Religie en Zingeving
Les 1 Wetenschap, technologie en de “zingevende interesse”
Opzet
- Van “Vraagstukken uit de godsdienstwetenschappen” naar RZL (2002).
- Doelstelling?
Universiteit en ‘persoonsvorming’
Met het oog op de ‘disciplinary future self’
“Zingeving”
1. Wetenschap, betekenis, leefwereld (hoe verhoud de wetenschap zich tot ons leven?)
2. De ‘zingevende’, ‘cognitieve’ en ‘manipulatieve’ interesses van de mens
3. Conclusie
1. Leefwereld Wetenschap Redelijkheid
- Edmund Husserl (1859-1938) => een van de grote filosofen van de 20 e eeuw, belangrijk voor de KU
Leuven
het Husserl archief, hij heeft heel veel nagedacht over wat is nu eigenlijk wetenschap, wat doet hij,
omdat uit te leggen vertrekt hij van de leefwereld = de wereld waarin wij leven
- Leefwereld heeft een bepaalde structuur = intersubjectief, persoonlijk, betekenisvol,… (de zaken en
mensen rondom ons zijn met elkaar verbonden en hebben een betekenis)
- Wetenschap:
Vertrekt van de leefwereld
Maakt abstractie van de leefwereld (subject-object, afstandelijkheid, onpersoonlijk) => maakt er
een object van, je gaat dus van iets een object maken en jij wordt het subject dat ernaar kijkt, als
wetenschapper ga je proberen wetten te maken die weinig te maken hebben met persoonlijke
betekenis
Is een ‘tijdelijke opschorting’ van de normale omgang met de leefwereld (de betekenis)
Keert terug naar de leefwereld => je moet het subject terug met respect behandelen, je moet het
terug beschouwen als een betekenisvol ding
- Filmpje als voorbeeld van vertrekt uit en terugkeer naar de leefwereld
- Belangrijke vraag: de relatie van de wetenschap tot de leefwereld? => moet de wetenschap de
leefwereld beïnvloeden en in welke mate, wat is het belang van dat wetenschappelijk inzicht in de
leefwereld?
Een meer ‘wetenschappelijke’ leefwereld? => zou dit dan een beter leven zijn?
Een autonome leefwereld? => de leefwereld wordt gekenmerkt door een aantal wetten,
dynamieken, die niet worden aangetast door de wetenschap (bv. het feit dat je lijken met respect
moet behandelen in de wetenschap niet, maar als je terugkeert naar de leefwereld terug wel)
1
,- Redelijkheid en rationaliteit => als je rationeel, wetenschappelijk probeert te zijn, zou het wel eens
kunnen dat we heel onredelijk zijn (bv. iemand gaat studeren in Leuven, die wilt vrienden hebben en
doet dit wetenschappelijk, hij geeft vragenlijsten uit en analyseert dit via een algoritme, maar dit is
niet echt redelijk want het past niet in onze leefwereld, dus er is een zekere autonoomheid in de
leefwereld)
2. De ‘zingevende’, ‘cognitieve’ en ‘manipulatieve’ interesses van de mens
- 3 ‘interesses’ van de mens (‘verlangens’, ‘manieren van betrokken zijn’)
Cognitief = het feit dat wij kennis willen opdoen (vooral via wetenschap, maar ook via roddels,…) =>
interesse in kennis van de werkelijkheid
Manipulatief = wij proberen de wereld naar onze hand te zetten (we willen onze behoeften
bevredigen op zo een efficiënt mogelijke manier), we willen controle verwerven over de werkelijkheid
(technologie is een heel belangrijk middel hier) => interesse om de werkelijkheid te transformeren in
een nuttig geachte zin
Zingevend = het feit dat we een waardevol leven willen leiden
- de cognitieve interesse staat vaak ten dienst van de manipulatieve: om de werkelijkheid te kunnen
transformeren, moet het menselijk wezen over betrouwbare informatie kunnen beschikken.
maar dit is niet altijd zo: je hebt ook onbaatzuchtig, niet-manipulatief verlangen om te weten.
