HOOFDSTUK 1 – De Belgische revolutie
De Belgische Revolutie van 1830 leidde tot het ontstaan van België als onafhankelijke staat.
Hoewel het gebied al sinds de 16e eeuw een politieke eenheid vormde onder de Spaanse en
later Oostenrijkse Habsburgers, maakte de revolutie een einde aan de kortstondige hereniging
met het Noorden in het Koninkrijk der Nederlanden (1815). De nieuwe staat had zowel een
liberaal (vrijheid) als een nationaal (een eenheid blijven) karakter en werd erkend dankzij
een gunstige internationale context waarin de grootmachten vooral een nieuwe Europese
oorlog wilden vermijden.
Achtergronden en oorzaken
De revolutie kan op drie niveaus worden begrepen:
1. Als een toevallige gebeurtenis, uitgelokt door de Franse Julirevolutie van 1830.
2. Als gevolg van politieke spanningen binnen het Verenigd Koninkrijk der
Nederlanden en de groeiende onvrede over het autoritaire beleid van Willem I.
3. Als onderdeel van een bredere modernisering, namelijk de afbraak van het
Ancien Régime in Europa.
De afbraak van het Ancien Régime
Tussen 1776 en 1848 veranderde de Atlantische wereld door revoluties die de overgang
markeerden naar een moderne maatschappij. Het Ancien Régime werd gekenmerkt door
landbouwdominantie, privileges van adel en Kerk, standenmaatschappij, gilden, absolutisme
en verwevenheid van religie en staat. Vanaf het einde van de 18e eeuw zorgden
industrialisering en kapitalisme voor nieuwe sociale verhoudingen, verstedelijking,
afschaffing van standen en scheiding tussen Kerk en Staat.
De Franse Revolutie van 1789 was hierin een mijlpaal: ze brak feodale structuren af,
schafte privileges af, introduceerde individuele rechten en moderniseerde administratie en
justitie. Ook de Zuidelijke Nederlanden, die tussen 1795 en 1814 bij Frankrijk waren ingelijfd,
ondergingen deze veranderingen.
De Belgische Revolutie van 1830 zette deze afbraak verder, maar voltooide ze niet volledig. In
de periode 1815–1848 bleef er overal in Europa spanning tussen traditie en hervorming.
Het beleid van Willem I
Na de val van Napoleon (1815) werden Noord en Zuid samengevoegd tot het Koninkrijk der
Nederlanden onder Willem I. Dit was een constructie van de grootmachten om een buffer
tegen Frankrijk te vormen. De Acht Artikelen van 1814 bepaalden dat Noord en Zuid gelijk
behandeld moesten worden.
Maar de verschillen tussen beide regio’s waren groot:
Religie: Zuid katholiek, Noord calvinistisch.
Taal: Zuid meertalig met sterke positie van het Frans; Noord homogeen Nederlands.
Economie: Zuid industrialiserend; Noord gericht op koloniale handel.
Willem I regeerde als een verlicht absolutist: rationeel, centraliserend, autoritair. Hij wilde
onderwijs en Kerk onder staatscontrole brengen (staatsmonopolie op onderwijs vanaf 1825)
en stimuleerde de economie, o.a. via de Société Générale (als hefboom om de economie
van het Zuiden te moderniseren omdat ze er het potentieel voor hadden)(1822). Maar
ondanks de grondwet (GW = democratisch maar in praktijk niet democratisch) bleef de
koning soeverein en het parlement machteloos.
Zijn taalpolitiek — het opleggen van het Nederlands in Vlaamse provincies en Brussel — joeg
vooral de Franstalige elite tegen zich in het harnas.
Oppositie tegen Willem I
1
,Er ontstond een dubbele oppositie:
Katholieken verzetten zich tegen staatscontrole over religie en onderwijs.
Liberalen verzetten zich tegen het autoritaire bestuur en eisten ministeriële
verantwoordelijkheid en persvrijheid.
In 1828 vormden katholieken en liberalen samen de unie van opposities, een
monsterverbond gebaseerd op het vage maar krachtige begrip “vrijheid”. Dit verklaart de
tweeslachtigheid van de revolutie: liberalen wilden modernisering, katholieken herstel van
invloed.
De directe aanleiding: 1830
De Julirevolutie (stakingen tegen koning Karel X) in Frankrijk bracht de burgerkoning Louis-
Philippe aan de macht en inspireerde revolutionaire gevoelens in Brussel. Tegelijk heerste er
sociale onrust door economische crisis: een strenge winter had oogsten vernield,
voedselprijzen stegen en werkloosheid nam toe.
