Ethisch en duurzaam ondernemen
1 Inleiding
De cursus is opgebouwd uit twee grote componenten die elkaar versterken binnen een
langetermijnvisie op de interactie tussen economie en samenleving:
• Component Bedrijfsethiek: Wat is ethiek precies? Welke impact heeft het op het
bedrijfsleven en waarom is het cruciaal binnen een organisatie?
• Component Duurzaam Ondernemen: Duurzaamheid als de onvermijdelijke toekomst
(horizon), geïllustreerd met praktijkvoorbeelden.
Centrale Competenties
Deze drie vaardigheden vormen de basis voor de examenbeoordeling en zijn essentieel voor de
transitie naar duurzaam ondernemen.
1) Lange Termijn (LT) Denken
Kijken naar grote maatschappelijke trends: wat kunnen we de komende jaren verwachten?
• Kern: Anticiperen op herhalende gebeurtenissen in plaats van enkel pleisters plakken.
• Voorbeeld: Door klimaatverandering komen hagelstormen vaker voor. Een verzekeraar die
op LT denkt, vergoedt niet enkel de schade aan een dak, maar stelt een steviger dak voor. Zo
worden toekomstige kosten en schade voorkomen.
2) Systemisch Denken
Het herkennen van de verbondenheid tussen verschillende aspecten in de samenleving.
• Kern: Een brede blik aannemen. Allerlei factoren hangen onverwachts met elkaar samen via
interactie-effecten. Een actie op het ene vlak heeft vaak (on)voorziene gevolgen op een
ander vlak.
3) Normatief Denken (Het 'Kompas')
Het vermogen om te vertrouwen op je eigen ethische oordeel.
• Kern: Waar wetenschap vaak neutraal en onbevooroordeeld moet zijn, vraagt het dagelijks
leven (en ondernemen) dat je durft te bepalen wat "goed" of "juist" is.
• Het Kompas: In organisaties gaat het vaak mis wanneer mensen hun morele kompas opzij
schuiven. Je moet dit kompas leren gebruiken en erop durven vertrouwen.
Toepassing in de Cursus
De drie competenties zijn de motor achter de transitie naar duurzaamheid (denk aan
materiaalstromen, afscheid van fossiele brandstoffen, etc.). In de opbouw van de cursus zie je deze
als volgt terug:
• Deel Ethiek: Hier staat vooral het Normatieve denken centraal.
• Deel Duurzaamheid: Hier staan vooral het Systemische en Lange Termijn denken centraal.
1
,2 Waarden en normen
2.1 Terug naar het begin: 8 concepten:
• Waarden
• Normen
• Moraal
• Ethiek
• Wet
• Cultuur
• Technologie
• Bedrijfsethiek
2. De Evolutie van Ethiek: Van God naar het Individu (Waarden en normen)
2.1 Wat is ethiek?
Ethiek maakt abstracte begrippen als 'waarden' tastbaar.
• Fundament: In elke samenleving ontstaan fundamentele normen (geboden) die vastheid
krijgen door ze op te schrijven.
• Functie: Omdat mensen niet perfect zijn en soms regels breken, dient ethiek als een
streefdoel en een ruggengraat voor menselijke interactie.
• Handhaving: Normen worden levend gehouden door sociale controle of dwingende
wetgeving (strafmaat).
2.2 De Premoderne Samenleving: De externe bron
In het verleden was er een onlosmakelijke band tussen moraal en religie.
• Bron: De regels kwamen niet van de mens, maar van God.
• Kenmerk: De bron van waarden lag buiten het individu. Je had als persoon geen
zeggenschap over de regels; je kon niet spreken van "mijn" waarden.
• Impact: Voor een groot deel van de wereldbevolking is deze band tussen geloof en
gedragsregels vandaag de dag nog steeds de realiteit.
2.3 De Moderne Tijd: De mens als bron
Met de Verlichting (o.a. Immanuel Kant) verschoof de focus.
