SAMENVATTING STAATSRECHT
Andere samenvattingen nodig? → DM mengzehaodidi op Insta voor een korting!
Opmerking:
● Aan het einde van de samenvatting vindt u een heel lange lijst van alle
vermelde artikelen in het boek.
● Enkele titels en tussentitels enzo zijn op persoonlijke voorkeur gewijzigd, voel
u dus niet verplicht om deze te gebruiken.
Kern: BELGIË IS EEN MEERGELAAGDE, DEMOCRATISCHE RECHTSSTAAT IN
EUROPA
HT 1 – Krachtlijnen
Recht:
● Creëert orde
○ Samenleving zonder recht = recht van de sterkste
○ Samenleving met recht = sterkte van het recht
● Vertoont onderlinge samenhang
○ Eigen begrippenkader
○ Onderliggende basiswaarden = gelijkheid en billijkheid
● Onderscheid recht en andere regels
○ Recht kan worden afgedwongen via sancties
○ Bv. morele, godsdienstige, ... regels kunnen niet worden afgedwongen
● Recht stuurt de maatschappij en maatschappij stuurt het recht
○ Het recht beïnvloedt de maatschappij
■ Bv. de overheid verlaagt werkloosheidsuitkeringen om meer mensen
aan het werk te krijgen.
○ De maatschappij beïnvloedt het recht
■ Bv. Als 60.000 mensen protesteren, kan die maatschappelijke druk
leiden tot een wetswijziging.
Summa divisio (= grootste onderscheid) tussen publiekrecht en privaatrecht
● Privaatrecht: relatie tussen particulieren/rechtspersonen
● Publiekrecht: relatie tussen overheid en particulier
○ Staatsrecht is deel van het Publiekrecht
● Tegenwoordig is het onderscheid niet meer zo duidelijk
Definitie staatsrecht:
● Staatsrecht is het recht dat betrekking heeft op de rol en structuur van de organen
van de staat , de instelling en functionering ervan, hun bevoegdheden, hun
verhouding tot elkaar en die tot de burgers.
● Constitutioneel recht = grondwettelijk recht
,1. Belgische Staat
Ontstaan van staten:
● Oorspronkelijk ontstaan = spontaan ontstaan
1. Vroeger was er nog vrij grond dat niemand had geclaimd
2. Tegenwoordig is al het land al geclaimd door de staten
● Afgeleid ontstaan:
1. Dekolonisatie → Een kolonie wordt onafhankelijk en vormt een
nieuwe staat
2. Secessie → Een deel van de staat scheurt zich af en wordt een
nieuwe staat, het oorspronkelijke land blijft bestaan. (België)
■ Voorbeeld: Catalonië wil zich afscheuren van Spanje
3. Dismembratio (uiteenvallen) → Een staat valt uiteen in twee of meer
nieuwe staten, zonder dat het oorspronkelijke land blijft bestaan.
■ Voorbeeld: Het uiteenvallen van Tsjechoslowakije in Tsjechië en
Slowakije in 1993.
4. Fusie → Twee aparte staten smelten samen tot één nieuwe staat.
■ Voorbeeld: De eenwording van Oost- en West-Duitsland in 1990
Als Catalonië zich zou afscheuren van Spanje, zou het de politieke voorgeschiedenis van
Spanje blijven meedragen, omdat die invloed al in de instellingen en cultuur verweven zit.
Ontstaan van België:
● Congres van Wenen (1814)
○ Na de nederlaag van Napoleon kwamen de winnaars samen in het Congres
van Wenen.
○ Doel: toekomstige Franse expansie voorkomen en geen oorlog meer
○ Door middel van:
■ Bufferstaten moeten Franse expansie voorkomen
■ Nederland was niet sterk genoeg dus plakken ze het huidig Belgie
erbij (toen Frans grond)
■ Willem van Oranje werd koning van het Verenigd Koninkrijk der
Nederlanden (1815)
● Snel conflict tussen het Noorden en Zuiden:
○ Economisch conflict
■ Noorden = handel.
■ Zuiden = industrie
○ Politieke ongelijkheid
■ Het Noorden had meer vertegenwoordiging in het parlement dan het
Zuiden, waardoor Belgische belangen minder gewicht hadden.
○ Autoritair bestuur van Willem I
■ Willem I regeerde als een autoritair vorst en probeerde het parlement
buitenspel te zetten.
■ Hij regeerde vooral via Koninklijke Besluiten (KB's) en decreten.
■ Hij bepaalde dat decreten, kb's niet getoetst mochten worden aan de
wet, wat zijn macht verder vergrootte
, ○ Religieus conflict
■ Willem I bemoeide zich met de kerk en het christelijk onderwijs.
■ Zelf bisschoppen aanduiden
■ Beslissing nemen voor katholiek onderwijs
■ Dit leidde tot onvrede in het Zuiden, waar de katholieke kerk veel
invloed had.
○ Taalstrijd
■ Nederlands werd de officiële taal, maar in het Zuiden sprak de elite
vooral Frans
■ De Franstalige elite voelde zich achtergesteld en verzette zich
hiertegen.
○ Beknotting persvrijheid
Monsterverbond
● Spanningen tussen het Zuiden en Noorden leidde tot een monsterverbond tussen:
○ Katholieken:
■ Tegen inmenging kerk en onderwijs
■ Verspreidde het idee via onderwijs
○ Liberalen:
■ Voor politieke, economische vrijheid en (echte) persvrijheid
● De Opera "La Muette de Portici"
○ Op 25 augustus 1830 werd in Brussel de opera La Muette de Portici
opgevoerd.
