ETHISCHE & RECHTSFILOSOFISCHE STROMINGEN
INLEIDING
WAT IS ETHIEK?
Definitie: Met ethiek neem je op een rationele wijze een houding aan tegenover een
moreel probleem.
3 belangrijke elementen:
Morele problemen
- Een moreel probleem heeft altijd te maken met:
o Een normatief probleem
verwijst naar het voorschrijven of aangeven van hoe dingen zouden
moeten zijn, in plaats van hoe ze zijn, gebaseerd op waarden,
normen, regels en ethiek.
o Zorgt voor spanning
Het probleem houdt je wakker, je moet erover nadenken
Je kan altijd verschillende kanten uit, er is niet 1 juist antwoord
o Mening wordt verwacht
Doordat je te maken hebt met keuze, krijg je keuzestress.. Maar je
moet wel een antwoord geven (vroeg of laat zal vriend vragen of hij
nu geld krijgt of niet) -> jij zal hier een antwoord op moet geven
waar je achter staat & dat je aan die persoon durft over te brengen
(visie, ethische kijk)
Zeer subjectief, er is geen standaard antwoord
Je kan enkel goed antwoord geven als je er zelf achterstaat & je
antwoord voor anderen kan rechtvaardigen…
o Weinig consensus
Er bestaat geen brede overeenstemming over wat het juiste
antwoord, de juiste houding of de juiste oplossing is voor het morele
probleem
- Voorbeelden:
o Vb. Moet ik een goede kennis die om geld vraagt, dat ook geven?
Praktische vragen: hoeveel? Wnr terugbetaald?
Ethische vragen: is het wel een goede zaak om dat te geven? Geef
ik daarmee geen verkeerd signaal? Als ik dat niet doe, ben ik dan
niet gierig?
o Vb. Iemand zegt u dat die suicidale neigingen heeft, maar je het niet mag
doorvertellen
Vertel ik het toch door of niet? Wat is goed om te doen?
o Vb. Samenlevingsdienst: aantal dagen per week moet je allerlei
samenlevingsprojecten ondersteunen
Is dat een goed voorstel? Is dit politiek wenselijk? …
Je neemt tov die morele problemen een houding aan -> die houding kan bedoeld zijn om:
- Morele problemen op te lossen
o Je neemt bepaalt standpunt in
- Nieuwe morele problemen zien
o Vb. aantonen dat mannen niet zomaar oordeel mogen geven over feit dat
vrouwen zich onveilig voelen
- Zinvolle reflectie
1
, o Een intelligente beschouwing geven over dat morele probleem zonder het
op te lossen
- Morele probleem zo benaderen dat er helemaal geen moreel probleem is
o Je kan bvb een politiek probleem zien, zonder een moreel probleem te zien
Je probeert die houding op een rationele manier vorm te geven
- Wat is rationaliteit? -> moeilijke vraag
- Niet-rationele houdingen zijn makkelijker om met naam te benoemen
o Niet-rationele houdingen zijn waardevol opzich, maar zijn niet op hun
plaats als je aan ethiek aan het doen bent -> moet je vermijden als je bezig
bent met ethiek
NIET-RATIONELE HOUDINGEN: GELOOF, EMOTIES, FEITEN
- Het geloof – wil van God
o Het mist overtuigingskracht voor mensen die geloven in een andere god of
in geen enkele
o Dilemma van Euthyphro (van Plato): hoe kan men het goede
verantwoorden?
Socrates ontmoet Euthyphro bij de rechtbank, waar Euthyphro
zijn eigen vader aanklaagt voor moord. Hij beweert dat dit
de vrome (moreel juiste) handeling is omdat de goden het willen.
Socrates vraagt zich af hoe E eig weet wat de wil van God is..