- de kern = we zijn geneigd om te denken dat het heel vaak draait om de cognitieve en manipulatieve
interesse, zo worden bijvoorbeeld heel veel zaken waar mensen mee worstelen vertaalt in termen
van behoefte. Maar dit is een heel enge manier om naar de mens te kijken, de manier waarop de
zingevende interesse werkt is heel anders, het overlapt voor een deel, maar het is toch van een heel
andere orde, er is een groot deel dat niet te herleiden is tot de cognitieve of manipulatieve orde. Bv.
het feit dat een groot stuk van ons leven afhangt van of dat wij waardevolle vriendschappen hebben,
die vriendschappen zijn er niet om je behoefte aan vriendschap te bevredigen, dit is een miskenning
van wat vriendschap is, want dan zou dit betekenen dat je al je vrienden kan inwisselen voor mensen
die je nood aan vriendschap beter invullen.
2
,2a. Zingevend & cognitief
Stelling 1: Er zijn activiteiten in ons leven die lijken te gaan over een ‘cognitieve interesse’, maar die
eigenlijk fundamenteel over zingeving gaan.
=> bv. het hebben van een gesprek, wetenschappers zouden zeggen het gaat over uitwisselen van
info, dus cognitieve interesse, maar als je kijkt naar waarover je allemaal praat, zie je dat je 90% van
te tijd nonsens aan het vertellen bent, die niks cognitief bijbrengt, wat er eigenlijk gebeurt is dat je
erkenning geeft aan elkaar
- veel filosofen stellen zich de ervaring van zin voor als een helder en zelfs exact cognitief inzicht
zij gaan ervan uit dat een volmaakte kennis ook automatisch een relevatie zou inhouden van de zin
van het bestaan => wat toegankelijk is voor het intellect, zou dan automatisch ook een bevredigend
antwoord bieden op het verlangen naar zin
MAAR:
1. geen enkel cognitief inzicht is op zichzelf voldoende om een ervaring van zin teweeg te
brengen => want er is een zekere kloof tussen feiten en waarden, een theorie die pretendeert
echt objectief te zijn moet begrepen kunnen worden door ons intellect en alleen door ons
intellect
2. de vraag naar zin van ons leven of van de realiteit kan niet in cognitieve termen beantwoord
worden om de eenvoudige reden dat ze ook niet in cognitieve termen kan geformuleerd
worden => bv. vragen als ‘waarom leef ik’ of ‘wat is de zin van het leven’ kunnen geen
cognitief antwoord krijgen, deze vragen moeten niet letterlijk worden opgevat, maar ze
dienen geïnterpreteerd te worden als een onrechtstreekse of metaforische weergave van een
gecompliceerde ervaring
3
, Stelling 2: Op het domein van de zingeving bestaat er redelijkheid en onredelijkheid. Wat ‘redelijk’
en ‘onredelijk’ is, is echter niet hetzelfde als wat vanuit cognitief oogpunt ‘rationeel’ en ‘irrationeel’
is
=> bv. stel je wilt weten of je partner je bedriegt (dit lijkt een cognitieve vraag te zijn, want het heeft
te maken met kennis, maar het is ook een zingevende vraag want het is belangrijk voor je leven), hoe
kan je dit zo rationeel, efficiënt en wetenschappelijk mogelijk te weten komen => in de leefwereld is
de meest normale manier het vragen aan je partner, maar de meest normale manier is niet de meest
efficiënte, een tracker of privé detective inhuren is efficiënter, maar dit is niet redelijk. Dus de meest
rationele manier is niet per se de meest redelijke manier.
Stelling 3: Wetenschappelijke (cognititeve) bevindingen, zijn vaak slechts van relatief belang voor
de zingevende relaties in de leefwereld.
Voorbeeld 1 Liefde en chemie
=> bv. men heeft ontdekt dat je voor je partner valt door zijn chemische geur, maar wat betekent dit
voor onze leefwereld? vrij weinig, want die inzichten raken ons niet echt, want liefde is immuun voor
dit soort wetenschappelijke inzichten => autonomie van de leefwereld
Voorbeeld 2 Straf
=> de manier waarop wij naar plegers van misdrijven kijken is we zijn geneigd om die te straffen,
maar ook wij mensen zijn maar machines, wij hebben geen vrije wil en als wij falen heeft het geen zin
om gestraft te worden, wij moeten heel het strafrecht dus eigenlijk afschaffen, want dit gaat ervan uit
dat we vrije mensen zijn. we moeten daders onderwerpen aan technische middelen,… i.p.v. hen te
straffen.