○ Dit emotioneerde de aanwezigen en wakkerde het verzet verder aan.
○ Na de voorstelling gingen de mensen de straat op en begonnen de eerste
rellen tegen het bewind van Willem I.
● België wint tegen Willem
○ Voorlopig bewind roept Onafhankelijkheidsverklaring op 4/10/1830
→ politiek ontstaan
○ Daarna verkiezingen voor een Nationaal Congres (grondwet opstellen)
4 voorwaarden voor een staat te zijn. (juridisch ontstaan)
● Permanente bevolking: het mag fluctueren.
○ Verdrag van Maastricht
○ Veranderlijk
● Afgebakend gebied:
○ Besloten bij Verdrag van Maastricht (1843).
○ grondgebied kan veranderen alleen bij wet.
● Effectieve overheid
○ Overheid die overheidstaken kan vervullen
■ Wetgeving uitvaardigen, toepassen of uitvoeren
■ Rechtspreken
■ Bevolking veilig houden, …
● Onafhankelijkheid (op het internationaal niveau)
○ Zonder instemming van een ander land:
■ Verdragen kunnen sluiten
■ Diplomaten uitsturen
■ Lid worden van internationale organisaties
,5de voorwaarde? Internationale erkenning.
● Geen constitutieve voorwaarde, maar declaratieve voorwaarde
● Anders ga je moeilijk diplomatieke relaties maken en toetreden tot internationale
verdragen.
● België werd pas erkent als staat door nederland bij het verdrag van Londen
Gevolgen van kwalificatie als staat
1. Rechtspersoonlijkheid - Juridisch bestaan
○ Externe rechtspersoonlijkheid: bestaat tegenover andere landen
■ Verdragen sluiten
■ Aansprakelijk worden gesteld door het EHRM
■ ...
○ Interne rechtspersoonlijkheid:
■ Belastingen heffen
■ Aansprakelijk worden gesteld wegens fouten van de uitvoerende
macht
2. Soevereiniteit
○ Extern: gelijkheid en non-interventie
■ Juridisch gelijk
■ Grenzen respecteren
○ Intern: eigen rechtsordening bepalen
■ Art. 33 Gw: alle machten gaan uit van de natie
■ Belgie kan zijn eigen rechtsorde bepalen
■ Maar Belgie is lid van internationale verdragen die
verplichtingen oplegd.
■ Art. 34 Gw: bevoegdheidsoverdracht aan internationale organisaties
toegelaten.
3. Rechtsmacht: handelingen stellen die rechtsgevolgen creëren
○ Kan of moet optreden
○ Principe: territoriaal
■ Belgie heeft rechtsmacht op het Belgisch grondgebied
■ Uitzondering: extraterritoriale rechtsmacht
● Volledige militaire controle over grondgebied van
ander land → rechtsmacht van Belgie op dat
grondgebied
○ Ambassades → uitzondering van territorium
,2. Een democratische rechtsstaat
België is een democratische rechtsstaat
● Staat/overheid is onderworpen aan het recht
● Opgekomen in de verlichting, na het Ancien Regime
○ Wil van absolutistische vorsten = de wet
○ Geen beperking aan hun macht
○ Mensen werden beïnvloed door verlichtingsideeën en kwamen in opstand.
● Ontwikkeling Scheiding der machten:
○ Grondlegger = montesquieu
○ Verspreiding van macht tussen wetgevende, uitvoerende en rechterlijke
macht
■ Wetgevende macht → maakt wetten
■ Uitvoerende macht → wetten uitvoeren
■ Rechterlijke macht → conflicten over de wetten oplossen
○ Absolute scheiding der machten
■ werkte niet.
■ Er kwam altijd 1 macht aan top
○ Relatieve scheiding der machten:
■ Machten controleren elkaar via check and balances
Scheiding der machten in België
● Niet letterlijk in de Belgische Grondwet
● Idee van scheiding der machten werd wel opgenomen door nationaal congres in de
grondwet
○ Hoofdstuk II → Regelt de federale wetgevende macht (Kamer en
Senaat).
○ Hoofdstuk III → Bepaalt de rol van de Koning en de federale regering
(uitvoerende macht).
○ Hoofdstuk VI → Beschrijft de rechterlijke macht en haar
onafhankelijkheid.
Relatieve scheiding der machten: → in late pwps verder uitgelegd
● Wederzijdse controle en samenwerking
○ Kamer controleert de koning
○ Koning kan kamer ontbinden
○ Koning maakt mee de wetten
○ Wetgever bepaalt de statuur rechters
○ Koning benoemt rechters
○ Rechters controleren beide machten
,Scheiding der machten
● Uitwisseling van taakverdeling tussen de machten
○ Parlement kan een parlementaire onderzoekscommissie instellen.
■ Parlement gaat op zoek naar waar het fout is gelopen
■ Normaal rechterlijke macht
○ Koning kan genade verlenen
■ Normaal rechterlijke macht
○ Parlement kan naturalisatie verlenen
■ Normaal uitvoerende macht
● Scheiding der machten horizontaal = tussen wetgevende, uitvoerende en rechterlijke
macht
● Scheiding der machten ook verticaal
○ Bevoegdheid verspreiden naar verschillende niveaus
○ Deel naar EU en deel naar deelstaten
● Verschuiving van evenwichten (macht)
○ De Jure; wetgevende macht belangrijkste macht volgens de
Belgische grondwet → primaat van de wetgever
○ De facto: uitvoerende macht is de belangrijkste macht.