Het verloop van de revolutie
Op 25 augustus 1830 braken rellen uit in Brussel na de opvoering van La muette de Portici.
De opstand was aanvankelijk chaotisch, maar richtte zich tegen vertegenwoordigers van
Willem I. De overheid verloor de controle en een burgerwacht nam de macht over.
De oppositie (liberalen en katholieken) greep deze kans om politieke eisen te stellen.
Aanvankelijk leek een bestuurlijke scheiding tussen Noord en Zuid mogelijk, maar door de
aarzelende houding van Willem I — die uiteindelijk troepen stuurde — radicaliseerde de
beweging tot een afscheidingsrevolutie. (Eerst wouden ze zich niet perse afscheiden van
elkaar maar door de reactie van Willem werd het toch een afscheidingsrevolutie)
Tijdens de septemberdagen (23–26 september) mislukte de Nederlandse poging om
Brussel te heroveren. De opstand verspreidde zich over het hele Zuiden, inclusief Limburg en
Luxemburg. Het leger van Willem I was verzwakt door massale desertie (weglopen) van
Belgische soldaten.
Op 26 september ontstond een Voorlopig Bewind (revolutionaire regering die bestond uit
oppositiefiguren), dat op 4 oktober 1830 de onafhankelijkheid uitriep en verkiezingen
uitschreef voor een Nationaal Congres (die de GW moest schrijven). Dit Congres (200 leden,
gekozen door 30.000 cijnskiezers) stelde een grondwet op, die op 7 februari 1831 werd
afgekondigd: een liberale parlementaire monarchie naar Brits model, met verzoening tussen
liberalen en katholieken.
Na een kort regentschap werd Leopold van Saksen-Coburg op 21 juli 1831 de eerste koning
der Belgen.
De internationale constellatie
De onafhankelijkheid was niet vanzelfsprekend: het Koninkrijk der Nederlanden was in 1815
opgericht als anti-Frans bolwerk. De grootmachten moesten dus instemmen met de
ontbinding ervan.
Heilige Alliantie (Oostenrijk, Pruisen, Rusland) steunde Willem I.
Frankrijk steunde de revolutie en dacht zelfs aan annexatie.
Groot-Brittannië twijfelde, maar koos uiteindelijk voor België om Franse expansie te
voorkomen.
De Conferentie van Londen (vanaf 4 november 1830) erkende België als oorlogvoerende
partij en later als toekomstige staat. Ze legde grenzen en schuldverdeling vast en verplichtte
België tot eeuwigdurende neutraliteit.
2
,België verzette zich echter tegen de voorgestelde grenzen en wilde Zeeuws-Vlaanderen,
Maastricht, Limburg-over-de-Maas en Luxemburg behouden. Het koos zelfs een Franse prins
als koning, maar Frankrijk weigerde om oorlog te vermijden. Uiteindelijk werd Leopold van
Saksen-Coburg aanvaard, samen met de XVIII Artikelen.
Willem I weigerde deze voorwaarden en viel België binnen tijdens de Tiendaagse Veldtocht
(augustus 1831).
Belgische troepen werden verslagen, maar een Frans expeditieleger redde Brussel. Hierdoor
vonden de grootmachten België te afhankelijk van Frankrijk en legden strengere voorwaarden
op: de XXIV Artikelen (november 1831), die o.a. het verlies van Maastricht en Luxemburg
bepaalden.
België stemde onder internationale druk toe, maar Willem I bleef weigeren tot 1838. Pas in
1839 werd het verdrag definitief ondertekend. België moest delen van Limburg en Luxemburg
afstaan.
Machtswisseling en interne strijd
De revolutie betekende een machtswissel: bestuurders van Willem I vluchtten of werden
afgezet. De intellectuele middenklasse speelde volgens historica Els Witte een centrale rol en
leverde later veel leiders van de nieuwe staat. Maar ook adel en hogere burgerij drukten hun
stempel, omdat zij door het cijnskiesrecht sterk vertegenwoordigd waren.
Er waren drie verliezende groepen:
Orangisten, die hereniging met Nederland wilden.
Republikeinse democraten, die een republiek wilden (Louis De Potter).
Réunionisten, die aansluiting bij Frankrijk wilden (o.a. Alexandre Gendebien).
Later ontstonden twee mythen:
Liberalen spraken van een klerikale revolutie.
