Samenvatting klinische gezondheidspsychologie in de geneeskunde

KLINISCHE
GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE IN
DE GENEESKUNDE
Blok 4 - semester 2


COLLEGE 1
INTRODUCTIE
GESCHIEDENIS; HOOFD-LICHAAM RELATIE
Prehistorie: geest en lichaam zijn verstrengeld
 Ziekte is wanneer boze geesten het lichaam binnendringen
 Behandeling bestaat uit exorcisme van deze geesten
Oude Grieken: humorale theorie van ziekten; ziekten ontstonden wanneer de 4
humoren (circulerende lichaamsvloeistoffen) uit balans waren
 Bloed: geassocieerd met gepassioneerd temperament
 Zwarte gal: droefheid
 Gele gal: boze instelling
 Flegma: relaxte benadering van het leven
 Behandeling = herstel van evenwicht tussen de humoren
Middeleeuwen: ziekte is straf van God
 Behandeling: verdrijven van kwade krachten door marteling > later behandeling;
gebed en goed doen
Renaissance: betere wetenschappelijke kennis/beoordeling
 Diagnose + behandeling gebaseerd op organische en cellulaire pathologie
 = het biomedisch model

BIOMEDISCH MODEL
Alle ziekten kunnen worden verklaard door afwijkende somatische
lichaamsprocessen, zoals biochemische onevenwichtigheden of
neurofysiologische afwijkingen
 Gezondheid wordt gezien als biochemisch of fysiek van aard
 Psychologische en sociale processen zijn grotendeels irrelevant voor ziekteproces
Nadelen:
 Vermindert ziekte tot processen op laag niveau
 Erkent invloeden van sociale en psychologische processen niet > gaat uit van
dualisme
 Legt nadruk op ziekte i.p.v. op gedrag
 Kan niet ingaan op complexiteit van ziektes
Bekeringshysterie: biomedisch standpunt begon te veranderen door opkomst van
moderne psychologie

,  Specifieke onbewuste conflicten veroorzaken lichamelijke storingen die
verdrongen psychologische conflicten symboliseren (Freud) > psychosomatische
geneeskunde
Psychosomatische geneeskunde: idee dat specifieke ziekten (zweren/astma/hoge
bloeddruk) voortkomen uit interne conflicten van mensen
Dunbar & Alexander: brachten persoonlijkheidspatronen i.v.m. specifieke ziekten
 Ulcer-prone personality: iemand met een buitensporige behoefte aan
afhankelijkheid en liefde
> afscheiding van zuur in de maag die het slijmvlies van maag aantast; conflict
veroorzaakt angst
Kritiek: conflict/persoonlijkheidstype is niet voldoende om ziekte te veroorzaken

BIOPSYCHOSOCIAAL MODEL
Engel: gezondheid en ziekte zijn het gevolg van een samenspel van biologische,
psychologie en sociale factoren
Voordelen:
 Handhaaft dat processen op macro- en microniveau voortdurend op elkaar werken
om gezondheid te beïnvloeden
 Benadrukt zowel gezondheid als ziekte
 Inzicht in interactie van biologische/psychologische/sociale factoren bij diagnose
 Nadruk op relatie tussen patiënt en behandelaar verbeteren
Nadelen:
 Sociaal aspect niet goed vastgelegd in onderzoek
 In de tijd bestuderen, complexe interactiesystemen verkennen
Vergelijking biomedisch en biopsychosociaal model:




Biomedisch Biopsychosociaal

Oorzaak Extern Biopsychosociaal

Rol van gedrag Beperkt Groot

Rol van arts/patiënt/systeem Medische behandeling Patiënt en dokter

Rol van gedrag van behandeling Arts Patiënten, systeem

Gezondheid-ziekte Geen continuüm Continuüm

,EPIDEMIOLOGIE
Top 10 aandoeningen op basis van prevalentie:
nek- en rugklachten, infecties bovenste luchtwegen, artrose, angststoornissen,
diabetes, gezichtsstoornissen, contacteczeem, gehoorstoornissen,
stemmingsstoornissen
Top 10 mortaliteit oorzaken:
dementie, longkanker, beroerte, coronaire hartziekten, hartfalen, ongevallen,
COPD, infecties onderste luchtwegen, dikke darmkanker, hematologische kanker
59% van bevolking heeft 1 of meer chronische ziekten
vaker bij vrouwen, en vaker bij ouderen
Multimorbiditeit: 2 of meer ziekten hebben; 32% van bevolking