● Van tripolair naar bipolair?
○ De Jure controle van wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht tussen
elkaar
○ Defacto parlement en regering controleren elkaar niet meer
■ Regering steunt op de meerderheid van het Parlement
■ Regering behoort tot de meerderheid
De rechtsstaat, the rule of law
● 2 stromingen om naar het begrip rechtsstaat te kijken.
○ Dunnere opvatting van een rechtsstaat = formeel voorwaarden
■ Overheid is aan het recht onderwerpen.
1. Rechtmatigheidsbeginsel
■ Overheid handelt in overeenstemming met het hogere
recht
■ Hierarchie der Normen.
2. Rechtszekerheid
■ Recht moet voldoende duidelijk en stabiel zijn
■ Verstaanbaar en niet snel veranderen
3. Onafhankelijk en onpartijdige rechter die het recht kan
afdwingen
○ Dikkere opvatting = Materiële voorwaarden
■ Het recht moet via directe of indirecte democratie tot stand komen
■ Grondrechten respecteren
,Is België een democratische rechtsstaat? → JA
● Veel asielzoekers in België
● België moest volgens de wet onderdak geven aan asielzoekers
● Maar er waren er te veel en kregen geen onderdak
● Asielzoekers stappen naar de rechtbank en winnen
● Maar regering negeert beslissing
● Oplossing van regering:
○ Nieuwe richtlijn → vrouwen en kinderen wel onderdak, maar niet
voor mannen
○ Vernietigd door Raad van State
3. Een meergelaagde staat in Europa
België is een meergelaagde staat:
● 4 bestuursniveau met democratische processen en uitvoering ervan
○ Federaal niveau
○ Deelstatelijk niveau
■ Gemeenschappen
■ Gewesten
○ EU niveau
○ Lokale niveau
■ Gemeenten
■ Provincies
3.1. De federale staat België:
België: nieuwe parlementaire democratie sinds 1831
● Begin: unitaire staat & gewone meerderheidsdemocratie
○ Verandering door 2 grote wijzigingen
■ Meerderheid naar consensus democratie
■ Eenheidsstaat (1 niveau) naar federale staat (4 niveaus)
● Aanleiding tot veranderingen: spanningen tussen Nederlands- en Franstaligen
○ Eerst: Frans was het belangrijkst
■ Koning Willem wou Nederlands invoeren (taalstrijd Noorden en
Zuiden)
■ Frans was voor de elite.
■ Wetgeving, bestuur, gerecht, leger, onderwijs, ...waren Frans.
■ Meer en meer opstand voor het Vlaams
■ Sterkere juridische positie van het Nederlands tegenover
Frans geleidelijk
■ De Jure nederlands sterker, maar de facto minder
■ Tot vandaag zien we die fricties
■ Faciliteitengemeenten
■ Minister President van Brussel die amper Nederlands
kan
■ Taalgrens vastgelegd in 1962 (Vlaanderen/Wallonie)
■ Geboorte richting verdere autonomie voor Vlaanderen en
Wallonië
○ Later: streven naar bepaalde vormen van autonomie
,Nieuwe invulling nationale democratie.
● Sinds 1970: elementen van consensusdemocratie ter ‘pacificatie’ van tegenstellingen
○ 1 politieke ruimte met verschillende groepen verschillend op etnisch,
religieus, taalkundig ...
○ Geen zuivere meerderheid, wel pacificeren door consensus
■ Waarom? Er zijn meer Vlamingen dan Walen
■ Vlamingen zouden dan altijd winnen
Pacificatiedemocratie / consensusdemocratie
1. Bijzondere meerderheidswetten: vb, Art. 4, §3 Gw.
○ In elke taalgroep: minstens de helft aanwezig én meerderheid in beide
taalgroepen.
○ 2/3 meerderheid in het gehele parlement.
○ Betekenis: veto macht
■ Communautaire belangen kunnen alleen worden aangenomen
instemming van beide taalgroepen
■ Voorkomt dominantie van de Vlamingen
2. Paritair ministerraad: Art. 99 Gw.
○ Ministerraad (max. 15 ministers, zonder staatssecretarissen): evenveel
Nederlandstalige als Franstalige ministers.
○ Neutrale Eerste Minister (taal speelt geen rol).
○ Regering moet vertrouwen hebben van de Kamermeerderheid (maar die
meerderheid kan niet één taalgroep de ander overheersen door de pariteit).
3. Alarmbelprocedure: Art. 54 Gw.
○ Indien een taalgroep vindt dat een wetsvoorstel het evenwicht tussen de
gemeenschappen bedreigt, kan ze de procedure “stopzetten”
○ 3/4 meerderheid in het gehele parlement
○ Tekst gaat terug naar de paritaire regering.
○ Beschermt de minderheid tegen de meerderheid.
4. Pariteit in instellingen
○ Grondwettelijk Hof: 12 rechters (6 NL – 6 FR).
○ Hoge Raad voor de Justitie: 44 leden (22 NL – 22 FR).
5. Grendelgrondwet
○ Bepaalde wijzigingen in de grondwet (vooral over communautaire zaken) zijn
zo ontworpen dat ze altijd steun van beide taalgroepen vereisen.
○ Beschermt de Waalse minderheid tegen overheersing.