Euthyphro veronderstelt dat de goden goed zijn en tegen
mishandeling zijn, MAAR hij moet bekennen dat hij dit niet met
zekerheid kan bevestigen
Onzekerheid heeft tot gevolg dat de Goddelijke wil ook anders kan
zijn: ethische willekeur ontstaat
Niets sluit uit dat de goden liever hebben dat we
mishandelen, stelen en verkrachten. Of wie weet kan het hen
allemaal niet erg schelen
Om ethische willekeur te vermijden moet je weer een houding
aannemen: overtuigd zijn dat de goden tegen mishandelen zijn; dat
de goden rechtvaardigheid en het grootste geluk voor iedereen
willen.
o Goddelijke wil is overbodig WANT je kan rechtstreeks verwijzen naar die
goede redenen die je in ethisch theorieën terugvindt.
- Emoties – instincten – intuïties
o Emoties mag je niet gebruiken in ethische discussie
o Emoties zijn niet altijd zaken die tot het goede leiden
o Vb. beeld uit Charleroi: “je suis un voleur”
Alcoholverslaafde aan paal, die altijd pint komt jatten bij
winkeluitbater (zwarte vest)
Politie: ‘probeer het zelf op te lossen’, wij hebben andere
prioriteiten
winkeluitbater schrijft op borst dief ‘je suis un voleur’
Dit heeft met moraliteit te maken: je gaat jezelf opofferen
om gemeenschap duidelijk te maken dat dit een dief is & je
brandmerkt hem aan een paal, zodat je aan de
gemeenschap laat zien wie dat niet te vertrouwen is
2
, Politie kwam toch tussen -> winkeluitbater w gestraft, want deed
aan eigenrichting (<-> verbod op eigenrichting)
Dit soort gedrag w in democratische rechtstaat niet getolereerd
o Vb. seks tussen broer en zus walgelijk omdat daardoor verminkte baby
ontstaat.
Probeer maar eens uit te leggen waarom seks tussen broer en zus
niet kan als ze met anticonceptie, volwassen en er beide mee
instemmen. (rationele argumenten)
Naast onze emotionele afkeur (irrationeel argument) is er niet echt
een basis om af te keuren waarom het niet kan
o Dit zijn uitzonderlijke (en marginale) problemen: bij de meeste morele
problemen kan je beroep doen op redelijke argumenten DUS hoeven
emoties niet het laatste woord te hebben
- Feiten
o Normatieve oordelen vs. Feitelijke oordelen -> altijd gescheiden van elkaar
Normatief oordeel = voorschrijvende termen
Iets is goed, iets is gezond…
Feitelijk oordeel =beschrijvende termen
X behoort tot onze natuur, x is natuurlijk, oorspronkelijk
zuiver
o Naturalistische drogreden: je lost morele problemen op met feiten ->
zomaar van feiten overgaan naar normen is iets dat je eig niet mag doen
o Vb. boek “rape”
Boek over seksueel geweld, verkrachting
In boek w psychologische, theoretische analyse/verklaring gegeven
van het seksueel geweld
Gaat over allerlei dieren die aan verkrachting doen, maar gaat ook
over de mens
Boek probeert verkrachting te verklaren als iets dat behoort tot de
natuurlijke orde, is iets natuurlijks
Als je dit zegt, gaan mensen denken dat je verkrachting gaat
rechtvaardigen, maar dat doen de auteurs niet
De auteurs moeten de ruimte krijgen om dit fenomeen te
onderzoeken
Ook hier moet het onderscheid gemaakt worden tussen de feiten
(het onderzoek) & het innemende standpunt in terme van
moeten/kunnen
Je mag volgende stap niet zetten: omdat je zegt dat
verkrachting natuurlijk is, keur je het goed
Ander vb. iets is natuurlijk dus is gezond
o Niet waar: asbest bvb is natuurlijk en is niet goed
voor gezondheid
o HOE DAN OOK: elke ethicus is er van overtuigd dat het negeren van de
kloof tussen feiten en normen een drogreden is.
3
,WAAROM BEHOEFTE AAN ETHIEK?
Waarom volstaan de morele vermogens, die we nu al bezitten, niet?