=> maar heel dit wetenschappelijk inzicht is eigenlijk irrelevant tot de manier waarop wij ons
tegenover elkaar verhouden, we zullen altijd kwaad zijn als iemand onze verwachtingen niet voldoet,
ons zingevend omgaan met elkaar is immuun hiervoor. Bv. als iemand je kwaad maakt ga je kwaad
zijn en dit gaat niet weg omdat het eigenlijk maar gewoon een machine is die er niet aan kan doen
2b. Zingevend & manipulatief
Stelling 1: Er zijn zaken in ons leven die lijken te gaan over onze ‘manipulatieve interesse’, maar die
eigenlijk fundamenteel over zingeving gaan (en die niet kunnen bereikt worden door manipulatief
handelen). Bijvoorbeeld: geluk en erkenning.
=> vaak gaan wij over relaties nadenken alsof die bepaald worden door manipulatieve interesse.
Voorbeeld 1 Zoeken naar geluk
- wij als mensen zijn op zoek naar geluk
- heel vaak denken wij het volgende (en dit is geluk zien als een manipulatieve interesse) => geluk is
een soort behoefte, wij willen namelijk een geluksgevoel hebben en alles wat wij doen dient ertoe
om zoveel mogelijk een geluksgevoel te hebben
- maar stel je kunt alle ervaringen in je leven kiezen, dat lijkt een aantrekkelijke gedachten, maar veel
mensen zouden dit toch niet willen, want geluk heeft te maken met je verhouden tot iets buiten u dat
je belangrijk vindt en dat daarom geluk ook alleen maar bestaat als je het ook kan verliezen (bv. wat is
het geluk van het winnen van de wereldbeker, als je het zelf geprogrammeerd hebt, het moment dat
alles onder u controle valt, verdwijnt het geluk)
4
Les 1 Wetenschap, technologie en de “zingevende interesse”
Opzet
- Van “Vraagstukken uit de godsdienstwetenschappen” naar RZL (2002).
- Doelstelling?
Universiteit en ‘persoonsvorming’
Met het oog op de ‘disciplinary future self’
“Zingeving”
1. Wetenschap, betekenis, leefwereld (hoe verhoud de wetenschap zich tot ons leven?)
2. De ‘zingevende’, ‘cognitieve’ en ‘manipulatieve’ interesses van de mens
3. Conclusie
1. Leefwereld Wetenschap Redelijkheid
- Edmund Husserl (1859-1938) => een van de grote filosofen van de 20 e eeuw, belangrijk voor de KU
Leuven
het Husserl archief, hij heeft heel veel nagedacht over wat is nu eigenlijk wetenschap, wat doet hij,
omdat uit te leggen vertrekt hij van de leefwereld = de wereld waarin wij leven
- Leefwereld heeft een bepaalde structuur = intersubjectief, persoonlijk, betekenisvol,… (de zaken en
mensen rondom ons zijn met elkaar verbonden en hebben een betekenis)
- Wetenschap:
Vertrekt van de leefwereld
Maakt abstractie van de leefwereld (subject-object, afstandelijkheid, onpersoonlijk) => maakt er
een object van, je gaat dus van iets een object maken en jij wordt het subject dat ernaar kijkt, als
wetenschapper ga je proberen wetten te maken die weinig te maken hebben met persoonlijke
betekenis
Is een ‘tijdelijke opschorting’ van de normale omgang met de leefwereld (de betekenis)
Keert terug naar de leefwereld => je moet het subject terug met respect behandelen, je moet het
terug beschouwen als een betekenisvol ding
- Filmpje als voorbeeld van vertrekt uit en terugkeer naar de leefwereld
- Belangrijke vraag: de relatie van de wetenschap tot de leefwereld? => moet de wetenschap de
leefwereld beïnvloeden en in welke mate, wat is het belang van dat wetenschappelijk inzicht in de
leefwereld?
