstrueerd, niet ontdekt
• Pas doordat Grieken gingen nadenken over het bewustzijn, ontstond het concept van bewustzijn
• Het gaat niet over wat het bewustzijn op zich is, maar wel over hoe de mens of wetenschapper zich
dat bewustzijn voorstelt
De construcDe van een psychologische werkelijkheid
Psychologische werkelijkheid een construcDe is en geen aanwijsbare realiteit -> taal en begrippen nodig om
ze te beschrijven en te begrijpen
Mogelijk gevolg: linguïsDsch determinisme
• LinguïsDsch determinisme: taal bepaalt ons denken en beïnvloedt hoe we de werkelijheid
percipiëren
o Psychologie hee] enkel toegang tot de psychologische werkelijkheid via haar taalgebruik
• Psychologische begrippen zijn geen natuurlijke categorieën (zoals chemische elementen)
o Begrippen zoals emoDes en bewustzijn bestaan niet als vaste, universele dingen in de natuur
o Ze zijn manieren waarop mensen ervaringen indelen en benoemen
o De innerlijke psychische ruimte kan op verschillende manieren worden ingedeeld aoankelijk
van cultuur, Djdsperiode en theorieën
ImplicaDes voor de geschiedenis van de psychologie
• Wanneer de psychologie op basis van terminologie haar eigen psychologische realiteit creëert, dan
omvat de geschiedenis van de psychologie eigenlijk de geschiedenis van de construcDe van de
psychologische realiteit
• Als taal verandert, dan verandert ook de psychologische werkelijkheid
Strekkingen in de geschiedschrijving
Verschillende manieren waarop men de geschiedenis kan beschrijven
Internalisme versus externalisme
Internalisme
• De geschiedenis van de psychologie wordt verklaard vanuit de wetenschap zelf
• Wetenschap evolueert volgens een intern logica (omdat onderzoek vooruitgaat)
• Focus ligt op wetenschappelijke inhoud (theorieën, experimenten, methodes)
,Eternalisme
• Wetenschap ontstaat niet los van de samenleving
• Geschiedenis van de psychologie wordt mee beïnvloed door poliDek, economie, maatschappij
• Maatschappelijke noden beïnvloeden wetenschappelijk onderzoek
• Voorbeeld: intelligenDetesten werden sterk ontwikkeld Djdens WOI (Army Alpha Test) omdat het
Amerikaanse leger soldaten snel moesten testen
Vandaag combineert men meestal beide visies -> psychologie ontwikkelt zich niet volledig zelfstandig, maar
ook niet enkel door de samenleving
Sociaal construcDvisme
Je kan wetenschap niet alleen begrijpen door naar theorieën te kijken, je moet ook kijken naar hoe
wetenschap in de prakDjk gebeurt en welke sociale factoren daarbij een rol spelen
• Wetenschap is deels een sociale construcDe
o Wetenschappelijke kennis ontstaat niet volledig objecDef en los van de maatschappij
o Ze wordt mee beïnvloed door sociale interacDes, macht, groepsdynamiek en communicaDe
tussen wetenschappers
o Niet louter inhoudelijk, ook sociologische en psychologische dimensie in wetenschap
• RelaDviteit van kennis: ons begrip van de waarheid is niet absoluut maar hangt van het perspecDef
af
• Vraag naar objecDeve werkelijkheid: bestaat er nog wel een objecDeve waarheid als kennis sociaal
geconstrueerd wordt
Grote figuren versus Djdsgeest
Grote figuren (great man view)
• Geschiedenis wordt beschreven op basis van de bijdragen van enkele grote namen
• Nadeel: hagiografie van grote figuren (worden als heilig gezien)
Zeitgeist
• Grote figuren zijn trend watchers, geen influencers die nieuwe trends iniDeerden
• Wetenschappers werken alDjd binnen een bepaalde historische context -> Djdsgeest maakt
bepaalde ideeën mogelijk
• Boring: door enkel te kijken naar grote figuren wordt het belang van het individu onderschat en het
belang van de bijdrage van een individuele wetenschapper overschat
Ma0heuseffect: bekende wetenschappers krijgen meer erkenning, meer krediet en meer middelen
• Wie veel hee], krijgt nog meer
MaDlda-effect: bijdragen van vrouwen worden minder erkend of aan mannen toegeschreven
• Zij die al weinig hebben, krijgen nog minder
Voorbeeld: Edwin Boring kreeg erkenning, maar zijn vrouw Lucy May Day niet
• Beiden doctoreerden bij Tichener maar alleen Boring mocht naar de seminaries van Titchener
komen, zijn vrouw Lucy niet
• Boring schreef “A history of experimental psychology’ (1929) en benoemde Lucy als hulp achter de
schermen in het voorwoord: “My wife labored unDringly on the manuscript, the proofs, and the
indices”
• Tijdens WOI ging Boring in dienst bij Yerkes om mee te helpen aan de Army Alpha en Beta tests
maar had wel wat kriDek op de wetenschappelijke kijk naar intelligenDe: “intelligence is what the
test tests”
,DemysDficaDe: de bijdrage van grote namen erkennen, maar ook tonen dat ze aoankelijk waren van hun
Djd, omgeving en andere mensen.
