HOOFDSTUK 5:
ANTISOCIALE
GEDRAGSSTRATEGIEËN
DOOR DE LENS VAN
DARWIN
1. INLEIDING
Even recapituleren:
‘Mensen zijn gekneed door natuurlijke selectie om gedragsstrategieën te
ontwikkelen die bijdragen tot hun inclusieve fitness (Cliquet, 2010)’.
Deze zin betekent dat menselijk gedrag niet zomaar willekeurig is ontstaan.
Doorheen de evolutie werden mensen gevormd door natuurlijke en seksuele
selectie.
Gedragsstrategieën die hielpen om te overleven, zich voort te planten of
verwanten te helpen, hadden meer kans om doorgegeven te worden.
Inclusieve fitness betekent dat het niet alleen gaat om je eigen voortplanting,
maar ook om het overleven en voortplanten van genetische verwanten.
Voorbeeld: zorg voor kinderen, familie beschermen, samenwerken met
groepsleden, status verwerven, partners aantrekken.
Belangrijk: dit betekent niet dat gedrag volledig genetisch bepaald is. Het
betekent wel dat menselijk gedrag een biologische component heeft en niet louter
aangeleerd is.
Pre-wired = voorzien van ‘basisuitrusting’ en klaar om levenslang te leren.
De mens wordt niet geboren als een volledig leeg blad.
We hebben een biologische basisuitrusting: bepaalde emoties, leervermogens,
sociale gevoeligheden, hechtingsmechanismen en gedragsneigingen.
Maar dat betekent niet dat alles vastligt.
Pre-wired betekent: vooraf voorbereid, maar flexibel.
Het brein is klaar om levenslang te leren.
Dus: mensen hebben aangeboren mogelijkheden, maar de omgeving bepaalt mee
hoe die zich ontwikkelen.
Examengericht: geen tabula rasa, maar ook geen determinisme.
1
,Menselijke natuur:
• Niet perfect (‘krom hout’), geen onbeschreven blad, elk individu als mix
van sociale en antisociale tendensen.
o De mens is niet perfect rationeel of perfect goed.
o De uitdrukking “krom hout” verwijst naar het idee dat de mens moreel en
gedragsmatig niet volledig recht of ideaal is.
o Elk individu heeft zowel sociale als antisociale tendensen.
o Mensen kunnen samenwerken, zorgen, delen en empathie tonen.
o Maar mensen kunnen ook liegen, bedriegen, domineren, agressie
gebruiken of regels overtreden.
o Dat dubbele karakter is belangrijk: antisociaal gedrag is geen volledig
vreemd fenomeen buiten de menselijke natuur, maar een mogelijke
gedragsstrategie binnen sociale systemen.
• Individuele verschillen > groepsverschillen!
o Individuele verschillen zijn meestal groter dan verschillen tussen groepen.
o Dat betekent: verschillen tussen personen binnen één groep zijn vaak
belangrijker dan gemiddelde verschillen tussen mannen en vrouwen,
klassen, populaties of culturen.
o Dit is heel belangrijk omdat evolutionaire of biologische verklaringen vaak
verkeerd begrepen worden als groepsdenken.
o Biologie zegt niet: “groep X is zo.”
o Correct is: mensen verschillen individueel in aanleg, persoonlijkheid,
omgeving en ontwikkeling.
• Individuele variabiliteit als motor voor evolutie.
° Evolutie heeft variatie nodig.
° Als iedereen exact hetzelfde was, kon selectie niet werken.
° Verschillen tussen individuen zorgen ervoor dat sommige strategieën in
bepaalde omgevingen beter werken dan andere.
° Variatie is dus geen fout, maar de basis van evolutie.
o Genetische variabiliteit biologische evolutie
Genetische verschillen tussen individuen vormen de basis voor
biologische evolutie.
Sommige genetische varianten kunnen in bepaalde omgevingen
voordeel geven.
Andere varianten kunnen neutraal of nadelig zijn.
Belangrijk: genetische variatie werkt altijd samen met omgeving.
o Culturele variabiliteit culturele evolutie
Mensen geven niet alleen genen door, maar ook cultuur.