Socialisten van een gestolen revolutie, zogezegd door het volk bevochten maar door
de burgerij geplukt — een visie die historisch niet klopt.
De Belgische natiestaat
Er ontstonden twee karikaturen:
1. België is een kunstmatige constructie (Talleyrand: “Il n’y a point de Belges…”).
2. België is de logische uitkomst van een eeuwenoude identiteit (âme belge).
Beide zijn te simplistisch. Wel bestond er in de Zuidelijke Nederlanden al een vorm van
nationaal gevoel, versterkt door eeuwenlange bestuurlijke eenheid en door Willems beleid,
dat het Zuiden het gevoel gaf tweederangs te zijn.
De revolutie had dus zowel een nationale als een liberale component.
Het voortbestaan van België bleef echter lang onzeker: in de jaren 1860, tijdens WOI en WOII
hing het land aan een zijden draadje. Vandaag vormt niet langer buitenlandse dreiging een
gevaar, maar de interne Vlaams-Waalse tegenstelling, die in 1830 nog niet bestond.
3
, HOOFDSTUK 2 – Het politieke systeem in de 19de eeuw
Na de Belgische Revolutie ontstond een nieuw politiek systeem dat tegelijk vernieuwend was
en elementen van restauratie bevatte. Vernieuwing zat vooral in de liberale grondrechten en
de parlementaire monarchie; restauratie vooral in het herstel van de kerkelijke invloed. In de
loop van de 19de eeuw groeide een politiek leven met een herkenbare verhouding tussen
koning, regering en parlement, een regeringsmeerderheid en oppositie, en uiteindelijk ook
echte politieke partijen. De basis van dit systeem lag in de grondwet van 1831 en enkele
belangrijke uitvoeringswetten zoals de gemeentewet, provinciewet en kieswet.
Rechten en vrijheden
Het liberale karakter van de Belgische Revolutie kwam vooral tot uiting in de uitzonderlijk
progressieve (actieve rechten die vooruitgang boekten) grondrechten. De revolutionairen
zagen zichzelf als erfgenamen van de Verlichting en verwezen expliciet naar de Amerikaanse
en Franse Revoluties. De grondwet begon met een lange lijst van rechten (artikelen 4–24), die
tot 1970 onaangeroerd bleef.
Deze rechten omvatten o.a.:
Gelijkheid voor de wet en afschaffing van standen en privileges.
Onschendbaarheid van persoon, woning en eigendom, als reactie op willekeur in
het Ancien Régime.
Vrijheid van eredienst, meningsuiting, drukpers, onderwijs, vergadering, vereniging
en taal.
Petitierecht, een belangrijk politiek instrument in een tijd zonder algemeen
stemrecht.
De overheid mocht geen preventieve beperkingen opleggen; enkel repressief optreden bij
misbruik (bv. laster, vandalisme). De vier vrijheden (meningsuiting, vereniging, vergadering
en godsdienst) werden symbolisch voorgesteld op de Congreskolom (1859).
Toch waren er belangrijke beperkingen. De vrijheid van vereniging was in de praktijk zwak
omdat verenigingen geen rechtspersoonlijkheid (ze hadden geen eigendom, konden geen
contracten afsluiten, hebben geen officieel juridisch bestaan, ze kunnen in praktijk niet
functioneren) hadden. Dit moest vooral voorkomen dat kloosters opnieuw grote rijkdommen
zouden opbouwen. Pas geleidelijk kregen verschillende soorten verenigingen
rechtspersoonlijkheid: mutualiteiten (1851), vennootschappen (1873), beroepsverenigingen
(1898) en uiteindelijk vzw’s (1921), waardoor ook religieuze congregaties erkend werden.
Daarnaast bleef het coalitieverbod uit de Franse tijd van kracht (arbeiders mochten niet
verenigen om lonen en arbeidsvoorwaarden te eisen), wat vakbonden onmogelijk maakte tot
1866. De persvrijheid werd beperkt door het dagbladzegel, een belasting op kranten. De
vrije meningsuiting werd ingeperkt door de strafbaarstelling van majesteitsschennis (1847)
en later ook belediging van buitenlandse staatshoofden (1852). De taalvrijheid leidde in de
praktijk tot de dominantie van het Frans in het openbare leven.
Er waren ook duidelijke ongelijkheden: arbeiders en vrouwen waren uitgesloten van het
kiesrecht. Vrouwen waren bovendien niet verkiesbaar (impliciet tot 1920). Het burgerlijk
4
De Belgische Revolutie van 1830 leidde tot het ontstaan van België als onafhankelijke staat.
