HOOFDSTUK 7: DE EVOLUTIE
VAN DE HOMININEN
1. INLEIDING
▪ Het hominisatieproces
o Het hominisatieproces is het lange evolutionaire proces waarbij onze voorouders
geleidelijk “menselijker” werden.
o Dit proces begon ongeveer 6 à 7 miljoen jaar geleden, toen onze evolutionaire lijn zich
afscheidde van de lijn van chimpansees en bonobo’s.
o Het gaat niet om een rechte lijn van “aap naar mens”, maar om een grillige struik met
veel zijtakken, waarbij verschillende mensachtigen soms gelijktijdig leefden.
▪ Kennismaken met ‘onze voorouders’ (en op zoek naar sporen van diens gedrag)
° We bestuderen niet alleen hoe deze soorten eruitzagen, maar ook wat we kunnen afleiden over
hun gedrag: liepen ze rechtop, gebruikten ze werktuigen, leefden ze sociaal, zorgden ze voor
elkaar, jaagden ze, gebruikten ze vuur?
° Omdat het fossiele archief onvolledig is, moeten wetenschappers vaak veel afleiden uit
beperkte vondsten zoals tanden, schedels, dijbenen of werktuigen.
o Homininen, niet hominiden
▪ Homininen = onze eigen evolutionaire tak: de moderne mens en alle
uitgestorven mensachtige voorouders na de afsplitsing van chimpansees en
bonobo’s.
▪ Voorbeelden: Australopithecus, Homo habilis, Homo erectus, Homo sapiens.
▪ Hominiden = de grotere familie waartoe ook andere mensapen behoren, zoals
chimpansees, bonobo’s, gorilla’s en orang-oetans.
▪ Voor het examen: als het over onze directe menselijke lijn gaat, gebruik je dus
homininen.
o Eerste homininen (pre-australopitheken)
▪ Dit zijn de vroegste vormen na de afsplitsing van de chimpanseelijn.
▪ Ze vertonen nog veel aapachtige kenmerken, maar ook al enkele menselijke
kenmerken, vooral in verband met tweevoetigheid.
o Australopithecus-groep
▪ Deze groep leefde vooral tussen ongeveer 4 en 1 miljoen jaar geleden.
▪ Ze hadden nog kleine hersenen, maar liepen al duidelijk tweevoetig.
▪ Ze vormen een belangrijke tussengroep tussen de vroegste homininen en het
genus Homo.
o Het Genus ‘Homo’: H. erectus, H. heidelbergensis, H. neanderthalensis, H.
Sapiens
▪ Het genus Homo wordt gekenmerkt door grotere hersenen, meer gebruik van
werktuigen, flexibelere voeding, langere benen, grotere sociale complexiteit en
later ook taal en cultuur.
▪ Belangrijk: ook binnen Homo leefden meerdere soorten naast elkaar.
1
, ▪ De landbouwrevolutie(s) en culturele innovaties
o De landbouwrevolutie is geen éénmalige gebeurtenis, maar een reeks ontwikkelingen op
verschillende plaatsen in de wereld.
o Landbouw veranderde onze leefwijze drastisch: sedentair leven, bevolkingsgroei,
voedseloverschotten, ongelijkheid, steden, oorlogen en nieuwe ziektes.
o Ook biologisch bleef de mens evolueren door gen-cultuur co-evolutie.
2. WIE WAREN DE EERSTE HOMININEN ?
Eastern Rift Valley Fossielrijke clusters
Voor de homininen-evolutie
De Eastern Rift Valley in Oost-Afrika is een zeer belangrijk gebied voor fossielen van vroege
homininen.
Dit gebied omvat onder andere delen van Ethiopië, Kenia en Tanzania.
Door geologische processen liggen oude aardlagen daar vaak bloot, waardoor fossielen
makkelijker gevonden worden.
Maar vroege homininen werden niet alleen in Oost-Afrika gevonden: ook Zuid-Afrika en Tsjaad zijn
belangrijk.
2
,Pre-australopitheken:
• 6-7 MYA
o MYA = million years ago, dus miljoen jaar geleden.
o De pre-australopitheken leefden ongeveer 6 à 7 miljoen jaar geleden, vlak na de
afsplitsing van de chimpanseelijn.
• Schaarse info Michel Brunet (2001)
o Michel Brunet ontdekte Sahelanthropus tchadensis in Tsjaad.
o Omdat de informatie schaars is, is er discussie over hoe mensachtig deze soort precies
was.