6. Belgische rechter bij EHRM
○ Een keer Nederlands, dan een keer Frans, dan weer Nederlands
Consensusdemocratie als stabiele oplossing? Daar kun je over discussiëren
● Niet evident in bipolaire structuur
○ Beide groepen gaan altijd tegen elkaar gaan.
○ Elk decennium een staatshervorming (6 totaal)
● Wenselijk?
○ Voor: houdt de politieke ruimte samen
○ Tegen: nadruk op tegenstellingen, risico op blokkering
■ Veto aan beide groepen.
■ Verplicht meerderheid in beide groepen.
,2de verandering: eenheidsstaat → federale staat
● Groepsautonomie door federalisering
○ Aanvankelijk eenheidsstaat (unitaire staat)
■ Wel decentralisatie
● Sinds 1970: federalisering:
○ Nationale en deelstatelijke overheden
○ Self rule (autonomie) en shared rule (participatie)
■ Self rule: deelstaten oefenen autonoom hun bevoegdheden uit.
■ Shared rule: deelstaat en federaal oefenen samen bevoegdheden uit.
○ Ontstaan van federaties:
■ Centripetaal: kleinere entiteiten komen samen tot een groter
geheel (bv. VS: 50 staten → 1 federatie).
■ Centrifugaal: groot geheel valt uiteen in deelstaten (bv.
België: eenheidsstaat → federatie).
○ Verschillende modellen van federalisme:
■ geen/wel hiërarchie
■ In België: geen hiërarchie → federaal en deelstaat zijn
gelijkwaardig.
■ In Duitsland: Bundesrecht bricht Landesrecht (federaal recht
primeert).
■ geen/wel deelstatelijke grondwetten
■ VS: Sommige deelstaten hebben eigen grondwetten.
■ België: gemeenschappen en gewesten hebben geen eigen
grondwet, enkel bijzondere wetten/statuten.
■ geen/wel symmetrie in deelstatelijke bevoegdheden
■ Symmetrisch: alle deelstaten hebben dezelfde bevoegdheden.
■ Asymmetrisch: deelstaten hebben verschillende
bevoegdheden
■ België = asymmetrisch (bv. Vlaamse Gemeenschap en
Vlaams Gewest zijn gefuseerd, Franstalig niet).
Confederalisme?
● 2 criterias om na te gaan of het een confederatie is:
○ Statelijkheid (waar zit de soevereiniteit?)
■ Federatie: de staat als geheel is soeverein (bv. België, VS).
■ Confederatie: de deelstaten zijn soeverein en werken samen bij de
uitoefening van hun bevoegdheden via een verdrag.
○ Kompetenz-Kompetenz (wie bepaalt de bevoegdheden?)
■ Federatie: de grondwet van het geheel wijst bevoegdheden toe
■ Confederatie: de deelstaten beslissen welke bevoegdheden ze aan
het geheel toekennen.
● België
○ Juridisch: België is duidelijk een federatie →
■ Statelijkheid ligt bij België als geheel.
■ Kompetenz-Kompetenz ligt bij de grondwet en bijzondere wetten.
○ Politiek: België heeft confederale kenmerken:
■ Geen nationale partijen, enkel Vlaamse en Waalse.
■ Vaak beleid op basis van taalgroepen.
, Kan België een confederatie worden?
● Partijen hebben een verkeerde veronderstelling
○ Ze willen heel veel bevoegdheden geven naar de deelstaten
○ Juridisch zou belgië dan nog steeds een federale staat zijn
○ Kijken naar statelijkheid en kompetenz-kompetenz
○ Deelstaten zouden samenwerkingen moeten regelen via verdrag
3.2. De vlaamse en andere deelstaten:
Pacificatie en ontwikkeling federalisme doorheen 6 staatshervormingen
1970: 1e staatshervorming
● Oprichting cultuur gemeenschappen
○ Vlaamse Cultuurgemeenschap
○ Franse Cultuurgemeenschap
○ Duitse Cultuurgemeenschap
● Initiatief van Vlaanderen
○ Cultuur parlementen: decreten met dezelfde waarde als federale wetten
○ Executie (regering)
● Franstalige België wou economische autonomie → gewesten
● Nederlandstalige België was hier tegen
● 2e belangrijke evolutie tijdens 1e hervorming: Taalgebieden
○ Nederlandstalig taalgebied, Franstalig taalgebied, Duitstalig taalgebied en
een tweetalig gebied Brussel hoofdstad.
○ De taalgebieden waren belangrijk voor de consensusdemocratie:
■ Weten welke parlementsleden tot welk taalgebied behoort.
■ Verkozen in NL taalgebied → lid NL taalgroep
■ Verkozen in Fr taalgebied → lid Fr taalgroep
■ Brusselse verkozene mag kiezen:
● Eed eerst in het Frans → Franse taalgroep
● Eed eerst in het Nederlands → Nederlandstalige
taalgroep
1980: 2e staatshervorming
● Economische crisis: grote geldtransfers gebeurden van Vlaanderen naar Wallonië.
● Dit zorgde ervoor dat Vlamingen economische autonomie wouden dus werden zij
ook voorstanders van de gewesten
● Oprichting en toekennen van bevoegdheden aan Vlaams en Waals Gewest:
○ Gedaan via de bijzondere wet hervorming instelling van 1980
○ Nog geen Brussels Gewest.
○ De gewesten kregen ook de bevoegdheid om decreten uit te vaardigen met
kracht van wet.
● Cultuurgemeenschappen → gemeenschappen
○ Bevoegd voor persoonsgebonden aangelegenheden en cultuur
Andere samenvattingen nodig? → DM mengzehaodidi op Insta voor een korting!