Cultuur omvat normen, waarden, technieken, instituties, wetten,
symbolen en gewoonten.
Culturele variatie zorgt ervoor dat groepen verschillende manieren
ontwikkelen om gedrag te reguleren.
Bijvoorbeeld: politie, justitie, onderwijs, gezondheidszorg en sociale
normen zijn producten van culturele evolutie.
2
,Waarom op zoek gaan naar ultieme verklaringen voor antisociaal gedrag?
Een ultieme verklaring vraagt waarom een gedragstype evolutionair kon ontstaan
of blijven bestaan.
Dit is niet hetzelfde als een directe oorzaak.
Nabije oorzaak: iemand pleegt geweld omdat hij boos is.
Ultieme verklaring: waarom bestaat agressie als gedragsmogelijkheid bij mensen?
Evolutionaire criminologie probeert dus te begrijpen waarom bepaalde antisociale
strategieën in menselijke populaties blijven voorkomen.
• Is er plaats voor een evolutionaire criminologie? Algemene criminologische
bevindingen beter begrijpen:
° Ja, want sommige patronen keren in bijna alle samenlevingen terug.
° Evolutionaire criminologie kan helpen om zulke universele of robuuste patronen
beter te begrijpen.
° Ze vervangt sociologische of psychologische verklaringen niet, maar vult ze aan.
o Mensen overtreden groepsregels in elke samenleving
Regelovertreding komt overal voor.
In elke samenleving zijn er mensen die stelen, liegen, geweld
gebruiken, bedriegen of regels overtreden.
Dat suggereert dat antisociaal gedrag niet alleen door één cultuur
of één systeem wordt veroorzaakt.
Er zijn ook algemene menselijke gedragsmechanismen die een rol
spelen.
o Biologische geslachtsverschillen (hoe klein ook) bestaan ook in
elke samenleving en zijn ‘niet zo maar een artefact’ (net als
leeftijdsverschillen, gfamilie-effecten, klassenverschillen,
biogeografische ancestrale subpopulatieverschillen)…
In bijna alle samenlevingen zijn jonge mannen
oververtegenwoordigd in ernstige geweldscriminaliteit.
Ook leeftijdsverschillen zijn robuust: criminaliteit piekt vaak in
adolescentie en jongvolwassenheid.
Familie-effecten bestaan ook: gedragsproblemen kunnen zich
concentreren binnen families door genen, opvoeding en gedeelde
omgeving.
Dit betekent niet dat biologie alles verklaart, maar wel dat biologie
niet volledig genegeerd kan worden.
Culturele factoren kunnen verschillen vergroten, verkleinen of
verbergen.
Correcte conclusie: biologische, sociale en culturele factoren werken
samen.
→ Vaak verkeerd begrepen en zeer ontvlambaar materiaal
o Evolutionaire en biologische verklaringen zijn gevoelig.
o Ze worden snel verkeerd begrepen als racisme, seksisme of determinisme.
o Daarom moet je altijd heel voorzichtig formuleren.
o Een evolutionaire verklaring is beschrijvend, niet normatief.
3
, o “Dit gedrag kan evolutionair verklaard worden” betekent niet: “dit gedrag
is goed.”
→ Ontvlambaar karakter tgv misverstanden over genetische effecten
seksisme, racisme, dysgenetische effecten, eugenetica,…).
o Door de geschiedenis van eugenetica, racisme en sociaal darwinisme
liggen biologische verklaringen gevoelig.
o Misverstanden ontstaan wanneer mensen denken dat genetica betekent
dat gedrag vastligt.
o Moderne biosociale criminologie zegt net: genen werken altijd samen met
omgeving.
o Belangrijk: genetische invloeden ≠ vaststaand lot.
o Het gaat steeds om gen × omgeving × ontwikkeling.
• Eigendomsdelicten (bezit en bedrog, …)
o Evolutionair kan men eigendomsdelicten bekijken als conflicten rond
hulpbronnen.
o Mensen hebben middelen nodig om te overleven, status te verkrijgen en
kansen te vergroten.
o Diefstal en bedrog zijn antisociale strategieën om sneller toegang te krijgen
tot hulpbronnen.
o Ze zijn schadelijk voor slachtoffers, maar kunnen voor daders op korte
termijn voordeel opleveren.
o Daarom ontstaan ook tegenstrategieën: wantrouwen, controle, straf,
politie, rechtspraak.