• Ontdekt Sahelanthropus
o Sahelanthropus is één van de oudste mogelijke homininen.
o Hij had nog een kleine herseninhoud, ongeveer vergelijkbaar met een chimpansee.
o Toch wijzen bepaalde schedelkenmerken mogelijk op vroege tweevoetigheid.
• Mioceen
o Het Mioceen is de periode waarin de vroege mensapen en de oudste hominine-achtige
vormen belangrijk zijn.
o Sahelanthropus en Orrorin horen in deze overgangsperiode.
• Plioceen
o In het Plioceen verschijnen duidelijkere Australopithecus-soorten.
o Dit is belangrijk voor de evolutie van permanente tweevoetigheid.
3
, Pre-Australopitheken: 6 MYA Orrorin T.
• Sahelanthropus
o Voluit: Sahelanthropus tchadensis.
o Gevonden in Tsjaad.
o Belangrijk omdat hij zeer oud is en mogelijk al kenmerken vertoonde die wijzen op
rechtop lopen.
o Hij had een niet-slijpend kauwcomplex, wat hem onderscheidt van sommige mensapen.
• Lage herseninhoud
o De hersenen waren nog klein, ongeveer zoals bij een chimpansee.
o Dit toont dat tweevoetigheid ouder is dan grote hersenen.
o Voor het examen: de mens werd dus niet eerst “slim” en daarna rechtoplopend;
tweevoetigheid kwam eerst.
• Vermoedelijk stuntelig bipedalisme
o Het bipedalisme was waarschijnlijk nog niet zo efficiënt als bij moderne mensen.
o Deze vroege soorten konden waarschijnlijk nog goed klimmen en leefden deels in
bosrijke omgevingen.
o Orrorin tugenensis leefde ongeveer 6 miljoen jaar geleden en werd gevonden in Kenia.
▪ Vooral het dijbeen is belangrijk, omdat dat wijst op rechtop lopen.
▪ Orrorin toont dus dat tweevoetigheid al zeer vroeg aanwezig was.
ARDIPITHECUS EN HET MIDDLE AWASH GEBIED
4
VAN DE HOMININEN
1. INLEIDING
▪ Het hominisatieproces
o Het hominisatieproces is het lange evolutionaire proces waarbij onze voorouders
geleidelijk “menselijker” werden.
o Dit proces begon ongeveer 6 à 7 miljoen jaar geleden, toen onze evolutionaire lijn zich
afscheidde van de lijn van chimpansees en bonobo’s.
o Het gaat niet om een rechte lijn van “aap naar mens”, maar om een grillige struik met
veel zijtakken, waarbij verschillende mensachtigen soms gelijktijdig leefden.
▪ Kennismaken met ‘onze voorouders’ (en op zoek naar sporen van diens gedrag)
° We bestuderen niet alleen hoe deze soorten eruitzagen, maar ook wat we kunnen afleiden over
hun gedrag: liepen ze rechtop, gebruikten ze werktuigen, leefden ze sociaal, zorgden ze voor
elkaar, jaagden ze, gebruikten ze vuur?
° Omdat het fossiele archief onvolledig is, moeten wetenschappers vaak veel afleiden uit
beperkte vondsten zoals tanden, schedels, dijbenen of werktuigen.
o Homininen, niet hominiden
▪ Homininen = onze eigen evolutionaire tak: de moderne mens en alle
uitgestorven mensachtige voorouders na de afsplitsing van chimpansees en
bonobo’s.
▪ Voorbeelden: Australopithecus, Homo habilis, Homo erectus, Homo sapiens.
▪ Hominiden = de grotere familie waartoe ook andere mensapen behoren, zoals
chimpansees, bonobo’s, gorilla’s en orang-oetans.
▪ Voor het examen: als het over onze directe menselijke lijn gaat, gebruik je dus
homininen.
o Eerste homininen (pre-australopitheken)
▪ Dit zijn de vroegste vormen na de afsplitsing van de chimpanseelijn.
▪ Ze vertonen nog veel aapachtige kenmerken, maar ook al enkele menselijke
kenmerken, vooral in verband met tweevoetigheid.
o Australopithecus-groep
▪ Deze groep leefde vooral tussen ongeveer 4 en 1 miljoen jaar geleden.