Hoewel het gebied al sinds de 16e eeuw een politieke eenheid vormde onder de Spaanse en
later Oostenrijkse Habsburgers, maakte de revolutie een einde aan de kortstondige hereniging
met het Noorden in het Koninkrijk der Nederlanden (1815). De nieuwe staat had zowel een
liberaal (vrijheid) als een nationaal (een eenheid blijven) karakter en werd erkend dankzij
een gunstige internationale context waarin de grootmachten vooral een nieuwe Europese
oorlog wilden vermijden.
Achtergronden en oorzaken
De revolutie kan op drie niveaus worden begrepen:
1. Als een toevallige gebeurtenis, uitgelokt door de Franse Julirevolutie van 1830.
2. Als gevolg van politieke spanningen binnen het Verenigd Koninkrijk der
Nederlanden en de groeiende onvrede over het autoritaire beleid van Willem I.
3. Als onderdeel van een bredere modernisering, namelijk de afbraak van het
Ancien Régime in Europa.
De afbraak van het Ancien Régime
Tussen 1776 en 1848 veranderde de Atlantische wereld door revoluties die de overgang
markeerden naar een moderne maatschappij. Het Ancien Régime werd gekenmerkt door
landbouwdominantie, privileges van adel en Kerk, standenmaatschappij, gilden, absolutisme
en verwevenheid van religie en staat. Vanaf het einde van de 18e eeuw zorgden
industrialisering en kapitalisme voor nieuwe sociale verhoudingen, verstedelijking,
afschaffing van standen en scheiding tussen Kerk en Staat.
De Franse Revolutie van 1789 was hierin een mijlpaal: ze brak feodale structuren af,
schafte privileges af, introduceerde individuele rechten en moderniseerde administratie en
justitie. Ook de Zuidelijke Nederlanden, die tussen 1795 en 1814 bij Frankrijk waren ingelijfd,
ondergingen deze veranderingen.
De Belgische Revolutie van 1830 zette deze afbraak verder, maar voltooide ze niet volledig. In
de periode 1815–1848 bleef er overal in Europa spanning tussen traditie en hervorming.
Het beleid van Willem I
Na de val van Napoleon (1815) werden Noord en Zuid samengevoegd tot het Koninkrijk der
Nederlanden onder Willem I. Dit was een constructie van de grootmachten om een buffer
tegen Frankrijk te vormen. De Acht Artikelen van 1814 bepaalden dat Noord en Zuid gelijk
behandeld moesten worden.
Maar de verschillen tussen beide regio’s waren groot:
Religie: Zuid katholiek, Noord calvinistisch.
Taal: Zuid meertalig met sterke positie van het Frans; Noord homogeen Nederlands.
Economie: Zuid industrialiserend; Noord gericht op koloniale handel.
Willem I regeerde als een verlicht absolutist: rationeel, centraliserend, autoritair. Hij wilde
onderwijs en Kerk onder staatscontrole brengen (staatsmonopolie op onderwijs vanaf 1825)
en stimuleerde de economie, o.a. via de Société Générale (als hefboom om de economie
van het Zuiden te moderniseren omdat ze er het potentieel voor hadden)(1822). Maar
ondanks de grondwet (GW = democratisch maar in praktijk niet democratisch) bleef de
koning soeverein en het parlement machteloos.
Zijn taalpolitiek — het opleggen van het Nederlands in Vlaamse provincies en Brussel — joeg
vooral de Franstalige elite tegen zich in het harnas.
Oppositie tegen Willem I
1
,Er ontstond een dubbele oppositie:
Katholieken verzetten zich tegen staatscontrole over religie en onderwijs.
Liberalen verzetten zich tegen het autoritaire bestuur en eisten ministeriële
verantwoordelijkheid en persvrijheid.
In 1828 vormden katholieken en liberalen samen de unie van opposities, een
monsterverbond gebaseerd op het vage maar krachtige begrip “vrijheid”. Dit verklaart de
tweeslachtigheid van de revolutie: liberalen wilden modernisering, katholieken herstel van
invloed.
De directe aanleiding: 1830
De Julirevolutie (stakingen tegen koning Karel X) in Frankrijk bracht de burgerkoning Louis-
Philippe aan de macht en inspireerde revolutionaire gevoelens in Brussel. Tegelijk heerste er
sociale onrust door economische crisis: een strenge winter had oogsten vernield,
voedselprijzen stegen en werkloosheid nam toe.