• Agressie en (seksueel) geweld: Hoe ernstiger de fysieke gevolgen, hoe
groter geslachtsverschillen
o Mannen zijn vooral oververtegenwoordigd bij ernstige fysieke agressie en
seksueel geweld.
o Hoe ernstiger het geweld, hoe groter gemiddeld het geslachtsverschil.
o Dit hangt samen met seksuele selectie, statuscompetitie, fysieke kracht en
risicobereidheid.
o Maar: de meeste mannen zijn niet gewelddadig, en sommige vrouwen
kunnen wel ernstig antisociaal gedrag stellen.
o Het gaat dus om statistische patronen, niet om absolute uitspraken.
• Biologische en culturele basis van:
o PREFERENTIES
Mensen verschillen in voorkeuren: risico zoeken, status willen,
veiligheid zoeken, binding zoeken, partners kiezen, onmiddellijke
beloning willen.
Deze voorkeuren hebben deels biologische wortels, maar worden
ook cultureel gevormd.
o PERSONALITY TRAITS (‘BIG 5’) + Dark Traits
Persoonlijkheidskenmerken hebben deels biologische en deels
omgevingsgebonden basis.
De Big Five zijn onder meer extraversie, vriendelijkheid,
zorgvuldigheid, neuroticisme en openheid.
Dark Traits verwijzen naar donkere persoonlijkheidstrekken zoals
psychopathie, narcisme en machiavellisme.
Vooral lage vriendelijkheid, lage consciëntieusheid, impulsiviteit en
donkere trekken kunnen samenhangen met antisociaal gedrag.
• Culturele evolutie van ‘normen’, ‘artefacten’, ‘instituten’ (politie, justitie,
leger, gezondheidszorg,…).
o Cultuur evolueert ook.
4
ANTISOCIALE
GEDRAGSSTRATEGIEËN
DOOR DE LENS VAN
DARWIN
1. INLEIDING
Even recapituleren:
‘Mensen zijn gekneed door natuurlijke selectie om gedragsstrategieën te
ontwikkelen die bijdragen tot hun inclusieve fitness (Cliquet, 2010)’.
Deze zin betekent dat menselijk gedrag niet zomaar willekeurig is ontstaan.
Doorheen de evolutie werden mensen gevormd door natuurlijke en seksuele
selectie.
Gedragsstrategieën die hielpen om te overleven, zich voort te planten of
verwanten te helpen, hadden meer kans om doorgegeven te worden.
Inclusieve fitness betekent dat het niet alleen gaat om je eigen voortplanting,
maar ook om het overleven en voortplanten van genetische verwanten.
Voorbeeld: zorg voor kinderen, familie beschermen, samenwerken met
groepsleden, status verwerven, partners aantrekken.
Belangrijk: dit betekent niet dat gedrag volledig genetisch bepaald is. Het
betekent wel dat menselijk gedrag een biologische component heeft en niet louter
aangeleerd is.
Pre-wired = voorzien van ‘basisuitrusting’ en klaar om levenslang te leren.
De mens wordt niet geboren als een volledig leeg blad.
We hebben een biologische basisuitrusting: bepaalde emoties, leervermogens,
sociale gevoeligheden, hechtingsmechanismen en gedragsneigingen.
Maar dat betekent niet dat alles vastligt.
Pre-wired betekent: vooraf voorbereid, maar flexibel.
Het brein is klaar om levenslang te leren.
Dus: mensen hebben aangeboren mogelijkheden, maar de omgeving bepaalt mee
hoe die zich ontwikkelen.
Examengericht: geen tabula rasa, maar ook geen determinisme.