▪ Ze hadden nog kleine hersenen, maar liepen al duidelijk tweevoetig.
▪ Ze vormen een belangrijke tussengroep tussen de vroegste homininen en het
genus Homo.
o Het Genus ‘Homo’: H. erectus, H. heidelbergensis, H. neanderthalensis, H.
Sapiens
▪ Het genus Homo wordt gekenmerkt door grotere hersenen, meer gebruik van
werktuigen, flexibelere voeding, langere benen, grotere sociale complexiteit en
later ook taal en cultuur.
▪ Belangrijk: ook binnen Homo leefden meerdere soorten naast elkaar.
1
, ▪ De landbouwrevolutie(s) en culturele innovaties
o De landbouwrevolutie is geen éénmalige gebeurtenis, maar een reeks ontwikkelingen op
verschillende plaatsen in de wereld.
o Landbouw veranderde onze leefwijze drastisch: sedentair leven, bevolkingsgroei,
voedseloverschotten, ongelijkheid, steden, oorlogen en nieuwe ziektes.
o Ook biologisch bleef de mens evolueren door gen-cultuur co-evolutie.
2. WIE WAREN DE EERSTE HOMININEN ?
Eastern Rift Valley Fossielrijke clusters
Voor de homininen-evolutie
De Eastern Rift Valley in Oost-Afrika is een zeer belangrijk gebied voor fossielen van vroege
homininen.
Dit gebied omvat onder andere delen van Ethiopië, Kenia en Tanzania.
Door geologische processen liggen oude aardlagen daar vaak bloot, waardoor fossielen
makkelijker gevonden worden.
Maar vroege homininen werden niet alleen in Oost-Afrika gevonden: ook Zuid-Afrika en Tsjaad zijn
belangrijk.
2
,Pre-australopitheken:
• 6-7 MYA
o MYA = million years ago, dus miljoen jaar geleden.
o De pre-australopitheken leefden ongeveer 6 à 7 miljoen jaar geleden, vlak na de
afsplitsing van de chimpanseelijn.
• Schaarse info Michel Brunet (2001)
o Michel Brunet ontdekte Sahelanthropus tchadensis in Tsjaad.
o Omdat de informatie schaars is, is er discussie over hoe mensachtig deze soort precies
was.
• Ontdekt Sahelanthropus
o Sahelanthropus is één van de oudste mogelijke homininen.
o Hij had nog een kleine herseninhoud, ongeveer vergelijkbaar met een chimpansee.
o Toch wijzen bepaalde schedelkenmerken mogelijk op vroege tweevoetigheid.
• Mioceen
o Het Mioceen is de periode waarin de vroege mensapen en de oudste hominine-achtige
vormen belangrijk zijn.
o Sahelanthropus en Orrorin horen in deze overgangsperiode.
• Plioceen
o In het Plioceen verschijnen duidelijkere Australopithecus-soorten.
o Dit is belangrijk voor de evolutie van permanente tweevoetigheid.
3
, Pre-Australopitheken: 6 MYA Orrorin T.
• Sahelanthropus
o Voluit: Sahelanthropus tchadensis.
o Gevonden in Tsjaad.
o Belangrijk omdat hij zeer oud is en mogelijk al kenmerken vertoonde die wijzen op
rechtop lopen.
o Hij had een niet-slijpend kauwcomplex, wat hem onderscheidt van sommige mensapen.
• Lage herseninhoud
o De hersenen waren nog klein, ongeveer zoals bij een chimpansee.
o Dit toont dat tweevoetigheid ouder is dan grote hersenen.
o Voor het examen: de mens werd dus niet eerst “slim” en daarna rechtoplopend;
tweevoetigheid kwam eerst.
• Vermoedelijk stuntelig bipedalisme
o Het bipedalisme was waarschijnlijk nog niet zo efficiënt als bij moderne mensen.
o Deze vroege soorten konden waarschijnlijk nog goed klimmen en leefden deels in
bosrijke omgevingen.
o Orrorin tugenensis leefde ongeveer 6 miljoen jaar geleden en werd gevonden in Kenia.
▪ Vooral het dijbeen is belangrijk, omdat dat wijst op rechtop lopen.
▪ Orrorin toont dus dat tweevoetigheid al zeer vroeg aanwezig was.
ARDIPITHECUS EN HET MIDDLE AWASH GEBIED
4