Het verloop van de revolutie
Op 25 augustus 1830 braken rellen uit in Brussel na de opvoering van La muette de Portici.
De opstand was aanvankelijk chaotisch, maar richtte zich tegen vertegenwoordigers van
Willem I. De overheid verloor de controle en een burgerwacht nam de macht over.
De oppositie (liberalen en katholieken) greep deze kans om politieke eisen te stellen.
Aanvankelijk leek een bestuurlijke scheiding tussen Noord en Zuid mogelijk, maar door de
aarzelende houding van Willem I — die uiteindelijk troepen stuurde — radicaliseerde de
beweging tot een afscheidingsrevolutie. (Eerst wouden ze zich niet perse afscheiden van
elkaar maar door de reactie van Willem werd het toch een afscheidingsrevolutie)
Tijdens de septemberdagen (23–26 september) mislukte de Nederlandse poging om
Brussel te heroveren. De opstand verspreidde zich over het hele Zuiden, inclusief Limburg en
Luxemburg. Het leger van Willem I was verzwakt door massale desertie (weglopen) van
Belgische soldaten.
Op 26 september ontstond een Voorlopig Bewind (revolutionaire regering die bestond uit
oppositiefiguren), dat op 4 oktober 1830 de onafhankelijkheid uitriep en verkiezingen
uitschreef voor een Nationaal Congres (die de GW moest schrijven). Dit Congres (200 leden,
gekozen door 30.000 cijnskiezers) stelde een grondwet op, die op 7 februari 1831 werd
afgekondigd: een liberale parlementaire monarchie naar Brits model, met verzoening tussen
liberalen en katholieken.
Na een kort regentschap werd Leopold van Saksen-Coburg op 21 juli 1831 de eerste koning
der Belgen.
De internationale constellatie
De onafhankelijkheid was niet vanzelfsprekend: het Koninkrijk der Nederlanden was in 1815
opgericht als anti-Frans bolwerk. De grootmachten moesten dus instemmen met de
ontbinding ervan.
Heilige Alliantie (Oostenrijk, Pruisen, Rusland) steunde Willem I.
Frankrijk steunde de revolutie en dacht zelfs aan annexatie.
Groot-Brittannië twijfelde, maar koos uiteindelijk voor België om Franse expansie te
voorkomen.
De Conferentie van Londen (vanaf 4 november 1830) erkende België als oorlogvoerende
partij en later als toekomstige staat. Ze legde grenzen en schuldverdeling vast en verplichtte
België tot eeuwigdurende neutraliteit.
2
,België verzette zich echter tegen de voorgestelde grenzen en wilde Zeeuws-Vlaanderen,
Maastricht, Limburg-over-de-Maas en Luxemburg behouden. Het koos zelfs een Franse prins
als koning, maar Frankrijk weigerde om oorlog te vermijden. Uiteindelijk werd Leopold van
Saksen-Coburg aanvaard, samen met de XVIII Artikelen.
Willem I weigerde deze voorwaarden en viel België binnen tijdens de Tiendaagse Veldtocht
(augustus 1831).
Belgische troepen werden verslagen, maar een Frans expeditieleger redde Brussel. Hierdoor
vonden de grootmachten België te afhankelijk van Frankrijk en legden strengere voorwaarden
op: de XXIV Artikelen (november 1831), die o.a. het verlies van Maastricht en Luxemburg
bepaalden.
België stemde onder internationale druk toe, maar Willem I bleef weigeren tot 1838. Pas in
1839 werd het verdrag definitief ondertekend. België moest delen van Limburg en Luxemburg
afstaan.
Machtswisseling en interne strijd
De revolutie betekende een machtswissel: bestuurders van Willem I vluchtten of werden
afgezet. De intellectuele middenklasse speelde volgens historica Els Witte een centrale rol en
leverde later veel leiders van de nieuwe staat. Maar ook adel en hogere burgerij drukten hun
stempel, omdat zij door het cijnskiesrecht sterk vertegenwoordigd waren.
Er waren drie verliezende groepen:
Orangisten, die hereniging met Nederland wilden.
Republikeinse democraten, die een republiek wilden (Louis De Potter).
Réunionisten, die aansluiting bij Frankrijk wilden (o.a. Alexandre Gendebien).
Later ontstonden twee mythen:
Liberalen spraken van een klerikale revolutie.