Opmerking:
● Aan het einde van de samenvatting vindt u een heel lange lijst van alle
vermelde artikelen in het boek.
● Enkele titels en tussentitels enzo zijn op persoonlijke voorkeur gewijzigd, voel
u dus niet verplicht om deze te gebruiken.
Kern: BELGIË IS EEN MEERGELAAGDE, DEMOCRATISCHE RECHTSSTAAT IN
EUROPA
HT 1 – Krachtlijnen
Recht:
● Creëert orde
○ Samenleving zonder recht = recht van de sterkste
○ Samenleving met recht = sterkte van het recht
● Vertoont onderlinge samenhang
○ Eigen begrippenkader
○ Onderliggende basiswaarden = gelijkheid en billijkheid
● Onderscheid recht en andere regels
○ Recht kan worden afgedwongen via sancties
○ Bv. morele, godsdienstige, ... regels kunnen niet worden afgedwongen
● Recht stuurt de maatschappij en maatschappij stuurt het recht
○ Het recht beïnvloedt de maatschappij
■ Bv. de overheid verlaagt werkloosheidsuitkeringen om meer mensen
aan het werk te krijgen.
○ De maatschappij beïnvloedt het recht
■ Bv. Als 60.000 mensen protesteren, kan die maatschappelijke druk
leiden tot een wetswijziging.
Summa divisio (= grootste onderscheid) tussen publiekrecht en privaatrecht
● Privaatrecht: relatie tussen particulieren/rechtspersonen
● Publiekrecht: relatie tussen overheid en particulier
○ Staatsrecht is deel van het Publiekrecht
● Tegenwoordig is het onderscheid niet meer zo duidelijk
Definitie staatsrecht:
● Staatsrecht is het recht dat betrekking heeft op de rol en structuur van de organen
van de staat , de instelling en functionering ervan, hun bevoegdheden, hun
verhouding tot elkaar en die tot de burgers.
● Constitutioneel recht = grondwettelijk recht
,1. Belgische Staat
Ontstaan van staten:
● Oorspronkelijk ontstaan = spontaan ontstaan
1. Vroeger was er nog vrij grond dat niemand had geclaimd
2. Tegenwoordig is al het land al geclaimd door de staten
● Afgeleid ontstaan:
1. Dekolonisatie → Een kolonie wordt onafhankelijk en vormt een
nieuwe staat
2. Secessie → Een deel van de staat scheurt zich af en wordt een
nieuwe staat, het oorspronkelijke land blijft bestaan. (België)
■ Voorbeeld: Catalonië wil zich afscheuren van Spanje
3. Dismembratio (uiteenvallen) → Een staat valt uiteen in twee of meer
nieuwe staten, zonder dat het oorspronkelijke land blijft bestaan.
■ Voorbeeld: Het uiteenvallen van Tsjechoslowakije in Tsjechië en
Slowakije in 1993.
4. Fusie → Twee aparte staten smelten samen tot één nieuwe staat.
■ Voorbeeld: De eenwording van Oost- en West-Duitsland in 1990
Als Catalonië zich zou afscheuren van Spanje, zou het de politieke voorgeschiedenis van
Spanje blijven meedragen, omdat die invloed al in de instellingen en cultuur verweven zit.
Ontstaan van België:
● Congres van Wenen (1814)
○ Na de nederlaag van Napoleon kwamen de winnaars samen in het Congres
van Wenen.
○ Doel: toekomstige Franse expansie voorkomen en geen oorlog meer
○ Door middel van:
■ Bufferstaten moeten Franse expansie voorkomen
■ Nederland was niet sterk genoeg dus plakken ze het huidig Belgie
erbij (toen Frans grond)
■ Willem van Oranje werd koning van het Verenigd Koninkrijk der
Nederlanden (1815)
● Snel conflict tussen het Noorden en Zuiden:
○ Economisch conflict
■ Noorden = handel.
■ Zuiden = industrie
○ Politieke ongelijkheid
■ Het Noorden had meer vertegenwoordiging in het parlement dan het
Zuiden, waardoor Belgische belangen minder gewicht hadden.
○ Autoritair bestuur van Willem I
■ Willem I regeerde als een autoritair vorst en probeerde het parlement
buitenspel te zetten.
■ Hij regeerde vooral via Koninklijke Besluiten (KB's) en decreten.
■ Hij bepaalde dat decreten, kb's niet getoetst mochten worden aan de
wet, wat zijn macht verder vergrootte
, ○ Religieus conflict
■ Willem I bemoeide zich met de kerk en het christelijk onderwijs.
■ Zelf bisschoppen aanduiden
■ Beslissing nemen voor katholiek onderwijs
■ Dit leidde tot onvrede in het Zuiden, waar de katholieke kerk veel
invloed had.
○ Taalstrijd
■ Nederlands werd de officiële taal, maar in het Zuiden sprak de elite
vooral Frans
■ De Franstalige elite voelde zich achtergesteld en verzette zich
hiertegen.
○ Beknotting persvrijheid
Monsterverbond
● Spanningen tussen het Zuiden en Noorden leidde tot een monsterverbond tussen:
○ Katholieken:
■ Tegen inmenging kerk en onderwijs
■ Verspreidde het idee via onderwijs
○ Liberalen:
■ Voor politieke, economische vrijheid en (echte) persvrijheid
● De Opera "La Muette de Portici"
○ Op 25 augustus 1830 werd in Brussel de opera La Muette de Portici
opgevoerd.