Wat leert ethiek ons eig bij als we beschikken over morele vermogens als empathie,
fairness & andere vermogens? (morele vermogens al ontwikkeld als kind van 10j) -> leert
later in het leven nog weinig bij)
EMPATHIE -> PIJNEMPATHIE
Pijnempathie = het vermogen om mee te leven met een persoon die pijn ervaart +
hieraan gekoppeld de reflex om persoon te gaan helpen (+vind je bij alle sociale dieren
terug vb. bij muizen)
Ontwikkelingsmodel van Martin Hoffman: (uit jaren 80 & sindsdien nog weinig
veranderd)
- Global distress (0j – 0,5j)
o Pijnempathie begint al op heel jonge leeftijd
o Reactive crying: baby die andere baby hoort huilen, begint vaak zelf ook te
huilen
Het kind raakt besmet van het leed dat het ziet/hoort van een
andere baby -> heeft niets te maken met het krijsen op zich
- Egocentrische empathie (0,5j-1j)
o Kind w mobieler (kruipen)
o Slaande deuren, andere wenende baby… -> baby zal zich uit de voeten
proberen te maken -> maakt gebruik van mobiliteit -> probeert zichzelf in
veiligheid te brengen
- Quasi-egocentrische empathie (1j-2j)
o Besef groeit dat je iemand die verdrietig is
toch niet in de steek laat.
o Focus ligt nog steeds bij het wegnemen van
de eigen meegeleefde leed MAAR kind
onderneemt acties om de andere te helpen.
4
, Op basis van middelen die hém helpen, niet zozeer het kind die
verdrietig is
Bv haalt zijn eigen knuffel of eigen moeder om het ander kind te
troosten: dus eigen noden en behoeften staan centraal, niet die van
een ander.
- Waarachtige empathie (2 jaar tot 4 jaar)
o Meevoelen gaat gepaard met reflex om een verdrietig kind te helpen met
de middelen die het verdrietig kind nodig heeft om getroost te worden.
Bv kind haalt moeder van verdrietig kind of knuffel van
verdrietig kind
o Kind is dus in staat om behoeftes van andere te kennen
Er is een volledige splitsing tussen de eigen persoon en de
omgeving
o Theory of mind (tss 3 & 4j)
Kinderen moeten in staat zijn om de leefwereld van anderen te
begrijpen en te beseffen dat die anders is dan de eigen
gedachtewereld.
Sally & Anne test
In het verhaal legt Sally haar bal in een mand en gaat weg.
Anne verplaatst de bal naar een doos. De vraag is waar Sally
zal zoeken. Het juiste antwoord is: in de mand, omdat Sally
niet weet dat de bal verplaatst is.
Wie dit begrijpt, toont dat hij kan redeneren vanuit het
perspectief van een ander en een foutieve overtuiging kan
herkennen.
Besef dat gedachten verschillen van gebeurtenissen en dat mensen
verschillende opvattingen kunnen hebben, ligt aan de basis van de
overgang van quasi-egocentrische empathie naar waarachtige
empathie
- Verdere ontwikkeling (4-7j)
o Empathieontwikkeling stopt niet op 4 jaar; later complexere gevoelens
(teleurstelling, gemis, verraad,) en fysieke aanwezigheid van de persoon
waarmee wordt meegeleefd is van een bepaald ogenblik ook niet meer
vereist.
o Ten slotte groeit het inzicht in oorzaken van leed en plezier: kan leed
verlagen en plezier verhogen; leert anticiperen op toekomstige situaties
etc.
o Meelven met pijn in filmpjes, het kind kan op die leeftijd zich inleven in de
gevoelswereld van de ander
FAIRNESS (VERDELENDE RECHTVAARDIGHEID)
Frans De Waal: verdelende rechtvaardigheid komt niet alleen bij mensen voor,
maar ook bij kapucijnapen
- 1 aap krijgt komkommer, de andere druiven
De aap die komkommer krijgt, moet de komkommer niet hebben -> gooit hem
terug -> wil ook druiven
o Je treft ook vormen van ongelijkheid aan bij andere wezens dan mensen
o Frans De Waal heeft geen gelijk gekregen
5
INLEIDING
WAT IS ETHIEK?