• Sapere Aude (Durf te denken): De bron van moraal verschoof van God naar de menselijke
ratio. Je hebt geen religie nodig om in te zien dat je niet mag doden; dat volgt uit rationeel
inzicht.
• Politiek: Macht werd niet langer gelegitimeerd door God, maar door rationele keuzes van
mensen.
• Verschuiving: Deze verandering gebeurde niet overal tegelijk. In de 18e eeuw was dit
vooral een zaak van de elite, terwijl religieuze structuren voor het gewone volk nog als
noodzakelijk werden gezien.
2
,2.4 De Hedendaagse Samenleving: Individualisering en Diversiteit
Sinds de jaren '70 is de religieuze structuur in het Westen grotendeels verdwenen en zijn we
"individuen van de moderniteit" geworden.
• Individualisering: We bepalen nu zelf "mijn" waarden en normen. Dit leidt tot een sterke
diversificatie: waarden veranderen sneller en verschillen per persoon.
• Waardendiversiteit: We leven in een wereld met een enorme variëteit aan ideeën over
relaties, omgangsvormen en levensstijlen.
• De Uitdaging: Veel samenlevingen hebben moeite met deze diversiteit (denk aan de Brexit
of het gesloten beleid van Japan).
• Oplossing: Scholing is cruciaal. Hoe hoger opgeleid, hoe beter men vaak in staat is om met
deze complexiteit om te gaan.
2.5 Conclusie voor het Bedrijfsleven
In een geglobaliseerde en mobiele wereld zal diversiteit alleen maar toenemen.
• Op de werkvloer is leren omgaan met waardendiversiteit een essentiële competentie.
• Bedrijven stellen steeds vaker expliciete richtlijnen op over welk gedrag geaccepteerd
wordt om deze diversiteit in goede banen te leiden.
2.6 Waardeverschuivingen: De Wereld Beweegt
Waarden en normen zijn niet statisch; ze verschuiven continu. Wie blijft denken en handelen zoals
30 jaar geleden, "mist de boot".
• Voorbeeld: Gelijkheid Man-Vrouw:
o Vroeger: Strikte scheiding in aula's, geen stemrecht, beperkte autonomie.
o Nu: Toenemende gelijkheid in onderwijs en inkomen.
o Maatschappelijke impact: De stijging van het aantal eenpersoonshuishoudens
(bijv. 55% in Parijs) is een gevolg van de toegenomen autonomie en economische
gelijkheid van individuen.
• Het Dinosaurus-effect (De 'Harvey Weinstein' casus):
o Iemand die decennialang hetzelfde (foute) gedrag vertoont terwijl de
maatschappelijke normen veranderen, wordt een "dinosaurus".
o Gedrag dat 40 jaar geleden werd getolereerd (machtsmisbruik), leidt nu tot een
totale val door veranderde normatieve gevoeligheid.
o Lessen voor organisaties: Bedrijven moeten deze verschuivingen inbouwen in hun
structuur om schandalen en processen te voorkomen.
3
, 2.7 Het Onderscheid: Wet versus Interne Norm
Er bestaat vaak een grote kloof tussen wat de wet voorschrijft en wat mensen daadwerkelijk als
hun "interne norm" hanteren.
• De Wet als referentiepunt: De wet zegt 120 km/u, maar de interne norm van de chauffeur
is vaak "rijden tot de limiet van wat de politie tolereert".
• Sociale acceptatie: Vroeger was "drinken en rijden" of belastingontduiking (Luxemburg-
fraude) illegaal volgens de wet, maar sociaal geaccepteerd binnen de interne norm.
Vandaag is de sociale norm rond alcohol in het verkeer drastisch strenger geworden.
• Conclusie: Wetgeving alleen is niet genoeg om gedrag te sturen; de interne norm (het
morele kompas) moet volgen.