Valkuilen bij geschiedschrijving (hoe niet?)
Whig-geschiedschrijving
Geschiedenis bekijken als een verhaal van voortdurende vooruitgang
• Teleologie (= doelgericht denken): idee dat ontwikkelingen naar een bepaald doel toewerken
o Bij Whig-geschiedschrijvings is dat doel de huidige wetenschap (huidige psychologie)
• Huidige wetenschap is superieur (triomfalisme)
• Alleen successen krijgen aandacht
o Theorieën die niet passen bij de huidige visie verdwijnen uit de geschiedenis
• KriDek: fairy-tale history: als een verhaal met goeden en slechteriken met een happy end
o Wetenschap is veel complexer: wetenschap verloopt niet netjes in een rechte lijn
o Fouten zijn ook belangrijk: mislukte theorieën leren ons ook iets
o Wetenschap boekt niet alleen vooruitgang
o Wetenschap zou geen ander doel moeten hebben dan de wetenschap zelf
o Wetenschap dient geen doel (zoals vooruitgang of het welzijn van de mens) buiten zichzelf
Aeomst naam: tegenstelling tussen de Whigs en de Tories (17de-19de eeuw) in Verenigd Koninkrijk
• Twee poliDeke parDjen
• In discussies werd er vaak naar het verleden gegrepen
• PoliDeke figuren uit het verleden vaak voorgesteld als helden of schurken
PresenDsme
Het verleden interpreteren met de ideeën en normen van vandaag
• RelevanDe van het verleden voor de huidige situaDe benadrukken
o Bijvoorbeeld poliDci in verwijzing naar historische gebeurtenissen (Guldensporenslag) om te
bewijzen dat een huidige theoreDsche posiDe de juiste is
• Hindsight bias: bij beschrijvingen van ontdekkingen van grote figuren schrijven we hen vaak ook
kennis toe die toen helemaal nog niet zo common sense was, waardoor het belang van hun
bijdrage wordt overschat (ma0heuseffect)
• Probleem: "nunc pro tunc”-argumentaDe
o Huidige taal en ideeën worden teruggeplaatst in het verleden -> verkeerd beeld van hoe
mensen toen echt dachten
Bedenkingen bij presenDsme
• Valkuil: leidt tot misleidend beeld
• Geschiedschrijving (interesses, prioriteiten, vragen) steeds vanuit het nu (cultureel en intellectueel
klimaat)
• PerspecDvisme: alles wordt vanuit een bepaald perspecDef bekeken
• Onvermijdbaar: nooit volledig neutraal
,SimplificaDe
Het verleden vereenvoudigen
• De grote lijnen en niet alle face0en
o Gevolg: een gestroomlijnde versie van het verleden
• Gebaseerd op secundaire literatuur en niet op de oorspronkelijke bronnen
o Gevolg: geschiedenisboeken worden soms samenvadngen van samenvadngen
o Bijvoorbeeld: Boring die over Wundt schreef maar niet het oorspronkelijke werk van Wundt
gebruikte maar dat wat Titchener over hem schreef (secundaire literatuur) -> selecDebias
en simplificaDe
• We kijken naar gebeurtenissen uit het verleden die al gebeurd zijn (voltooid verleden Djd)
Het gaat steeds over de voltooid verleden Djd die alleen nog maar via historische bronnen kan worden
ontsloten
Begrippen
Anachronisme Het fouDef toepassen van hedendaagse ideeën of concepten op een
historische periode waarin ze niet bestonden
ConstrucDe van de Het idee dat psychologische concepten (zoals intelligenDe, emoDe,
psychologische realiDet geheugen) door mensen en culturen worden gemaakt en niet vanzelf in de
natuur bestaan
ConstrucDvisDsche visie De visie dat psychologische fenomenen pas bestaan omdat mensen ze
benoemen en cultureel vormgeven
EssenDalisDsche visie op Het idee dat emoDes vaste, biologische categorieën zijn die overal hetzelfde
emoDes zijn
Externalisme Geschiedschrijving die benadrukt dat wetenschap wordt beïnvloed door
maatschappelijke, poliDeke en economische context
Great man view De visie dat geschiedenis wordt gemaakt door uitzonderlijke individuen
(grote mannen) in plaats van door bredere maatschappelijke krachten
Grotefigurengeschiedenis Een geschiedschrijving die focust op belangrijke individuen en hun prestaDes,
vaak met verwaarlozing van context
Hedendaagse benadering Een moderne manier van geschiedschrijving die zowel inhoud als kriDsche
reflecDe omvat, en psychologie situeert in Djd en ruimte