Definitie: Met ethiek neem je op een rationele wijze een houding aan tegenover een
moreel probleem.
3 belangrijke elementen:
Morele problemen
- Een moreel probleem heeft altijd te maken met:
o Een normatief probleem
verwijst naar het voorschrijven of aangeven van hoe dingen zouden
moeten zijn, in plaats van hoe ze zijn, gebaseerd op waarden,
normen, regels en ethiek.
o Zorgt voor spanning
Het probleem houdt je wakker, je moet erover nadenken
Je kan altijd verschillende kanten uit, er is niet 1 juist antwoord
o Mening wordt verwacht
Doordat je te maken hebt met keuze, krijg je keuzestress.. Maar je
moet wel een antwoord geven (vroeg of laat zal vriend vragen of hij
nu geld krijgt of niet) -> jij zal hier een antwoord op moet geven
waar je achter staat & dat je aan die persoon durft over te brengen
(visie, ethische kijk)
Zeer subjectief, er is geen standaard antwoord
Je kan enkel goed antwoord geven als je er zelf achterstaat & je
antwoord voor anderen kan rechtvaardigen…
o Weinig consensus
Er bestaat geen brede overeenstemming over wat het juiste
antwoord, de juiste houding of de juiste oplossing is voor het morele
probleem
- Voorbeelden:
o Vb. Moet ik een goede kennis die om geld vraagt, dat ook geven?
Praktische vragen: hoeveel? Wnr terugbetaald?
Ethische vragen: is het wel een goede zaak om dat te geven? Geef
ik daarmee geen verkeerd signaal? Als ik dat niet doe, ben ik dan
niet gierig?
o Vb. Iemand zegt u dat die suicidale neigingen heeft, maar je het niet mag
doorvertellen
Vertel ik het toch door of niet? Wat is goed om te doen?
o Vb. Samenlevingsdienst: aantal dagen per week moet je allerlei
samenlevingsprojecten ondersteunen
Is dat een goed voorstel? Is dit politiek wenselijk? …
Je neemt tov die morele problemen een houding aan -> die houding kan bedoeld zijn om:
- Morele problemen op te lossen
o Je neemt bepaalt standpunt in
- Nieuwe morele problemen zien
o Vb. aantonen dat mannen niet zomaar oordeel mogen geven over feit dat
vrouwen zich onveilig voelen
- Zinvolle reflectie
1
, o Een intelligente beschouwing geven over dat morele probleem zonder het
op te lossen
- Morele probleem zo benaderen dat er helemaal geen moreel probleem is
o Je kan bvb een politiek probleem zien, zonder een moreel probleem te zien
Je probeert die houding op een rationele manier vorm te geven
- Wat is rationaliteit? -> moeilijke vraag
- Niet-rationele houdingen zijn makkelijker om met naam te benoemen
o Niet-rationele houdingen zijn waardevol opzich, maar zijn niet op hun
plaats als je aan ethiek aan het doen bent -> moet je vermijden als je bezig
bent met ethiek
NIET-RATIONELE HOUDINGEN: GELOOF, EMOTIES, FEITEN
- Het geloof – wil van God
o Het mist overtuigingskracht voor mensen die geloven in een andere god of
in geen enkele
o Dilemma van Euthyphro (van Plato): hoe kan men het goede
verantwoorden?
Socrates ontmoet Euthyphro bij de rechtbank, waar Euthyphro
zijn eigen vader aanklaagt voor moord. Hij beweert dat dit
de vrome (moreel juiste) handeling is omdat de goden het willen.
Socrates vraagt zich af hoe E eig weet wat de wil van God is..