○ Dit emotioneerde de aanwezigen en wakkerde het verzet verder aan.
○ Na de voorstelling gingen de mensen de straat op en begonnen de eerste
rellen tegen het bewind van Willem I.
● België wint tegen Willem
○ Voorlopig bewind roept Onafhankelijkheidsverklaring op 4/10/1830
→ politiek ontstaan
○ Daarna verkiezingen voor een Nationaal Congres (grondwet opstellen)
4 voorwaarden voor een staat te zijn. (juridisch ontstaan)
● Permanente bevolking: het mag fluctueren.
○ Verdrag van Maastricht
○ Veranderlijk
● Afgebakend gebied:
○ Besloten bij Verdrag van Maastricht (1843).
○ grondgebied kan veranderen alleen bij wet.
● Effectieve overheid
○ Overheid die overheidstaken kan vervullen
■ Wetgeving uitvaardigen, toepassen of uitvoeren
■ Rechtspreken
■ Bevolking veilig houden, …
● Onafhankelijkheid (op het internationaal niveau)
○ Zonder instemming van een ander land:
■ Verdragen kunnen sluiten
■ Diplomaten uitsturen
■ Lid worden van internationale organisaties
,5de voorwaarde? Internationale erkenning.
● Geen constitutieve voorwaarde, maar declaratieve voorwaarde
● Anders ga je moeilijk diplomatieke relaties maken en toetreden tot internationale
verdragen.
● België werd pas erkent als staat door nederland bij het verdrag van Londen
Gevolgen van kwalificatie als staat
1. Rechtspersoonlijkheid - Juridisch bestaan
○ Externe rechtspersoonlijkheid: bestaat tegenover andere landen
■ Verdragen sluiten
■ Aansprakelijk worden gesteld door het EHRM
■ ...
○ Interne rechtspersoonlijkheid:
■ Belastingen heffen
■ Aansprakelijk worden gesteld wegens fouten van de uitvoerende
macht
2. Soevereiniteit
○ Extern: gelijkheid en non-interventie
■ Juridisch gelijk
■ Grenzen respecteren
○ Intern: eigen rechtsordening bepalen
■ Art. 33 Gw: alle machten gaan uit van de natie
■ Belgie kan zijn eigen rechtsorde bepalen
■ Maar Belgie is lid van internationale verdragen die
verplichtingen oplegd.
■ Art. 34 Gw: bevoegdheidsoverdracht aan internationale organisaties
toegelaten.
3. Rechtsmacht: handelingen stellen die rechtsgevolgen creëren
○ Kan of moet optreden
○ Principe: territoriaal
■ Belgie heeft rechtsmacht op het Belgisch grondgebied
■ Uitzondering: extraterritoriale rechtsmacht
● Volledige militaire controle over grondgebied van
ander land → rechtsmacht van Belgie op dat
grondgebied
○ Ambassades → uitzondering van territorium
,2. Een democratische rechtsstaat
België is een democratische rechtsstaat
● Staat/overheid is onderworpen aan het recht
● Opgekomen in de verlichting, na het Ancien Regime
○ Wil van absolutistische vorsten = de wet
○ Geen beperking aan hun macht
○ Mensen werden beïnvloed door verlichtingsideeën en kwamen in opstand.
● Ontwikkeling Scheiding der machten:
○ Grondlegger = montesquieu
○ Verspreiding van macht tussen wetgevende, uitvoerende en rechterlijke
macht
■ Wetgevende macht → maakt wetten
■ Uitvoerende macht → wetten uitvoeren
■ Rechterlijke macht → conflicten over de wetten oplossen
○ Absolute scheiding der machten
■ werkte niet.
■ Er kwam altijd 1 macht aan top
○ Relatieve scheiding der machten:
■ Machten controleren elkaar via check and balances
Scheiding der machten in België
● Niet letterlijk in de Belgische Grondwet
● Idee van scheiding der machten werd wel opgenomen door nationaal congres in de
grondwet
○ Hoofdstuk II → Regelt de federale wetgevende macht (Kamer en
Senaat).
○ Hoofdstuk III → Bepaalt de rol van de Koning en de federale regering
(uitvoerende macht).
○ Hoofdstuk VI → Beschrijft de rechterlijke macht en haar
onafhankelijkheid.
Relatieve scheiding der machten: → in late pwps verder uitgelegd
● Wederzijdse controle en samenwerking
○ Kamer controleert de koning
○ Koning kan kamer ontbinden
○ Koning maakt mee de wetten
○ Wetgever bepaalt de statuur rechters
○ Koning benoemt rechters
○ Rechters controleren beide machten
,Scheiding der machten
● Uitwisseling van taakverdeling tussen de machten
○ Parlement kan een parlementaire onderzoekscommissie instellen.
■ Parlement gaat op zoek naar waar het fout is gelopen
■ Normaal rechterlijke macht
○ Koning kan genade verlenen
■ Normaal rechterlijke macht
○ Parlement kan naturalisatie verlenen
■ Normaal uitvoerende macht
● Scheiding der machten horizontaal = tussen wetgevende, uitvoerende en rechterlijke
macht
● Scheiding der machten ook verticaal
○ Bevoegdheid verspreiden naar verschillende niveaus
○ Deel naar EU en deel naar deelstaten
● Verschuiving van evenwichten (macht)
○ De Jure; wetgevende macht belangrijkste macht volgens de
Belgische grondwet → primaat van de wetgever
○ De facto: uitvoerende macht is de belangrijkste macht.