Historiografie De studie van hoe geschiedenis wordt geschreven en welke methodes,
perspecDeven en keuzes daarbij horen
Homo economicus Het mensbeeld waarin de mens wordt gezien als raDoneel, berekenend en
gericht op eigenbelang
InstrumentalisDsche visie De visie dat psychologische concepten handige labels zijn om ervaringen te
ordenen, maar geen echte objecten in de werkelijkheid
Internalisme Geschiedschrijving die wetenschap verklaart vanuit interne logica van
ideeën, theorieën en methodes, zonder externe factoren
LinguïsDsch Het idee dat taal bepaalt hoe we psychologische fenomenen begrijpen en
determinisme ervaren
MaDlda-effect Het systemaDsch onderscha0en of onzichtbaar maken van bijdragen van
vrouwelijke wetenschappers
Ma0heuseffect Het principe dat wie al erkenning hee], nog meer erkenning krijgt (the rich
get richer)
MINE versus OURS Het onderscheid tussen Westerse emoDes als individueel (mine) versus
andere culturen waar emoDes relaDoneel en gedeeld zijn (ours)
,Ortgeist De plaatsgebonden culturele context die bepaalt hoe men naar mens en
psychologie kijkt
PerspecDvisme Het idee dat alle kennis aoankelijk is van een bepaald perspecDef; er bestaat
geen volledig objecDeve blik
PresenDsme Het fouDef interpreteren van het verleden vanuit hedendaagse waarden,
kennis en categorieën
RealisDsche visie De visie dat psychologische fenomenen (zoals bewustzijn) echt bestaan als
vaste objecten die ontdekt kunnen worden
SimplificaDe Het vereenvoudigen van complexe historische processen, vaak door selecDe
en samenvadng
Situering in Djd en ruimte Het plaatsen van psychologische ideeën binnen hun historische periode (Djd)
en culturele context (ruimte)
Sociaal-construcDvisme De visie dat kennis en wetenschap worden gevormd door sociale processen,
machtsstructuren en onderzoeksgemeenschappen
Teleologisch Een manier van geschiedenis schrijven die doet alsof alles gericht is op een
vooraf bepaald eindpunt
TradiDonele benadering Geschiedschrijving die focust op grote namen, lineaire vooruitgang en
conDnuïteit van ideeën
Whig-geschiedschrijving Een teleologische vorm van geschiedschrijving die wetenschap voorstelt als
een onafwendbare mars van vooruitgang richDng de huidige waarheid
Zeitgeist De Djdsgeest: de historische periode met haar dominante ideeën, waarden
en denkkaders die wetenschap beïnvloeden
, HOOFDSTUK 2: RENAISSANCE (15de en 16de eeuw)
Inleiding
Dubbel mo0o
• God gaf twee boeken: de Bijbel en het boek der Natuur
o Natuur is een systeem van verwijzingen naar God
o God is de bezieler van de wereld
• Het boek van de natuur is geschreven in de taal van de wiskunde (Galilei, 1623)
o Natuur verliest de bezieling van God (begin secularisering)
o Natuur moet gemeten en berekend worden
De renaissance
Overgangsperiode tussen
• Het middeleeuwse religieuze wereldbeeld (God als bezieler van alles)
• Het moderne wetenschappelijke denken
Belangrijke ontwikkelingen
• Begin secularisering
• Eerste tekenen van individualisering
Sociaal-economische context: van Middeleeuwen naar Renaissance
Humanisme
Vanaf de 14de eeuw ontstond in Italië het humanisme
• Stroming die de mens en het vermogen om zelf vorm te geven aan een zinvol leven centraal stelt
• Mensen keerden terug naar Griekse en Romeinse teksten (naar de bronnen zelf)
o Ad fontes ipsos (naar de bronnen zelf) (Erasmus, 1511)
• Gevolgen
o Meer aandacht voor kunst, wetenschap en literatuur
o De mens kwam centraler te staan
o Begin van een nieuw wereldbeeld
Term Rinascita (wedergeboorte) -> wedergeboorte van de Klassieke Oudheid
• Enige discussie rond de term renaissance
o Wedergeboorte -> beeldspraak van disconDnue overgang
o Maar overgang van middeleeuwen naar Renaissance verloopt veel geleidelijker dan de term
wedergeboorte suggereert (bijvoorbeeld de oprichDng van universiteiten en het ontstaan
van steden)
Universiteiten
In de middeleeuwen ontstonden de eerste universiteiten: Bologna, Parijs, Oxford, Leuven …
Hier werden vakken zoals recht, geneeskunde, kunsten, theologie gegeven.