3. Praktische Toepassing in de Organisatie
3.1 Opportuniteiten van Diversiteit en Gelijkheid
Bedrijven die de waardeverschuivingen begrijpen, kunnen dit omzetten in kansen:
• Quota & Diversiteit: Vrouwen in de raad van bestuur of op hogere managementniveaus.
• Work-life Balance: Bedrijven profileren zich door zorgfaciliteiten (zoals
kinderopvang/crèches) te sponsoren om talent aan te trekken.
3.2 Normatief Denken in de Praktijk
• Kosten-batenanalyse is niet genoeg: Ethische dilemma’s gaan verder dan geld.
Bijvoorbeeld: je sponsort nooit een terroristische organisatie, ongeacht de winst.
• Transparantie: In onze huidige geglobaliseerde wereld komt alles uiteindelijk boven water.
"Ethische blindheid" is een groot bedrijfsrisico.
3.3 De Kern van Moraal (Moraal = Gedrag)
Moraal is in essentie een gedragspatroon dat je vertoont zonder dat iemand je daarop hoeft aan te
spreken. Het is de onzichtbare sturing van ons dagelijks handelen.
4. Moraal en Internalisatie: De IJsberg van Gedrag
Het grootste deel van ons gedrag wordt niet gestuurd door wetten, maar door wat we hebben
aangeleerd en "ingebakken" zit in ons systeem.
4.1 Het ijsbergmodel
Waarden, normen en ethiek zitten voor 99% onder water.
• Geïnternaliseerd gedrag: Dit is gedrag dat je vertoont zonder dat iemand je eraan moet
herinneren. Je zet een wet of een sociale regel om in een automatisch handelen.
• Voorbeelden: Hoe dicht je naast iemand gaat zitten in de aula, of het feit dat je op een
stoel gaat zitten en niet vooraan blijft staan. Er is geen wet die dit dwingt, maar we hebben
de norm "geïnternaliseerd".
• Normatieve capaciteit: Het vermogen om deze onzichtbare patronen te herkennen.
Iedereen (en elk land, zoals Spanje vs. België) heeft zijn eigen "ijsberg".
4
1 Inleiding
De cursus is opgebouwd uit twee grote componenten die elkaar versterken binnen een
langetermijnvisie op de interactie tussen economie en samenleving:
• Component Bedrijfsethiek: Wat is ethiek precies? Welke impact heeft het op het
bedrijfsleven en waarom is het cruciaal binnen een organisatie?
• Component Duurzaam Ondernemen: Duurzaamheid als de onvermijdelijke toekomst
(horizon), geïllustreerd met praktijkvoorbeelden.
Centrale Competenties
Deze drie vaardigheden vormen de basis voor de examenbeoordeling en zijn essentieel voor de
transitie naar duurzaam ondernemen.
1) Lange Termijn (LT) Denken
Kijken naar grote maatschappelijke trends: wat kunnen we de komende jaren verwachten?
• Kern: Anticiperen op herhalende gebeurtenissen in plaats van enkel pleisters plakken.
• Voorbeeld: Door klimaatverandering komen hagelstormen vaker voor. Een verzekeraar die
op LT denkt, vergoedt niet enkel de schade aan een dak, maar stelt een steviger dak voor. Zo
worden toekomstige kosten en schade voorkomen.
2) Systemisch Denken
Het herkennen van de verbondenheid tussen verschillende aspecten in de samenleving.
• Kern: Een brede blik aannemen. Allerlei factoren hangen onverwachts met elkaar samen via
interactie-effecten. Een actie op het ene vlak heeft vaak (on)voorziene gevolgen op een
ander vlak.
3) Normatief Denken (Het 'Kompas')
Het vermogen om te vertrouwen op je eigen ethische oordeel.
• Kern: Waar wetenschap vaak neutraal en onbevooroordeeld moet zijn, vraagt het dagelijks
leven (en ondernemen) dat je durft te bepalen wat "goed" of "juist" is.
• Het Kompas: In organisaties gaat het vaak mis wanneer mensen hun morele kompas opzij
schuiven. Je moet dit kompas leren gebruiken en erop durven vertrouwen.