Socialisten van een gestolen revolutie, zogezegd door het volk bevochten maar door
de burgerij geplukt — een visie die historisch niet klopt.
De Belgische natiestaat
Er ontstonden twee karikaturen:
1. België is een kunstmatige constructie (Talleyrand: “Il n’y a point de Belges…”).
2. België is de logische uitkomst van een eeuwenoude identiteit (âme belge).
Beide zijn te simplistisch. Wel bestond er in de Zuidelijke Nederlanden al een vorm van
nationaal gevoel, versterkt door eeuwenlange bestuurlijke eenheid en door Willems beleid,
dat het Zuiden het gevoel gaf tweederangs te zijn.
De revolutie had dus zowel een nationale als een liberale component.
Het voortbestaan van België bleef echter lang onzeker: in de jaren 1860, tijdens WOI en WOII
hing het land aan een zijden draadje. Vandaag vormt niet langer buitenlandse dreiging een
gevaar, maar de interne Vlaams-Waalse tegenstelling, die in 1830 nog niet bestond.
3
, HOOFDSTUK 2 – Het politieke systeem in de 19de eeuw
Na de Belgische Revolutie ontstond een nieuw politiek systeem dat tegelijk vernieuwend was
en elementen van restauratie bevatte. Vernieuwing zat vooral in de liberale grondrechten en
de parlementaire monarchie; restauratie vooral in het herstel van de kerkelijke invloed. In de
loop van de 19de eeuw groeide een politiek leven met een herkenbare verhouding tussen
koning, regering en parlement, een regeringsmeerderheid en oppositie, en uiteindelijk ook
echte politieke partijen. De basis van dit systeem lag in de grondwet van 1831 en enkele
belangrijke uitvoeringswetten zoals de gemeentewet, provinciewet en kieswet.
Rechten en vrijheden
Het liberale karakter van de Belgische Revolutie kwam vooral tot uiting in de uitzonderlijk
progressieve (actieve rechten die vooruitgang boekten) grondrechten. De revolutionairen
zagen zichzelf als erfgenamen van de Verlichting en verwezen expliciet naar de Amerikaanse
en Franse Revoluties. De grondwet begon met een lange lijst van rechten (artikelen 4–24), die
tot 1970 onaangeroerd bleef.
Deze rechten omvatten o.a.:
Gelijkheid voor de wet en afschaffing van standen en privileges.
Onschendbaarheid van persoon, woning en eigendom, als reactie op willekeur in
het Ancien Régime.
Vrijheid van eredienst, meningsuiting, drukpers, onderwijs, vergadering, vereniging
en taal.
Petitierecht, een belangrijk politiek instrument in een tijd zonder algemeen
stemrecht.
De overheid mocht geen preventieve beperkingen opleggen; enkel repressief optreden bij
misbruik (bv. laster, vandalisme). De vier vrijheden (meningsuiting, vereniging, vergadering
en godsdienst) werden symbolisch voorgesteld op de Congreskolom (1859).
Toch waren er belangrijke beperkingen. De vrijheid van vereniging was in de praktijk zwak
omdat verenigingen geen rechtspersoonlijkheid (ze hadden geen eigendom, konden geen
contracten afsluiten, hebben geen officieel juridisch bestaan, ze kunnen in praktijk niet
functioneren) hadden. Dit moest vooral voorkomen dat kloosters opnieuw grote rijkdommen
zouden opbouwen. Pas geleidelijk kregen verschillende soorten verenigingen
rechtspersoonlijkheid: mutualiteiten (1851), vennootschappen (1873), beroepsverenigingen
(1898) en uiteindelijk vzw’s (1921), waardoor ook religieuze congregaties erkend werden.
Daarnaast bleef het coalitieverbod uit de Franse tijd van kracht (arbeiders mochten niet
verenigen om lonen en arbeidsvoorwaarden te eisen), wat vakbonden onmogelijk maakte tot
1866. De persvrijheid werd beperkt door het dagbladzegel, een belasting op kranten. De
vrije meningsuiting werd ingeperkt door de strafbaarstelling van majesteitsschennis (1847)
en later ook belediging van buitenlandse staatshoofden (1852). De taalvrijheid leidde in de
praktijk tot de dominantie van het Frans in het openbare leven.
Er waren ook duidelijke ongelijkheden: arbeiders en vrouwen waren uitgesloten van het
kiesrecht. Vrouwen waren bovendien niet verkiesbaar (impliciet tot 1920). Het burgerlijk
4