• Kennis en onderwijs groeiden sterk
Ontwikkeling van steden
Van feodale samenleving naar stedelijke samenleving
• Aanvankelijk: feodale structuur
o Middeleeuwse edelen die grote stukken grond bezaten en bestuurden
o Leenstelsel
o Vrij gesloten, hiërarchische samenleving (weinig mobiliteit)
INLEIDING
Mo0o van het vak
Geschiedenis is geen verleden, maar een kaart van het verleden, getekend vanuit een bepaald perspecDef,
om de moderne reiziger te helpen
Waarom het vak geschiedenis van de psychologie
Het vak is essenDeel omdat het
• TradiDonele en hedendaagse visies zichtbaar maakt
o Hoe psychologische ideeën doorheen de Djd evolueerden.
• De psychologie situeert in een bredere historische context
o Psychologie ontstaat niet in een vacuüm, maar in wisselwerking met economie,
maatschappij, filosofie, wetenschap
• Huidige discussies beter begrijpbaar maakt
o Subject versus objectgestuurde kennisverwerving
o Erfelijkheid versus milieu
o RaDonaliteit versus emoDonaliteit
o Mind-body probleem
• Psychologie legiDmeert als wetenschap
o Hoe psychologie zich losmaakte van filosofie en fysiologie
• KriDsch denken sDmuleert
o UlDeme doel: Sapere aude -> durf je verstand te gebruiken (Kant)
Opzet
De cursus volgt een chronische structuur
Elke periode wordt bekeken via vier invalshoeken
• Sociaal-economische context
o It’s the economy, stupid (Bill Clinton): economie stuurt maatschappelijke veranderingen
o Geen economisch determinisme maar economie beïnvloed maatschappij en psychologie
§ Economisch determinisme: economie bepaalt poliDek en maatschappie
§ Voorbeeld: opkomst liberalisme -> nadruk op individu
, • Maatschappelijk mensbeeld
o Verschillen doorheen de Djd in hoe de mens zichzelf ziet
o Vroeger: mens hee] weinig controle over eigen leven
o Nu: sterke individualisering
• Wetenschappelijke ontwikkelingen
o Wetenschap is geen vanzelfsprekendheid, maar een historische verworvenheid
§ Vanaf de Renaissance: wetenschappelijke verovering van de werkelijkheid
§ 19e eeuw: psychologie spiegelt zich aan natuurwetenschappen
§ 20e eeuw: invloed van geesteswetenschappen
o Filosofie en fysiologie zijn de ouders van de psychologie
• Studie van het psychologische
o Voor 19e eeuw
§ Psychologische fenomenen werden filosofisch bestudeerd
o Vanaf 19e eeuw: empirisch (Wundt en James -> vaders van de psychologie)
§ Focus op bewustzijn en individuele verschillen
§ Ontstaan van funcDeleer (experimentele psychologie)
- Studie van de basisfuncDes van de hersenen
- Vooral in Duitsland en VS
o Vanaf 20e eeuw
§ Opdeling in subdisciplines
§ Meer aandacht voor prakDjkgerichte psychologie
Geen strikte causaliteit tussen invalshoeken, maar samenhang.
Vertekeningen (biases) in de geschiedenis
• Eurocentrisme: focus op West-Europa
o WEIRD-problemaDek: Westerse, opgeleide, geïndustrialiseerde, rijke, democraDsche mensen
domineren onderzoek
• Veel besproken auteurs zijn wi0e mannen (beperkt beeld van werkelijkheid)
• Gestroomlijnd beeld: samenhangend beeld creëren, waarbij tegenstrijdige elementen verdwijnen
o SimplificaDe: vereenvoudiging van de werkelijkheid
o Grotefigurengeschiedenis: nadruk op de invloed van uitzonderlijke individuen bij het
vormgeven van de geschiedenis, in plaats van sociale of structurele ontwikkelingen
,Begrippen
Ecologische validiteit De mate waarin onderzoeksresultaten ook geldig zijn in het echte
dagelijkse leven.
Economisch determinisme Idee dat economische factoren het menselijk gedrag en de
samenleving vooral bepalen
EssenDalisDsche visie op emoDes Opvadng dat emoDes universeel, biologisch vaststaand en overal
hetzelfde zijn
Eurocentrisme Westerse of Europese ideeën en waarden als norm of standaard
beschouwen
FuncDeleer Tak van psychologie die fundamentele processen van het menselijk
brein en gedrag bestudeert
Fysiologie Studie van lichamelijke processen en funcDes, zoals hartslag,
hormonen en hersenacDviteit.