1
,Menselijke natuur:
• Niet perfect (‘krom hout’), geen onbeschreven blad, elk individu als mix
van sociale en antisociale tendensen.
o De mens is niet perfect rationeel of perfect goed.
o De uitdrukking “krom hout” verwijst naar het idee dat de mens moreel en
gedragsmatig niet volledig recht of ideaal is.
o Elk individu heeft zowel sociale als antisociale tendensen.
o Mensen kunnen samenwerken, zorgen, delen en empathie tonen.
o Maar mensen kunnen ook liegen, bedriegen, domineren, agressie
gebruiken of regels overtreden.
o Dat dubbele karakter is belangrijk: antisociaal gedrag is geen volledig
vreemd fenomeen buiten de menselijke natuur, maar een mogelijke
gedragsstrategie binnen sociale systemen.
• Individuele verschillen > groepsverschillen!
o Individuele verschillen zijn meestal groter dan verschillen tussen groepen.
o Dat betekent: verschillen tussen personen binnen één groep zijn vaak
belangrijker dan gemiddelde verschillen tussen mannen en vrouwen,
klassen, populaties of culturen.
o Dit is heel belangrijk omdat evolutionaire of biologische verklaringen vaak
verkeerd begrepen worden als groepsdenken.
o Biologie zegt niet: “groep X is zo.”
o Correct is: mensen verschillen individueel in aanleg, persoonlijkheid,
omgeving en ontwikkeling.
• Individuele variabiliteit als motor voor evolutie.
° Evolutie heeft variatie nodig.
° Als iedereen exact hetzelfde was, kon selectie niet werken.
° Verschillen tussen individuen zorgen ervoor dat sommige strategieën in
bepaalde omgevingen beter werken dan andere.
° Variatie is dus geen fout, maar de basis van evolutie.
o Genetische variabiliteit biologische evolutie
Genetische verschillen tussen individuen vormen de basis voor
biologische evolutie.
Sommige genetische varianten kunnen in bepaalde omgevingen
voordeel geven.
Andere varianten kunnen neutraal of nadelig zijn.
Belangrijk: genetische variatie werkt altijd samen met omgeving.
o Culturele variabiliteit culturele evolutie
Mensen geven niet alleen genen door, maar ook cultuur.
Cultuur omvat normen, waarden, technieken, instituties, wetten,
symbolen en gewoonten.
Culturele variatie zorgt ervoor dat groepen verschillende manieren
ontwikkelen om gedrag te reguleren.
Bijvoorbeeld: politie, justitie, onderwijs, gezondheidszorg en sociale
normen zijn producten van culturele evolutie.
2
,Waarom op zoek gaan naar ultieme verklaringen voor antisociaal gedrag?
Een ultieme verklaring vraagt waarom een gedragstype evolutionair kon ontstaan
of blijven bestaan.
Dit is niet hetzelfde als een directe oorzaak.
Nabije oorzaak: iemand pleegt geweld omdat hij boos is.
Ultieme verklaring: waarom bestaat agressie als gedragsmogelijkheid bij mensen?
Evolutionaire criminologie probeert dus te begrijpen waarom bepaalde antisociale
strategieën in menselijke populaties blijven voorkomen.
• Is er plaats voor een evolutionaire criminologie? Algemene criminologische
bevindingen beter begrijpen:
° Ja, want sommige patronen keren in bijna alle samenlevingen terug.
° Evolutionaire criminologie kan helpen om zulke universele of robuuste patronen
beter te begrijpen.
° Ze vervangt sociologische of psychologische verklaringen niet, maar vult ze aan.
o Mensen overtreden groepsregels in elke samenleving
Regelovertreding komt overal voor.
In elke samenleving zijn er mensen die stelen, liegen, geweld
gebruiken, bedriegen of regels overtreden.
Dat suggereert dat antisociaal gedrag niet alleen door één cultuur
of één systeem wordt veroorzaakt.
Er zijn ook algemene menselijke gedragsmechanismen die een rol
spelen.
o Biologische geslachtsverschillen (hoe klein ook) bestaan ook in
elke samenleving en zijn ‘niet zo maar een artefact’ (net als
leeftijdsverschillen, gfamilie-effecten, klassenverschillen,
biogeografische ancestrale subpopulatieverschillen)…
In bijna alle samenlevingen zijn jonge mannen
oververtegenwoordigd in ernstige geweldscriminaliteit.