Toepassing in de Cursus
De drie competenties zijn de motor achter de transitie naar duurzaamheid (denk aan
materiaalstromen, afscheid van fossiele brandstoffen, etc.). In de opbouw van de cursus zie je deze
als volgt terug:
• Deel Ethiek: Hier staat vooral het Normatieve denken centraal.
• Deel Duurzaamheid: Hier staan vooral het Systemische en Lange Termijn denken centraal.
1
,2 Waarden en normen
2.1 Terug naar het begin: 8 concepten:
• Waarden
• Normen
• Moraal
• Ethiek
• Wet
• Cultuur
• Technologie
• Bedrijfsethiek
2. De Evolutie van Ethiek: Van God naar het Individu (Waarden en normen)
2.1 Wat is ethiek?
Ethiek maakt abstracte begrippen als 'waarden' tastbaar.
• Fundament: In elke samenleving ontstaan fundamentele normen (geboden) die vastheid
krijgen door ze op te schrijven.
• Functie: Omdat mensen niet perfect zijn en soms regels breken, dient ethiek als een
streefdoel en een ruggengraat voor menselijke interactie.
• Handhaving: Normen worden levend gehouden door sociale controle of dwingende
wetgeving (strafmaat).
2.2 De Premoderne Samenleving: De externe bron
In het verleden was er een onlosmakelijke band tussen moraal en religie.
• Bron: De regels kwamen niet van de mens, maar van God.
• Kenmerk: De bron van waarden lag buiten het individu. Je had als persoon geen
zeggenschap over de regels; je kon niet spreken van "mijn" waarden.
• Impact: Voor een groot deel van de wereldbevolking is deze band tussen geloof en
gedragsregels vandaag de dag nog steeds de realiteit.
2.3 De Moderne Tijd: De mens als bron
Met de Verlichting (o.a. Immanuel Kant) verschoof de focus.
• Sapere Aude (Durf te denken): De bron van moraal verschoof van God naar de menselijke
ratio. Je hebt geen religie nodig om in te zien dat je niet mag doden; dat volgt uit rationeel
inzicht.
• Politiek: Macht werd niet langer gelegitimeerd door God, maar door rationele keuzes van
mensen.
• Verschuiving: Deze verandering gebeurde niet overal tegelijk. In de 18e eeuw was dit
vooral een zaak van de elite, terwijl religieuze structuren voor het gewone volk nog als
noodzakelijk werden gezien.
2
,2.4 De Hedendaagse Samenleving: Individualisering en Diversiteit
Sinds de jaren '70 is de religieuze structuur in het Westen grotendeels verdwenen en zijn we
"individuen van de moderniteit" geworden.
• Individualisering: We bepalen nu zelf "mijn" waarden en normen. Dit leidt tot een sterke
diversificatie: waarden veranderen sneller en verschillen per persoon.
• Waardendiversiteit: We leven in een wereld met een enorme variëteit aan ideeën over
relaties, omgangsvormen en levensstijlen.
• De Uitdaging: Veel samenlevingen hebben moeite met deze diversiteit (denk aan de Brexit
of het gesloten beleid van Japan).
• Oplossing: Scholing is cruciaal. Hoe hoger opgeleid, hoe beter men vaak in staat is om met
deze complexiteit om te gaan.
2.5 Conclusie voor het Bedrijfsleven
In een geglobaliseerde en mobiele wereld zal diversiteit alleen maar toenemen.
• Op de werkvloer is leren omgaan met waardendiversiteit een essentiële competentie.
• Bedrijven stellen steeds vaker expliciete richtlijnen op over welk gedrag geaccepteerd
wordt om deze diversiteit in goede banen te leiden.
2.6 Waardeverschuivingen: De Wereld Beweegt
Waarden en normen zijn niet statisch; ze verschuiven continu. Wie blijft denken en handelen zoals
30 jaar geleden, "mist de boot".