WEIRD AeorDng voor Western, Educated, Industrialized, Rich, DemocraDc:
verwijst naar de typische westerse groepen waarop veel
psychologisch onderzoek gebaseerd is
,HOOFDSTUK 1: GESCHIEDSCHRIJVING
Mo0o van de les
Ebbinghaus: Die Psychologie hat eine lange Vergangenheit, doch nur eine kurze Geschichte
• De psychologie hee] een lang verleden maar slechts een korte geschiedenis
§ Korte geschiedenis: sDchDng eerste laboratorium door Wundt in 1879
§ Lang verleden: Aristoteles legde in de 4de eeuw voor Christus al fundamenten voor
psychologie
• Psychologische ideeën bestaan al eeuwen, maar psychologie als wetenschappelijke discipline is jong
MoDvering om terug te blikken op het verleden (waarom terugblikken op het verleden)
TradiDonele benadering
Psychologie wilde erkend worden als een echte wetenschap. Daarom probeerden psychologen te tonen dat
hun vak een lange en belangrijke geschiedenis had.
Kenmerken
• Geschiedenis als verhaal van vooruitgang: ontwikkeling van psychologie werd stap voor stap steeds
beter en wetenschappelijker
• Opeenvolging van grote namen (Plato, Aristoteles, Descartes, Wundt)
• Iedereen die ooit over de ziel schreef wordt gezien als “psycholoog avant la le0re”
• ConDnuïteit van verleden naar heden: vragen zijn dezelfde, methode is verschillend
• Psychologie zelf wordt niet in vraag gesteld
Doel: aantonen dat psychologie een lange intellectuele tradiDe hee] en dus een legiDeme wetenschap is
Hedendaagse benadering
Bestaan van psychologie moet niet meer worden gerechtvaardigd, want discipline is sterk verankerd en
hee] belangrijke maatschappelijke rol.
Waarom is het nog steeds nodig om de psychologie te bestuderen?
• Inhoudelijke component: zicht op het verleden van de discipline bieden
o Kennis over het verleden
o Begrijpen heden
o Nadenken over de toekomst
• ReflecDeve component: geschiedenis helpt ons kriDsch nadenken over psychologie zelf
o Psychologie situeren in Djd (Zeitgeist) en ruimte (Ortgeist)
§ Zeitgeist (Djdsgeest): historische context: psychologische ideeën ontstaan binnen een
bepaalde Djdsgeest
§ Ortgeist (plaatsbeeld): culturele context: psychologie bepaald door bredere culturele
achtergrond van de beoefenaars ervan
o Psychologie als wetenschappelijke discipline kriDsch bekijken
§ Doorheen de geschiedenis veranderen onderzoeksvragen, methoden, ideeën over
wat wetenschappelijk is
§ EvoluDe in antwoorden op wat de psychologie als wetenschap inhoudt
, Waarover gaat de geschiedenis van de psychologie
Psychologie: psyche (bewustzijn) + logos (leer)
Drie visies op de ontdekking van het bewustzijn
RealisDsche visie
• Bewustzijn bestaat echt, zoals een vast object dat ook al bestond voordat het werd bestudeerd
• Grieken hebben het bewustzijn ontdekt zoals Columbus Amerika
• Deze interpretaDe wordt over het algemeen niet gevolgd
InstrumentalisDsche visie
• Bewustzijn is een handig instrument om complexe hersenprocessen te beschrijven en te begrijpen
• Mensen proberen de werkelijkheid begrijpelijk te maken door dingen te benoemen
• Zoals kleurennamen een handig instrument zijn om verschillende soorten herseninterpretaDes van
het licht van een bepaalde golflengste te benoemen
ConstrucDvisDsche visie
• Grieken hebben bewustzijn geconstrueerd, niet ontdekt
• Pas doordat Grieken gingen nadenken over het bewustzijn, ontstond het concept van bewustzijn
• Het gaat niet over wat het bewustzijn op zich is, maar wel over hoe de mens of wetenschapper zich
dat bewustzijn voorstelt
De construcDe van een psychologische werkelijkheid
Psychologische werkelijkheid een construcDe is en geen aanwijsbare realiteit -> taal en begrippen nodig om
ze te beschrijven en te begrijpen
Mogelijk gevolg: linguïsDsch determinisme
• LinguïsDsch determinisme: taal bepaalt ons denken en beïnvloedt hoe we de werkelijheid
percipiëren
o Psychologie hee] enkel toegang tot de psychologische werkelijkheid via haar taalgebruik
• Psychologische begrippen zijn geen natuurlijke categorieën (zoals chemische elementen)