● Van tripolair naar bipolair?
○ De Jure controle van wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht tussen
elkaar
○ Defacto parlement en regering controleren elkaar niet meer
■ Regering steunt op de meerderheid van het Parlement
■ Regering behoort tot de meerderheid
De rechtsstaat, the rule of law
● 2 stromingen om naar het begrip rechtsstaat te kijken.
○ Dunnere opvatting van een rechtsstaat = formeel voorwaarden
■ Overheid is aan het recht onderwerpen.
1. Rechtmatigheidsbeginsel
■ Overheid handelt in overeenstemming met het hogere
recht
■ Hierarchie der Normen.
2. Rechtszekerheid
■ Recht moet voldoende duidelijk en stabiel zijn
■ Verstaanbaar en niet snel veranderen
3. Onafhankelijk en onpartijdige rechter die het recht kan
afdwingen
○ Dikkere opvatting = Materiële voorwaarden
■ Het recht moet via directe of indirecte democratie tot stand komen
■ Grondrechten respecteren
,Is België een democratische rechtsstaat? → JA
● Veel asielzoekers in België
● België moest volgens de wet onderdak geven aan asielzoekers
● Maar er waren er te veel en kregen geen onderdak
● Asielzoekers stappen naar de rechtbank en winnen
● Maar regering negeert beslissing
● Oplossing van regering:
○ Nieuwe richtlijn → vrouwen en kinderen wel onderdak, maar niet
voor mannen
○ Vernietigd door Raad van State
3. Een meergelaagde staat in Europa
België is een meergelaagde staat:
● 4 bestuursniveau met democratische processen en uitvoering ervan
○ Federaal niveau
○ Deelstatelijk niveau
■ Gemeenschappen
■ Gewesten
○ EU niveau
○ Lokale niveau
■ Gemeenten
■ Provincies
3.1. De federale staat België:
België: nieuwe parlementaire democratie sinds 1831
● Begin: unitaire staat & gewone meerderheidsdemocratie
○ Verandering door 2 grote wijzigingen
■ Meerderheid naar consensus democratie
■ Eenheidsstaat (1 niveau) naar federale staat (4 niveaus)
● Aanleiding tot veranderingen: spanningen tussen Nederlands- en Franstaligen
○ Eerst: Frans was het belangrijkst
■ Koning Willem wou Nederlands invoeren (taalstrijd Noorden en
Zuiden)
■ Frans was voor de elite.
■ Wetgeving, bestuur, gerecht, leger, onderwijs, ...waren Frans.
■ Meer en meer opstand voor het Vlaams
■ Sterkere juridische positie van het Nederlands tegenover
Frans geleidelijk
■ De Jure nederlands sterker, maar de facto minder
■ Tot vandaag zien we die fricties
■ Faciliteitengemeenten
■ Minister President van Brussel die amper Nederlands
kan
■ Taalgrens vastgelegd in 1962 (Vlaanderen/Wallonie)
■ Geboorte richting verdere autonomie voor Vlaanderen en
Wallonië
○ Later: streven naar bepaalde vormen van autonomie
,Nieuwe invulling nationale democratie.
● Sinds 1970: elementen van consensusdemocratie ter ‘pacificatie’ van tegenstellingen
○ 1 politieke ruimte met verschillende groepen verschillend op etnisch,
religieus, taalkundig ...
○ Geen zuivere meerderheid, wel pacificeren door consensus
■ Waarom? Er zijn meer Vlamingen dan Walen
■ Vlamingen zouden dan altijd winnen
Pacificatiedemocratie / consensusdemocratie
1. Bijzondere meerderheidswetten: vb, Art. 4, §3 Gw.
○ In elke taalgroep: minstens de helft aanwezig én meerderheid in beide
taalgroepen.
○ 2/3 meerderheid in het gehele parlement.
○ Betekenis: veto macht
■ Communautaire belangen kunnen alleen worden aangenomen
instemming van beide taalgroepen
■ Voorkomt dominantie van de Vlamingen
2. Paritair ministerraad: Art. 99 Gw.
○ Ministerraad (max. 15 ministers, zonder staatssecretarissen): evenveel
Nederlandstalige als Franstalige ministers.
○ Neutrale Eerste Minister (taal speelt geen rol).
○ Regering moet vertrouwen hebben van de Kamermeerderheid (maar die
meerderheid kan niet één taalgroep de ander overheersen door de pariteit).
3. Alarmbelprocedure: Art. 54 Gw.
○ Indien een taalgroep vindt dat een wetsvoorstel het evenwicht tussen de
gemeenschappen bedreigt, kan ze de procedure “stopzetten”
○ 3/4 meerderheid in het gehele parlement
○ Tekst gaat terug naar de paritaire regering.
○ Beschermt de minderheid tegen de meerderheid.
4. Pariteit in instellingen
○ Grondwettelijk Hof: 12 rechters (6 NL – 6 FR).
○ Hoge Raad voor de Justitie: 44 leden (22 NL – 22 FR).
5. Grendelgrondwet
○ Bepaalde wijzigingen in de grondwet (vooral over communautaire zaken) zijn
zo ontworpen dat ze altijd steun van beide taalgroepen vereisen.
○ Beschermt de Waalse minderheid tegen overheersing.