Een meer ‘wetenschappelijke’ leefwereld? => zou dit dan een beter leven zijn?
Een autonome leefwereld? => de leefwereld wordt gekenmerkt door een aantal wetten,
dynamieken, die niet worden aangetast door de wetenschap (bv. het feit dat je lijken met respect
moet behandelen in de wetenschap niet, maar als je terugkeert naar de leefwereld terug wel)
1
,- Redelijkheid en rationaliteit => als je rationeel, wetenschappelijk probeert te zijn, zou het wel eens
kunnen dat we heel onredelijk zijn (bv. iemand gaat studeren in Leuven, die wilt vrienden hebben en
doet dit wetenschappelijk, hij geeft vragenlijsten uit en analyseert dit via een algoritme, maar dit is
niet echt redelijk want het past niet in onze leefwereld, dus er is een zekere autonoomheid in de
leefwereld)
2. De ‘zingevende’, ‘cognitieve’ en ‘manipulatieve’ interesses van de mens
- 3 ‘interesses’ van de mens (‘verlangens’, ‘manieren van betrokken zijn’)
Cognitief = het feit dat wij kennis willen opdoen (vooral via wetenschap, maar ook via roddels,…) =>
interesse in kennis van de werkelijkheid
Manipulatief = wij proberen de wereld naar onze hand te zetten (we willen onze behoeften
bevredigen op zo een efficiënt mogelijke manier), we willen controle verwerven over de werkelijkheid
(technologie is een heel belangrijk middel hier) => interesse om de werkelijkheid te transformeren in
een nuttig geachte zin
Zingevend = het feit dat we een waardevol leven willen leiden
- de cognitieve interesse staat vaak ten dienst van de manipulatieve: om de werkelijkheid te kunnen
transformeren, moet het menselijk wezen over betrouwbare informatie kunnen beschikken.
maar dit is niet altijd zo: je hebt ook onbaatzuchtig, niet-manipulatief verlangen om te weten.
- de kern = we zijn geneigd om te denken dat het heel vaak draait om de cognitieve en manipulatieve
interesse, zo worden bijvoorbeeld heel veel zaken waar mensen mee worstelen vertaalt in termen
van behoefte. Maar dit is een heel enge manier om naar de mens te kijken, de manier waarop de
zingevende interesse werkt is heel anders, het overlapt voor een deel, maar het is toch van een heel
andere orde, er is een groot deel dat niet te herleiden is tot de cognitieve of manipulatieve orde. Bv.
het feit dat een groot stuk van ons leven afhangt van of dat wij waardevolle vriendschappen hebben,
die vriendschappen zijn er niet om je behoefte aan vriendschap te bevredigen, dit is een miskenning
van wat vriendschap is, want dan zou dit betekenen dat je al je vrienden kan inwisselen voor mensen
die je nood aan vriendschap beter invullen.
2
,2a. Zingevend & cognitief
Stelling 1: Er zijn activiteiten in ons leven die lijken te gaan over een ‘cognitieve interesse’, maar die
eigenlijk fundamenteel over zingeving gaan.