o Begrippen zoals emoDes en bewustzijn bestaan niet als vaste, universele dingen in de natuur
o Ze zijn manieren waarop mensen ervaringen indelen en benoemen
o De innerlijke psychische ruimte kan op verschillende manieren worden ingedeeld aoankelijk
van cultuur, Djdsperiode en theorieën
ImplicaDes voor de geschiedenis van de psychologie
• Wanneer de psychologie op basis van terminologie haar eigen psychologische realiteit creëert, dan
omvat de geschiedenis van de psychologie eigenlijk de geschiedenis van de construcDe van de
psychologische realiteit
• Als taal verandert, dan verandert ook de psychologische werkelijkheid
Strekkingen in de geschiedschrijving
Verschillende manieren waarop men de geschiedenis kan beschrijven
Internalisme versus externalisme
Internalisme
• De geschiedenis van de psychologie wordt verklaard vanuit de wetenschap zelf
• Wetenschap evolueert volgens een intern logica (omdat onderzoek vooruitgaat)
• Focus ligt op wetenschappelijke inhoud (theorieën, experimenten, methodes)
,Eternalisme
• Wetenschap ontstaat niet los van de samenleving
• Geschiedenis van de psychologie wordt mee beïnvloed door poliDek, economie, maatschappij
• Maatschappelijke noden beïnvloeden wetenschappelijk onderzoek
• Voorbeeld: intelligenDetesten werden sterk ontwikkeld Djdens WOI (Army Alpha Test) omdat het
Amerikaanse leger soldaten snel moesten testen
Vandaag combineert men meestal beide visies -> psychologie ontwikkelt zich niet volledig zelfstandig, maar
ook niet enkel door de samenleving
Sociaal construcDvisme
Je kan wetenschap niet alleen begrijpen door naar theorieën te kijken, je moet ook kijken naar hoe
wetenschap in de prakDjk gebeurt en welke sociale factoren daarbij een rol spelen
• Wetenschap is deels een sociale construcDe
o Wetenschappelijke kennis ontstaat niet volledig objecDef en los van de maatschappij
o Ze wordt mee beïnvloed door sociale interacDes, macht, groepsdynamiek en communicaDe
tussen wetenschappers
o Niet louter inhoudelijk, ook sociologische en psychologische dimensie in wetenschap
• RelaDviteit van kennis: ons begrip van de waarheid is niet absoluut maar hangt van het perspecDef
af
• Vraag naar objecDeve werkelijkheid: bestaat er nog wel een objecDeve waarheid als kennis sociaal
geconstrueerd wordt
Grote figuren versus Djdsgeest
Grote figuren (great man view)
• Geschiedenis wordt beschreven op basis van de bijdragen van enkele grote namen
• Nadeel: hagiografie van grote figuren (worden als heilig gezien)
Zeitgeist
• Grote figuren zijn trend watchers, geen influencers die nieuwe trends iniDeerden
• Wetenschappers werken alDjd binnen een bepaalde historische context -> Djdsgeest maakt
bepaalde ideeën mogelijk
• Boring: door enkel te kijken naar grote figuren wordt het belang van het individu onderschat en het
belang van de bijdrage van een individuele wetenschapper overschat
Ma0heuseffect: bekende wetenschappers krijgen meer erkenning, meer krediet en meer middelen
• Wie veel hee], krijgt nog meer
MaDlda-effect: bijdragen van vrouwen worden minder erkend of aan mannen toegeschreven
• Zij die al weinig hebben, krijgen nog minder
Voorbeeld: Edwin Boring kreeg erkenning, maar zijn vrouw Lucy May Day niet
• Beiden doctoreerden bij Tichener maar alleen Boring mocht naar de seminaries van Titchener
komen, zijn vrouw Lucy niet
• Boring schreef “A history of experimental psychology’ (1929) en benoemde Lucy als hulp achter de
schermen in het voorwoord: “My wife labored unDringly on the manuscript, the proofs, and the
indices”
• Tijdens WOI ging Boring in dienst bij Yerkes om mee te helpen aan de Army Alpha en Beta tests
maar had wel wat kriDek op de wetenschappelijke kijk naar intelligenDe: “intelligence is what the
test tests”
,DemysDficaDe: de bijdrage van grote namen erkennen, maar ook tonen dat ze aoankelijk waren van hun
Djd, omgeving en andere mensen.
Valkuilen bij geschiedschrijving (hoe niet?)