6. Belgische rechter bij EHRM
○ Een keer Nederlands, dan een keer Frans, dan weer Nederlands
Consensusdemocratie als stabiele oplossing? Daar kun je over discussiëren
● Niet evident in bipolaire structuur
○ Beide groepen gaan altijd tegen elkaar gaan.
○ Elk decennium een staatshervorming (6 totaal)
● Wenselijk?
○ Voor: houdt de politieke ruimte samen
○ Tegen: nadruk op tegenstellingen, risico op blokkering
■ Veto aan beide groepen.
■ Verplicht meerderheid in beide groepen.
,2de verandering: eenheidsstaat → federale staat
● Groepsautonomie door federalisering
○ Aanvankelijk eenheidsstaat (unitaire staat)
■ Wel decentralisatie
● Sinds 1970: federalisering:
○ Nationale en deelstatelijke overheden
○ Self rule (autonomie) en shared rule (participatie)
■ Self rule: deelstaten oefenen autonoom hun bevoegdheden uit.
■ Shared rule: deelstaat en federaal oefenen samen bevoegdheden uit.
○ Ontstaan van federaties:
■ Centripetaal: kleinere entiteiten komen samen tot een groter
geheel (bv. VS: 50 staten → 1 federatie).
■ Centrifugaal: groot geheel valt uiteen in deelstaten (bv.
België: eenheidsstaat → federatie).
○ Verschillende modellen van federalisme:
■ geen/wel hiërarchie
■ In België: geen hiërarchie → federaal en deelstaat zijn
gelijkwaardig.
■ In Duitsland: Bundesrecht bricht Landesrecht (federaal recht
primeert).
■ geen/wel deelstatelijke grondwetten
■ VS: Sommige deelstaten hebben eigen grondwetten.
■ België: gemeenschappen en gewesten hebben geen eigen
grondwet, enkel bijzondere wetten/statuten.
■ geen/wel symmetrie in deelstatelijke bevoegdheden
■ Symmetrisch: alle deelstaten hebben dezelfde bevoegdheden.
■ Asymmetrisch: deelstaten hebben verschillende
bevoegdheden
■ België = asymmetrisch (bv. Vlaamse Gemeenschap en
Vlaams Gewest zijn gefuseerd, Franstalig niet).
Confederalisme?
● 2 criterias om na te gaan of het een confederatie is:
○ Statelijkheid (waar zit de soevereiniteit?)
■ Federatie: de staat als geheel is soeverein (bv. België, VS).
■ Confederatie: de deelstaten zijn soeverein en werken samen bij de
uitoefening van hun bevoegdheden via een verdrag.
○ Kompetenz-Kompetenz (wie bepaalt de bevoegdheden?)
■ Federatie: de grondwet van het geheel wijst bevoegdheden toe
■ Confederatie: de deelstaten beslissen welke bevoegdheden ze aan
het geheel toekennen.
● België
○ Juridisch: België is duidelijk een federatie →
■ Statelijkheid ligt bij België als geheel.
■ Kompetenz-Kompetenz ligt bij de grondwet en bijzondere wetten.
○ Politiek: België heeft confederale kenmerken:
■ Geen nationale partijen, enkel Vlaamse en Waalse.
■ Vaak beleid op basis van taalgroepen.
, Kan België een confederatie worden?
● Partijen hebben een verkeerde veronderstelling
○ Ze willen heel veel bevoegdheden geven naar de deelstaten
○ Juridisch zou belgië dan nog steeds een federale staat zijn
○ Kijken naar statelijkheid en kompetenz-kompetenz
○ Deelstaten zouden samenwerkingen moeten regelen via verdrag
3.2. De vlaamse en andere deelstaten:
Pacificatie en ontwikkeling federalisme doorheen 6 staatshervormingen
1970: 1e staatshervorming
● Oprichting cultuur gemeenschappen
○ Vlaamse Cultuurgemeenschap
○ Franse Cultuurgemeenschap
○ Duitse Cultuurgemeenschap
● Initiatief van Vlaanderen
○ Cultuur parlementen: decreten met dezelfde waarde als federale wetten
○ Executie (regering)
● Franstalige België wou economische autonomie → gewesten
● Nederlandstalige België was hier tegen
● 2e belangrijke evolutie tijdens 1e hervorming: Taalgebieden
○ Nederlandstalig taalgebied, Franstalig taalgebied, Duitstalig taalgebied en
een tweetalig gebied Brussel hoofdstad.
○ De taalgebieden waren belangrijk voor de consensusdemocratie:
■ Weten welke parlementsleden tot welk taalgebied behoort.
■ Verkozen in NL taalgebied → lid NL taalgroep
■ Verkozen in Fr taalgebied → lid Fr taalgroep
■ Brusselse verkozene mag kiezen:
● Eed eerst in het Frans → Franse taalgroep
● Eed eerst in het Nederlands → Nederlandstalige
taalgroep
1980: 2e staatshervorming
● Economische crisis: grote geldtransfers gebeurden van Vlaanderen naar Wallonië.
● Dit zorgde ervoor dat Vlamingen economische autonomie wouden dus werden zij
ook voorstanders van de gewesten
● Oprichting en toekennen van bevoegdheden aan Vlaams en Waals Gewest:
○ Gedaan via de bijzondere wet hervorming instelling van 1980
○ Nog geen Brussels Gewest.
○ De gewesten kregen ook de bevoegdheid om decreten uit te vaardigen met
kracht van wet.
● Cultuurgemeenschappen → gemeenschappen
○ Bevoegd voor persoonsgebonden aangelegenheden en cultuur