PSYCHOLOGIE VS. GENEESKUNDE
Geneeskunde: monocausale verklaring van ziekte (traditioneel)
 Nadruk op biologische trajecten
 Duidelijk onderscheid tussen lichaam en geest
Disease vs. illness
Disease: iets wat met een orgaan mankeert; moet genezen worden
 Met duidelijke tekenen/symptomen die wijzen op fysieke aandoening/pathologie
Illness: iets wat met een mens mankeert; moet beheerst worden = ziektebeleving
 Wat patiënt voelt onderweg naar een arts, subjectieve ervaring die anders is dan
normale toestand
Disciplines
 Psychiatrie: focus op geestelijke gezondheidsproblemen
behandeling abnormale emoties/gedrag
o DSM-5, gebruik medicijnen voorgeschreven door psychiater (arts)
 Klinische psychologie: diagnostiek van mentale problemen
verstrekking van psychotherapeutische behandeling > geen medicatie
 Gezondheidspsychologie: deel van psychologie met betrekking op preventie
van ziekte + bevordering gezondheidsgedrag
 Medische psychologie: focus op patiënten in medische situaties en hun
psychologische problemen
werken voornamelijk in ziekenhuizen/revalidatiecentra
Patiënt categorieën:
1) Volwassenen met chronische ziekten
2) Patiënten met somatische klachten zonder duidelijke medische oorzaak
3) Volwassenen met hersenletsel die neuropsychologische beoordeling/behandeling
moeten
4) Kinderen tot 18 jaar met uiteenlopende ziekten/symptomen
5) Volwassen psychiatrische patiënten

, HERKENNING VAN SYMPTOMEN
 Individuele verschillen: neurotische mensen overdrijven vaak symptomen
 Verschillen in aandacht: mensen die op zichzelf gericht zijn merken sneller
symptomen op
 Situationele factoren: saaie situaties maken mensen attenter op symptomen
 Stress: gerelateerde fysiologische veranderingen worden geïnterpreteerd als
ziekte
 Stemming/emoties: beïnvloedt perceptie van symptomen en waargenomen
kwetsbaarheid
Interpretatie van symptomen:
 Ervaring: gemeenschappelijke aandoeningen worden minder ernstig gezien dan
zeldzame
 Verwachtingen: negeren onverwachte symptomen en versterken verwachte
 Ernst symptomen: alleen behandeling zoeken als 1) symptoom belangrijk orgaan
aantast of 2) mobiliteit beperkt
Common sense model of illness (Leventhal): mensen hebben impliciete meningen
over hun symptomen/ziekten > dit resulteert in ziekte percepties met
basisinformatie over een ziekte
 Identiteit ziekte, oorzaken, gevolgen, tijdslijn, beheersing/genezing, samenhang
(hoe accuraat ziekte perceptie is)

MODELLEN VAN ZIEKTE
Acute ziekte: vermoedelijk veroorzaakt door virus/bacterie, kortdurend zonder lange
termijn gevolgen
Chronische ziekte: vermoedelijk veroorzaakt door meerdere factoren, langdurig met
ernstige gevolgen
Cyclische ziekte: afwisselende perioden van wel of geen symptomen
Total patiënt delay (Anderson): verschillende stages waar mensen doorheen gaan
voordat ze behandeling zoeken voor symptomen, vooral bij mensen met
angst/weinig contact met arts
Onverklaarbare symptomen > ziekte beoordeling > besluit tot consult > consult
plannen > consult krijgen > behandeling krijgen
 Beoordelingsvertraging: tijd tussen symptoom herkenning en beoordelen als
ziekte
 Ziektevertraging: tijd tussen ziekte beoordeling en besluiten hulp te zoeken
 Gedragsvertraging: tijd tussen besluiten hulp te zoeken en daadwerkelijk hulp
zoeken
 Planningsvertraging: tijd tussen hulp zoeken en afspraak kunnen maken
 Behandelingsvertraging: tijd tussen eerste afspraak en begin behandeling
Gedeelde zorg: patiënt draagt actief bij aan eigen behandeling
Ziekteverloop:
1) Acute fase: focus op diagnose en behandeling
2) Chronische fase: nadruk op nazorg, aanpassing, onderhoud
3) Palliatieve/terminale fase: focus op symptoombestrijding en behoud van optimale
levenskwaliteit