Whig-geschiedschrijving
Geschiedenis bekijken als een verhaal van voortdurende vooruitgang
• Teleologie (= doelgericht denken): idee dat ontwikkelingen naar een bepaald doel toewerken
o Bij Whig-geschiedschrijvings is dat doel de huidige wetenschap (huidige psychologie)
• Huidige wetenschap is superieur (triomfalisme)
• Alleen successen krijgen aandacht
o Theorieën die niet passen bij de huidige visie verdwijnen uit de geschiedenis
• KriDek: fairy-tale history: als een verhaal met goeden en slechteriken met een happy end
o Wetenschap is veel complexer: wetenschap verloopt niet netjes in een rechte lijn
o Fouten zijn ook belangrijk: mislukte theorieën leren ons ook iets
o Wetenschap boekt niet alleen vooruitgang
o Wetenschap zou geen ander doel moeten hebben dan de wetenschap zelf
o Wetenschap dient geen doel (zoals vooruitgang of het welzijn van de mens) buiten zichzelf
Aeomst naam: tegenstelling tussen de Whigs en de Tories (17de-19de eeuw) in Verenigd Koninkrijk
• Twee poliDeke parDjen
• In discussies werd er vaak naar het verleden gegrepen
• PoliDeke figuren uit het verleden vaak voorgesteld als helden of schurken
PresenDsme
Het verleden interpreteren met de ideeën en normen van vandaag
• RelevanDe van het verleden voor de huidige situaDe benadrukken
o Bijvoorbeeld poliDci in verwijzing naar historische gebeurtenissen (Guldensporenslag) om te
bewijzen dat een huidige theoreDsche posiDe de juiste is
• Hindsight bias: bij beschrijvingen van ontdekkingen van grote figuren schrijven we hen vaak ook
kennis toe die toen helemaal nog niet zo common sense was, waardoor het belang van hun
bijdrage wordt overschat (ma0heuseffect)
• Probleem: "nunc pro tunc”-argumentaDe
o Huidige taal en ideeën worden teruggeplaatst in het verleden -> verkeerd beeld van hoe
mensen toen echt dachten
Bedenkingen bij presenDsme
• Valkuil: leidt tot misleidend beeld
• Geschiedschrijving (interesses, prioriteiten, vragen) steeds vanuit het nu (cultureel en intellectueel
klimaat)
• PerspecDvisme: alles wordt vanuit een bepaald perspecDef bekeken
• Onvermijdbaar: nooit volledig neutraal
,SimplificaDe
Het verleden vereenvoudigen
• De grote lijnen en niet alle face0en
o Gevolg: een gestroomlijnde versie van het verleden
• Gebaseerd op secundaire literatuur en niet op de oorspronkelijke bronnen
o Gevolg: geschiedenisboeken worden soms samenvadngen van samenvadngen
o Bijvoorbeeld: Boring die over Wundt schreef maar niet het oorspronkelijke werk van Wundt
gebruikte maar dat wat Titchener over hem schreef (secundaire literatuur) -> selecDebias
en simplificaDe
• We kijken naar gebeurtenissen uit het verleden die al gebeurd zijn (voltooid verleden Djd)
Het gaat steeds over de voltooid verleden Djd die alleen nog maar via historische bronnen kan worden
ontsloten
Begrippen
Anachronisme Het fouDef toepassen van hedendaagse ideeën of concepten op een
historische periode waarin ze niet bestonden
ConstrucDe van de Het idee dat psychologische concepten (zoals intelligenDe, emoDe,
psychologische realiDet geheugen) door mensen en culturen worden gemaakt en niet vanzelf in de
natuur bestaan
ConstrucDvisDsche visie De visie dat psychologische fenomenen pas bestaan omdat mensen ze
benoemen en cultureel vormgeven
EssenDalisDsche visie op Het idee dat emoDes vaste, biologische categorieën zijn die overal hetzelfde
emoDes zijn
Externalisme Geschiedschrijving die benadrukt dat wetenschap wordt beïnvloed door
maatschappelijke, poliDeke en economische context
Great man view De visie dat geschiedenis wordt gemaakt door uitzonderlijke individuen
(grote mannen) in plaats van door bredere maatschappelijke krachten
Grotefigurengeschiedenis Een geschiedschrijving die focust op belangrijke individuen en hun prestaDes,
vaak met verwaarlozing van context
Hedendaagse benadering Een moderne manier van geschiedschrijving die zowel inhoud als kriDsche
reflecDe omvat, en psychologie situeert in Djd en ruimte
Historiografie De studie van hoe geschiedenis wordt geschreven en welke methodes,
perspecDeven en keuzes daarbij horen
Homo economicus Het mensbeeld waarin de mens wordt gezien als raDoneel, berekenend en
