Samenvatting Socialezekerheidsrecht | UA | 2025/26

SOCIALEZEKERHEIDSRECHT

THEMA 1. SOCIALE ZEKERHEID & SOCIALEZEKERHEIDSRECHT
Wat is sociale zekerheid?
- Focus op alledaagse menselijke noden
o Ziekte :
 Nood aan zorg, medische kosten
 Onvermogen te werken, inkomensverlies
o Moederschap :
 Nood begeleiding bevalling, medische kosten
 Nood aan rust, inkomensverlies
o Arbeidsongeval of beroepsziekte (hogere vergoeding omdat werkgever mee
verantwoordelijk is) :
 Nood aan medische zorg, medische kosten
 Onvermogen te werken of overlijden, inkomensverlies
o Handicap :
 Verminderd verdienvermogen
 Verlies van zelfredzaamheid, nood aan aangepaste hulp, bijkomende kosten
o Werkloosheid (compensatie via werkloosheidsverzekering of bijstand) :
 Inkomensverlies
 Armoede
o Kinderen (compensatie via kinderbijslagen) :
 Kosten opvoeding en onderhoud, opvang
o Ouderdom (compensatie via pensioenverzekering) :
 Behoefte aan rust, verminderd verdienvermogen
- Gebruikelijke betekenis (Van Dale) :
o Sociale zekerheid : a) toestand waarbij voor allen de bezorgdheid voor gebrek wordt
uitgesloten b) het geheel van instellingen en regelingen die
dienen om deze toestand te verzekeren
 = 2 dimensies/perspectieven van sociale zekerheid
- Sociale zekerheid in zijn situationele/teleologische betekenis (= oorspronkelijke betekenis)
o Sociale zekerheid = uitsluiting van bezorgdheid voor gebrek
o Link oudste gebruik term :
 Simon Bolivar (1819) ; Social Security Act VS (1935) ; “Freedom from want”
Roosevelt (1941)
o Realiteit vs. ideaal : uitsluiting bezorgdheid gebrek is onvoltooid doel, sociale zekerheid is
streven naar zekerheid
o Verband vervulling basisbehoefte aan “veiligheid”
 Verband intrinsieke kwetsbaarheid mens (kindertijd, handicap, ziekte, ouderdom)




1

,  Versterkt door maatschappelijke context (nood aan financiële middelen om in
levensonderhoud en (medische) zorg te voorzien, begrensde mogelijkheden om
wettig inkomen te vergaren)
o Onderscheid psychologische conditie – maatschappelijke dimensie
 Het gaat NIET om de psychologische conditie = of je zelf al dan niet bezorgd bent
of je gaat toekomen in het leven
 Het gaat over een maatschappelijk fenomeen waaraan objectief risico’s zijn
verbonden
o Specifieke focus op noden met maatschappelijke oorzaak én maatschappelijk
belang tot leniging (dus geen focus op alles wat mensen bezorgd kan maken) :
 Historisch ontwikkelingspatroon : compenseren onwenselijke gevolgen
economische productie en verdeling welvaart (compenseren van risico’s van
armoede en kwetsbaarheid die daaruit volgen)
 Oude problematiek armoede : leniging middels bijstandsvoorzieningen
 Nieuwe vormen van bestaansonzekerheid sinds industriële revolutie : leer “sociale
risico’s” structureert gaandeweg samenspel sociale verzekeringen en
bijstandsvoorzieningen
 Sociale risico’s = catalogus van risico’s waarvan het maatschappelijk
belang zo hard erkent is dat we ze collectief gaan indekken
 Lijst vd traditionele sociale risico’s :
Traditionele sociale risico’s Prestatie van sociale zekerheid
(Kosten voor zorg bij) ziekte Tegemoetkoming in kost medische zorg
- Verzekeringstegemoetkoming
door verplichte verzekering
geneeskundige verzorging
- Medische bijstand door OCMW
(Inkomensverlies wegens) Uitkeringen arbeidsongeschiktheid (en
arbeidsongeschiktheid (en invaliditeit), invaliditeit = als het langer duurt) of
(bijkomende kosten ter compensatie) verlies tegemoetkomingen personen met handicap
van zelfredzaamheid
(Inkomensverlies door) Moederschapsuitkeringen
moederschap(srust)
(Medische kosten en inkomensverlies door) Tegemoetkomingen in kost medische zorg,
arbeidsongeval uitkeringen arbeidsongeschiktheid,
nabestaandenrenten
(Medische kosten en inkomensverlies door) Tegemoetkoming in kost medische zorg,
beroepsziekte uitkeringen arbeidsongeschiktheid,
nabestaandenrenten
(Inkomensverlies door) werkloosheid Inkomensvervangende uitkering
(werkloosheidsuitkering,
overbruggingsrecht, leefloon)
Kosten onderhoud & opvoeding Gezinsbijslagen
kinderen/gezinslast
(Inkomensverlies door) ouderdom of Inkomensvervangende uitkering (Rust- of