Euthyphro veronderstelt dat de goden goed zijn en tegen
mishandeling zijn, MAAR hij moet bekennen dat hij dit niet met
zekerheid kan bevestigen
Onzekerheid heeft tot gevolg dat de Goddelijke wil ook anders kan
zijn: ethische willekeur ontstaat
Niets sluit uit dat de goden liever hebben dat we
mishandelen, stelen en verkrachten. Of wie weet kan het hen
allemaal niet erg schelen
Om ethische willekeur te vermijden moet je weer een houding
aannemen: overtuigd zijn dat de goden tegen mishandelen zijn; dat
de goden rechtvaardigheid en het grootste geluk voor iedereen
willen.
o Goddelijke wil is overbodig WANT je kan rechtstreeks verwijzen naar die
goede redenen die je in ethisch theorieën terugvindt.
- Emoties – instincten – intuïties
o Emoties mag je niet gebruiken in ethische discussie
o Emoties zijn niet altijd zaken die tot het goede leiden
o Vb. beeld uit Charleroi: “je suis un voleur”
Alcoholverslaafde aan paal, die altijd pint komt jatten bij
winkeluitbater (zwarte vest)
Politie: ‘probeer het zelf op te lossen’, wij hebben andere
prioriteiten
winkeluitbater schrijft op borst dief ‘je suis un voleur’
Dit heeft met moraliteit te maken: je gaat jezelf opofferen
om gemeenschap duidelijk te maken dat dit een dief is & je
brandmerkt hem aan een paal, zodat je aan de
gemeenschap laat zien wie dat niet te vertrouwen is
2
, Politie kwam toch tussen -> winkeluitbater w gestraft, want deed
aan eigenrichting (<-> verbod op eigenrichting)
Dit soort gedrag w in democratische rechtstaat niet getolereerd
o Vb. seks tussen broer en zus walgelijk omdat daardoor verminkte baby
ontstaat.
Probeer maar eens uit te leggen waarom seks tussen broer en zus
niet kan als ze met anticonceptie, volwassen en er beide mee
instemmen. (rationele argumenten)
Naast onze emotionele afkeur (irrationeel argument) is er niet echt
een basis om af te keuren waarom het niet kan
o Dit zijn uitzonderlijke (en marginale) problemen: bij de meeste morele
problemen kan je beroep doen op redelijke argumenten DUS hoeven
emoties niet het laatste woord te hebben
- Feiten
o Normatieve oordelen vs. Feitelijke oordelen -> altijd gescheiden van elkaar
Normatief oordeel = voorschrijvende termen
Iets is goed, iets is gezond…
Feitelijk oordeel =beschrijvende termen
X behoort tot onze natuur, x is natuurlijk, oorspronkelijk
zuiver
o Naturalistische drogreden: je lost morele problemen op met feiten ->
zomaar van feiten overgaan naar normen is iets dat je eig niet mag doen
o Vb. boek “rape”
Boek over seksueel geweld, verkrachting
In boek w psychologische, theoretische analyse/verklaring gegeven
van het seksueel geweld
Gaat over allerlei dieren die aan verkrachting doen, maar gaat ook
over de mens
Boek probeert verkrachting te verklaren als iets dat behoort tot de
natuurlijke orde, is iets natuurlijks
Als je dit zegt, gaan mensen denken dat je verkrachting gaat
rechtvaardigen, maar dat doen de auteurs niet
De auteurs moeten de ruimte krijgen om dit fenomeen te
onderzoeken
Ook hier moet het onderscheid gemaakt worden tussen de feiten
(het onderzoek) & het innemende standpunt in terme van
moeten/kunnen
Je mag volgende stap niet zetten: omdat je zegt dat
verkrachting natuurlijk is, keur je het goed
Ander vb. iets is natuurlijk dus is gezond
o Niet waar: asbest bvb is natuurlijk en is niet goed
voor gezondheid
o HOE DAN OOK: elke ethicus is er van overtuigd dat het negeren van de
kloof tussen feiten en normen een drogreden is.
3
,WAAROM BEHOEFTE AAN ETHIEK?
Waarom volstaan de morele vermogens, die we nu al bezitten, niet?