gericht op eigenbelang
InstrumentalisDsche visie De visie dat psychologische concepten handige labels zijn om ervaringen te
ordenen, maar geen echte objecten in de werkelijkheid
Internalisme Geschiedschrijving die wetenschap verklaart vanuit interne logica van
ideeën, theorieën en methodes, zonder externe factoren
LinguïsDsch Het idee dat taal bepaalt hoe we psychologische fenomenen begrijpen en
determinisme ervaren
MaDlda-effect Het systemaDsch onderscha0en of onzichtbaar maken van bijdragen van
vrouwelijke wetenschappers
Ma0heuseffect Het principe dat wie al erkenning hee], nog meer erkenning krijgt (the rich
get richer)
MINE versus OURS Het onderscheid tussen Westerse emoDes als individueel (mine) versus
andere culturen waar emoDes relaDoneel en gedeeld zijn (ours)
,Ortgeist De plaatsgebonden culturele context die bepaalt hoe men naar mens en
psychologie kijkt
PerspecDvisme Het idee dat alle kennis aoankelijk is van een bepaald perspecDef; er bestaat
geen volledig objecDeve blik
PresenDsme Het fouDef interpreteren van het verleden vanuit hedendaagse waarden,
kennis en categorieën
RealisDsche visie De visie dat psychologische fenomenen (zoals bewustzijn) echt bestaan als
vaste objecten die ontdekt kunnen worden
SimplificaDe Het vereenvoudigen van complexe historische processen, vaak door selecDe
en samenvadng
Situering in Djd en ruimte Het plaatsen van psychologische ideeën binnen hun historische periode (Djd)
en culturele context (ruimte)
Sociaal-construcDvisme De visie dat kennis en wetenschap worden gevormd door sociale processen,
machtsstructuren en onderzoeksgemeenschappen
Teleologisch Een manier van geschiedenis schrijven die doet alsof alles gericht is op een
vooraf bepaald eindpunt
TradiDonele benadering Geschiedschrijving die focust op grote namen, lineaire vooruitgang en
conDnuïteit van ideeën
Whig-geschiedschrijving Een teleologische vorm van geschiedschrijving die wetenschap voorstelt als
een onafwendbare mars van vooruitgang richDng de huidige waarheid
Zeitgeist De Djdsgeest: de historische periode met haar dominante ideeën, waarden
en denkkaders die wetenschap beïnvloeden
, HOOFDSTUK 2: RENAISSANCE (15de en 16de eeuw)
Inleiding
Dubbel mo0o
• God gaf twee boeken: de Bijbel en het boek der Natuur
o Natuur is een systeem van verwijzingen naar God
o God is de bezieler van de wereld
• Het boek van de natuur is geschreven in de taal van de wiskunde (Galilei, 1623)
o Natuur verliest de bezieling van God (begin secularisering)
o Natuur moet gemeten en berekend worden
De renaissance
Overgangsperiode tussen
• Het middeleeuwse religieuze wereldbeeld (God als bezieler van alles)
• Het moderne wetenschappelijke denken
Belangrijke ontwikkelingen
• Begin secularisering
• Eerste tekenen van individualisering
Sociaal-economische context: van Middeleeuwen naar Renaissance
Humanisme
Vanaf de 14de eeuw ontstond in Italië het humanisme
• Stroming die de mens en het vermogen om zelf vorm te geven aan een zinvol leven centraal stelt
• Mensen keerden terug naar Griekse en Romeinse teksten (naar de bronnen zelf)
o Ad fontes ipsos (naar de bronnen zelf) (Erasmus, 1511)
• Gevolgen
o Meer aandacht voor kunst, wetenschap en literatuur
o De mens kwam centraler te staan
o Begin van een nieuw wereldbeeld
Term Rinascita (wedergeboorte) -> wedergeboorte van de Klassieke Oudheid
• Enige discussie rond de term renaissance
o Wedergeboorte -> beeldspraak van disconDnue overgang
o Maar overgang van middeleeuwen naar Renaissance verloopt veel geleidelijker dan de term
wedergeboorte suggereert (bijvoorbeeld de oprichDng van universiteiten en het ontstaan
van steden)
Universiteiten
In de middeleeuwen ontstonden de eerste universiteiten: Bologna, Parijs, Oxford, Leuven …
Hier werden vakken zoals recht, geneeskunde, kunsten, theologie gegeven.
• Kennis en onderwijs groeiden sterk
Ontwikkeling van steden
Van feodale samenleving naar stedelijke samenleving
• Aanvankelijk: feodale structuur
o Middeleeuwse edelen die grote stukken grond bezaten en bestuurden
o Leenstelsel
o Vrij gesloten, hiërarchische samenleving (weinig mobiliteit)