=> bv. het hebben van een gesprek, wetenschappers zouden zeggen het gaat over uitwisselen van
info, dus cognitieve interesse, maar als je kijkt naar waarover je allemaal praat, zie je dat je 90% van
te tijd nonsens aan het vertellen bent, die niks cognitief bijbrengt, wat er eigenlijk gebeurt is dat je
erkenning geeft aan elkaar
- veel filosofen stellen zich de ervaring van zin voor als een helder en zelfs exact cognitief inzicht
zij gaan ervan uit dat een volmaakte kennis ook automatisch een relevatie zou inhouden van de zin
van het bestaan => wat toegankelijk is voor het intellect, zou dan automatisch ook een bevredigend
antwoord bieden op het verlangen naar zin
MAAR:
1. geen enkel cognitief inzicht is op zichzelf voldoende om een ervaring van zin teweeg te
brengen => want er is een zekere kloof tussen feiten en waarden, een theorie die pretendeert
echt objectief te zijn moet begrepen kunnen worden door ons intellect en alleen door ons
intellect
2. de vraag naar zin van ons leven of van de realiteit kan niet in cognitieve termen beantwoord
worden om de eenvoudige reden dat ze ook niet in cognitieve termen kan geformuleerd
worden => bv. vragen als ‘waarom leef ik’ of ‘wat is de zin van het leven’ kunnen geen
cognitief antwoord krijgen, deze vragen moeten niet letterlijk worden opgevat, maar ze
dienen geïnterpreteerd te worden als een onrechtstreekse of metaforische weergave van een
gecompliceerde ervaring
3
, Stelling 2: Op het domein van de zingeving bestaat er redelijkheid en onredelijkheid. Wat ‘redelijk’
en ‘onredelijk’ is, is echter niet hetzelfde als wat vanuit cognitief oogpunt ‘rationeel’ en ‘irrationeel’
is
=> bv. stel je wilt weten of je partner je bedriegt (dit lijkt een cognitieve vraag te zijn, want het heeft
te maken met kennis, maar het is ook een zingevende vraag want het is belangrijk voor je leven), hoe
kan je dit zo rationeel, efficiënt en wetenschappelijk mogelijk te weten komen => in de leefwereld is
de meest normale manier het vragen aan je partner, maar de meest normale manier is niet de meest
efficiënte, een tracker of privé detective inhuren is efficiënter, maar dit is niet redelijk. Dus de meest
rationele manier is niet per se de meest redelijke manier.
Stelling 3: Wetenschappelijke (cognititeve) bevindingen, zijn vaak slechts van relatief belang voor
de zingevende relaties in de leefwereld.
Voorbeeld 1 Liefde en chemie
=> bv. men heeft ontdekt dat je voor je partner valt door zijn chemische geur, maar wat betekent dit
voor onze leefwereld? vrij weinig, want die inzichten raken ons niet echt, want liefde is immuun voor
dit soort wetenschappelijke inzichten => autonomie van de leefwereld
Voorbeeld 2 Straf
=> de manier waarop wij naar plegers van misdrijven kijken is we zijn geneigd om die te straffen,
maar ook wij mensen zijn maar machines, wij hebben geen vrije wil en als wij falen heeft het geen zin
om gestraft te worden, wij moeten heel het strafrecht dus eigenlijk afschaffen, want dit gaat ervan uit
dat we vrije mensen zijn. we moeten daders onderwerpen aan technische middelen,… i.p.v. hen te
straffen.
=> maar heel dit wetenschappelijk inzicht is eigenlijk irrelevant tot de manier waarop wij ons
tegenover elkaar verhouden, we zullen altijd kwaad zijn als iemand onze verwachtingen niet voldoet,
ons zingevend omgaan met elkaar is immuun hiervoor. Bv. als iemand je kwaad maakt ga je kwaad
zijn en dit gaat niet weg omdat het eigenlijk maar gewoon een machine is die er niet aan kan doen
2b. Zingevend & manipulatief
Stelling 1: Er zijn zaken in ons leven die lijken te gaan over onze ‘manipulatieve interesse’, maar die
eigenlijk fundamenteel over zingeving gaan (en die niet kunnen bereikt worden door manipulatief
handelen). Bijvoorbeeld: geluk en erkenning.
=> vaak gaan wij over relaties nadenken alsof die bepaald worden door manipulatieve interesse.
Voorbeeld 1 Zoeken naar geluk
- wij als mensen zijn op zoek naar geluk
- heel vaak denken wij het volgende (en dit is geluk zien als een manipulatieve interesse) => geluk is
een soort behoefte, wij willen namelijk een geluksgevoel hebben en alles wat wij doen dient ertoe
om zoveel mogelijk een geluksgevoel te hebben
- maar stel je kunt alle ervaringen in je leven kiezen, dat lijkt een aantrekkelijke gedachten, maar veel
mensen zouden dit toch niet willen, want geluk heeft te maken met je verhouden tot iets buiten u dat
je belangrijk vindt en dat daarom geluk ook alleen maar bestaat als je het ook kan verliezen (bv. wat is
het geluk van het winnen van de wereldbeker, als je het zelf geprogrammeerd hebt, het moment dat
alles onder u controle valt, verdwijnt het geluk)
4