Wat leert ethiek ons eig bij als we beschikken over morele vermogens als empathie,
fairness & andere vermogens? (morele vermogens al ontwikkeld als kind van 10j) -> leert
later in het leven nog weinig bij)
EMPATHIE -> PIJNEMPATHIE
Pijnempathie = het vermogen om mee te leven met een persoon die pijn ervaart +
hieraan gekoppeld de reflex om persoon te gaan helpen (+vind je bij alle sociale dieren
terug vb. bij muizen)
Ontwikkelingsmodel van Martin Hoffman: (uit jaren 80 & sindsdien nog weinig
veranderd)
- Global distress (0j – 0,5j)
o Pijnempathie begint al op heel jonge leeftijd
o Reactive crying: baby die andere baby hoort huilen, begint vaak zelf ook te
huilen
Het kind raakt besmet van het leed dat het ziet/hoort van een
andere baby -> heeft niets te maken met het krijsen op zich
- Egocentrische empathie (0,5j-1j)
o Kind w mobieler (kruipen)
o Slaande deuren, andere wenende baby… -> baby zal zich uit de voeten
proberen te maken -> maakt gebruik van mobiliteit -> probeert zichzelf in
veiligheid te brengen
- Quasi-egocentrische empathie (1j-2j)
o Besef groeit dat je iemand die verdrietig is
toch niet in de steek laat.
o Focus ligt nog steeds bij het wegnemen van
de eigen meegeleefde leed MAAR kind
onderneemt acties om de andere te helpen.
4
, Op basis van middelen die hém helpen, niet zozeer het kind die
verdrietig is
Bv haalt zijn eigen knuffel of eigen moeder om het ander kind te
troosten: dus eigen noden en behoeften staan centraal, niet die van
een ander.
- Waarachtige empathie (2 jaar tot 4 jaar)
o Meevoelen gaat gepaard met reflex om een verdrietig kind te helpen met
de middelen die het verdrietig kind nodig heeft om getroost te worden.
Bv kind haalt moeder van verdrietig kind of knuffel van
verdrietig kind
o Kind is dus in staat om behoeftes van andere te kennen
Er is een volledige splitsing tussen de eigen persoon en de
omgeving
o Theory of mind (tss 3 & 4j)
Kinderen moeten in staat zijn om de leefwereld van anderen te
begrijpen en te beseffen dat die anders is dan de eigen
gedachtewereld.
Sally & Anne test
In het verhaal legt Sally haar bal in een mand en gaat weg.
Anne verplaatst de bal naar een doos. De vraag is waar Sally
zal zoeken. Het juiste antwoord is: in de mand, omdat Sally
niet weet dat de bal verplaatst is.
Wie dit begrijpt, toont dat hij kan redeneren vanuit het
perspectief van een ander en een foutieve overtuiging kan
herkennen.
Besef dat gedachten verschillen van gebeurtenissen en dat mensen
verschillende opvattingen kunnen hebben, ligt aan de basis van de
overgang van quasi-egocentrische empathie naar waarachtige
empathie
- Verdere ontwikkeling (4-7j)
o Empathieontwikkeling stopt niet op 4 jaar; later complexere gevoelens
(teleurstelling, gemis, verraad,) en fysieke aanwezigheid van de persoon
waarmee wordt meegeleefd is van een bepaald ogenblik ook niet meer
vereist.
o Ten slotte groeit het inzicht in oorzaken van leed en plezier: kan leed
verlagen en plezier verhogen; leert anticiperen op toekomstige situaties
etc.
o Meelven met pijn in filmpjes, het kind kan op die leeftijd zich inleven in de
gevoelswereld van de ander
FAIRNESS (VERDELENDE RECHTVAARDIGHEID)
Frans De Waal: verdelende rechtvaardigheid komt niet alleen bij mensen voor,
maar ook bij kapucijnapen
- 1 aap krijgt komkommer, de andere druiven
De aap die komkommer krijgt, moet de komkommer niet hebben -> gooit hem
terug -> wil ook druiven
o Je treft ook vormen van ongelijkheid aan bij andere wezens dan mensen
o Frans De Waal heeft geen gelijk gekregen
5