2

, overlijden kostwinner overlevingspensioenen, inkomensgarantie
ouderen)
- Sociale zekerheid in zijn instrumentele betekenis (het recht)
o Sociale zekerheid = geheel instellingen en regelingen (middelen) erop gericht mensen
te vrijwaren van bezorgdheid voor gebrek
o Historische diversiteit :
 Rol (solidaire) samenlevingsverbanden (stam, familie, (kern)gezin)
 = Oudste vorm van sociale zekerheid
 Rol eigendom (onroerende goederen, spaargeld, beleggingen)
 = Kapitaal → belangrijke vorm om uw sociale zekerheid te garanderen
 Rol liefdadigheid(sinstellingen) : voorloper sociale bijstand (OCMW’s)
 = Om voor behoeftigen te zorgen
 Rol emancipatiestrijd arbeidersbeweging : oorsprong sociale verzekeringen
 Evolutie van landbouweconomie naar industrieel kapitalisme in 19e
eeuw : ontregeling traditionele samenlevings- en solidariteitsverbanden
 Arbeider (“proletariër”) is aangewezen op verkoop arbeidskracht om in
levensonderhoud te voorzien : genese arbeidsmarkt en sociale risico’s
 Ontwikkeling van onderlinge verzekeringen
o = Arbeiders leggen samen geld in een pot → diegene die ziek is of
geen werk krijgt, kan daar geld uit ontvangen
 Rol overheid :
 1830 : BE = nachtwakersstaat
o Staat zorgt voor veiligheid, openbare orde, defensie +
handelsbetrekkingen
 → Maar zéker geen interventie op het sociaal vlak
o Staat staat vijandig tegenover de bewegingen die opkomen voor
arbeiders
o Wél : de liefdadigheidsinstellingen zelf gaan onderhouden (= de
openbare bijstand, voorlopers vd OCMW’s)
 In opvolging religieuze liefdadigheid : organisatie sociale
bijstand
 Na initiële onderdrukking emancipatiestrijd arbeidersklasse (19 e eeuw) :
o Overheid begint de good practices te ondersteunen
 → Want waar mensen zich geen zorgen moeten maken over
basisnoden, is de sociale vrede gemakkelijker te handhaven
o Beleid van “gesubsidieerde vrijheid” en wettelijke omkadering
particuliere initiatieven (rond jaren 1900)
 = Overheid richt zelf nog niks in → maar subsidieert wat ze
goed vindt
o Inrichting verplichte sociale verzekeringen :




3

,  Consolidatie “sociaal pact” overlegd tussen
vertegenwoordigers werknemers en werknemers na WOII :
Besluitwet 1944 organiseert sociale zekerheid werknemers
 Sociaal pact = ontwerp van overeenkomst van
nationale solidariteit → bereidt tijdens WOII een
blauwdruk voor voor de sociale zekerheid die
uitgebouwd moet worden voor het naoorlogse België
o Want : ellende van voor de oorlog = basis voor
de oorlog
 Wnr regering terug uit ballingschap komt voeren zij dat
plan onmiddellijk uit = Besluitwet 1944
o = Basis voor sociale zekerheid van werknemers
 Mijlpaal : overheid organiseert het zelf + verplicht
gesteld
 Organisatie sociale verzekeringen ambtenaren
 Organisatie sociale verzekeringen zelfstandigen
o Wettelijke omkadering “aanvullende verzekeringen” (eind 20e
eeuw)
 = Bouwen voort op de sociale zekerheid → want altijd een
inkomensval (pensioen ≠ laatste loon)
 → Daarom ontstaat een markt van aanvullende verzekeringen
door private verzekeraars
 BE staat omkadert dit, zonder het zelf in te richten
 Basis genese en ontwikkeling “socialezekerheidsrecht”
Wat is socialezekerheidsrecht?
- Definitie
o Socialezekerheidsrecht (sensu lato) = geheel van rechtsregels die het fundamentele
recht op sociale zekerheid verankeren en verwezenlijken
 Regels die het recht op sociale zekerheid verankeren :
 = Het geheel van internationale en grondwettelijke normen die het recht op
sociale zekerheid als een fundamenteel recht proclameren
o → Verankeren de minimale vereisten waaraan ons sociale
zekerheidssysteem moet voldoen
o Het recht op sociale zekerheid als Mensenrecht
 Staat moet dit recht op sociale zekerheid voor eenieder verwezenlijken →
rekening houdend met de bevoegdheidsverdeling in BE
 Omkadering vd regelgeving
 Regels die het recht op sociale zekerheid verwezenlijken :
 = Alles wat binnen de BE rechtsorde wordt uitgevaardigd als normering om
dat fundamenteel recht op sociale zekerheid concreet te kunnen maken
o = Het positief Belgisch socialezekerheidsrecht
 Voorwerp en karakter socialezekerheidsrecht (sensu stricto)

4