• Voorbeeld: Gelijkheid Man-Vrouw:
o Vroeger: Strikte scheiding in aula's, geen stemrecht, beperkte autonomie.
o Nu: Toenemende gelijkheid in onderwijs en inkomen.
o Maatschappelijke impact: De stijging van het aantal eenpersoonshuishoudens
(bijv. 55% in Parijs) is een gevolg van de toegenomen autonomie en economische
gelijkheid van individuen.
• Het Dinosaurus-effect (De 'Harvey Weinstein' casus):
o Iemand die decennialang hetzelfde (foute) gedrag vertoont terwijl de
maatschappelijke normen veranderen, wordt een "dinosaurus".
o Gedrag dat 40 jaar geleden werd getolereerd (machtsmisbruik), leidt nu tot een
totale val door veranderde normatieve gevoeligheid.
o Lessen voor organisaties: Bedrijven moeten deze verschuivingen inbouwen in hun
structuur om schandalen en processen te voorkomen.
3
, 2.7 Het Onderscheid: Wet versus Interne Norm
Er bestaat vaak een grote kloof tussen wat de wet voorschrijft en wat mensen daadwerkelijk als
hun "interne norm" hanteren.
• De Wet als referentiepunt: De wet zegt 120 km/u, maar de interne norm van de chauffeur
is vaak "rijden tot de limiet van wat de politie tolereert".
• Sociale acceptatie: Vroeger was "drinken en rijden" of belastingontduiking (Luxemburg-
fraude) illegaal volgens de wet, maar sociaal geaccepteerd binnen de interne norm.
Vandaag is de sociale norm rond alcohol in het verkeer drastisch strenger geworden.
• Conclusie: Wetgeving alleen is niet genoeg om gedrag te sturen; de interne norm (het
morele kompas) moet volgen.
3. Praktische Toepassing in de Organisatie
3.1 Opportuniteiten van Diversiteit en Gelijkheid
Bedrijven die de waardeverschuivingen begrijpen, kunnen dit omzetten in kansen:
• Quota & Diversiteit: Vrouwen in de raad van bestuur of op hogere managementniveaus.
• Work-life Balance: Bedrijven profileren zich door zorgfaciliteiten (zoals
kinderopvang/crèches) te sponsoren om talent aan te trekken.
3.2 Normatief Denken in de Praktijk
• Kosten-batenanalyse is niet genoeg: Ethische dilemma’s gaan verder dan geld.
Bijvoorbeeld: je sponsort nooit een terroristische organisatie, ongeacht de winst.
• Transparantie: In onze huidige geglobaliseerde wereld komt alles uiteindelijk boven water.
"Ethische blindheid" is een groot bedrijfsrisico.
3.3 De Kern van Moraal (Moraal = Gedrag)
Moraal is in essentie een gedragspatroon dat je vertoont zonder dat iemand je daarop hoeft aan te
spreken. Het is de onzichtbare sturing van ons dagelijks handelen.
4. Moraal en Internalisatie: De IJsberg van Gedrag
Het grootste deel van ons gedrag wordt niet gestuurd door wetten, maar door wat we hebben
aangeleerd en "ingebakken" zit in ons systeem.
4.1 Het ijsbergmodel
Waarden, normen en ethiek zitten voor 99% onder water.
• Geïnternaliseerd gedrag: Dit is gedrag dat je vertoont zonder dat iemand je eraan moet
herinneren. Je zet een wet of een sociale regel om in een automatisch handelen.
• Voorbeelden: Hoe dicht je naast iemand gaat zitten in de aula, of het feit dat je op een
stoel gaat zitten en niet vooraan blijft staan. Er is geen wet die dit dwingt, maar we hebben
de norm "geïnternaliseerd".
• Normatieve capaciteit: Het vermogen om deze onzichtbare patronen te herkennen.
Iedereen (en elk land, zoals Spanje vs. België) heeft zijn eigen "ijsberg".
4