Ook leeftijdsverschillen zijn robuust: criminaliteit piekt vaak in
adolescentie en jongvolwassenheid.
Familie-effecten bestaan ook: gedragsproblemen kunnen zich
concentreren binnen families door genen, opvoeding en gedeelde
omgeving.
Dit betekent niet dat biologie alles verklaart, maar wel dat biologie
niet volledig genegeerd kan worden.
Culturele factoren kunnen verschillen vergroten, verkleinen of
verbergen.
Correcte conclusie: biologische, sociale en culturele factoren werken
samen.
→ Vaak verkeerd begrepen en zeer ontvlambaar materiaal
o Evolutionaire en biologische verklaringen zijn gevoelig.
o Ze worden snel verkeerd begrepen als racisme, seksisme of determinisme.
o Daarom moet je altijd heel voorzichtig formuleren.
o Een evolutionaire verklaring is beschrijvend, niet normatief.
3
, o “Dit gedrag kan evolutionair verklaard worden” betekent niet: “dit gedrag
is goed.”
→ Ontvlambaar karakter tgv misverstanden over genetische effecten
seksisme, racisme, dysgenetische effecten, eugenetica,…).
o Door de geschiedenis van eugenetica, racisme en sociaal darwinisme
liggen biologische verklaringen gevoelig.
o Misverstanden ontstaan wanneer mensen denken dat genetica betekent
dat gedrag vastligt.
o Moderne biosociale criminologie zegt net: genen werken altijd samen met
omgeving.
o Belangrijk: genetische invloeden ≠ vaststaand lot.
o Het gaat steeds om gen × omgeving × ontwikkeling.
• Eigendomsdelicten (bezit en bedrog, …)
o Evolutionair kan men eigendomsdelicten bekijken als conflicten rond
hulpbronnen.
o Mensen hebben middelen nodig om te overleven, status te verkrijgen en
kansen te vergroten.
o Diefstal en bedrog zijn antisociale strategieën om sneller toegang te krijgen
tot hulpbronnen.
o Ze zijn schadelijk voor slachtoffers, maar kunnen voor daders op korte
termijn voordeel opleveren.
o Daarom ontstaan ook tegenstrategieën: wantrouwen, controle, straf,
politie, rechtspraak.
• Agressie en (seksueel) geweld: Hoe ernstiger de fysieke gevolgen, hoe
groter geslachtsverschillen
o Mannen zijn vooral oververtegenwoordigd bij ernstige fysieke agressie en
seksueel geweld.
o Hoe ernstiger het geweld, hoe groter gemiddeld het geslachtsverschil.
o Dit hangt samen met seksuele selectie, statuscompetitie, fysieke kracht en
risicobereidheid.
o Maar: de meeste mannen zijn niet gewelddadig, en sommige vrouwen
kunnen wel ernstig antisociaal gedrag stellen.
o Het gaat dus om statistische patronen, niet om absolute uitspraken.
• Biologische en culturele basis van:
o PREFERENTIES
Mensen verschillen in voorkeuren: risico zoeken, status willen,
veiligheid zoeken, binding zoeken, partners kiezen, onmiddellijke
beloning willen.
Deze voorkeuren hebben deels biologische wortels, maar worden
ook cultureel gevormd.
o PERSONALITY TRAITS (‘BIG 5’) + Dark Traits
Persoonlijkheidskenmerken hebben deels biologische en deels
omgevingsgebonden basis.
De Big Five zijn onder meer extraversie, vriendelijkheid,
zorgvuldigheid, neuroticisme en openheid.
Dark Traits verwijzen naar donkere persoonlijkheidstrekken zoals
psychopathie, narcisme en machiavellisme.
Vooral lage vriendelijkheid, lage consciëntieusheid, impulsiviteit en
donkere trekken kunnen samenhangen met antisociaal gedrag.
• Culturele evolutie van ‘normen’, ‘artefacten’, ‘instituten’ (politie, justitie,
leger, gezondheidszorg,…).
o Cultuur evolueert ook.
4
