Technologie en Recht - uitgebreide samenvatting boek

2026




Technologie en
recht
EDITIE 1 JANUARI 2025
+ TOEVOEGINGEN OP TOLEDO GEPLAATST

,Inhoudsopgave
DEEL 1: Computer- en internettechnologieën...................................................5
Hoofdstuk 1: Computersystemen, algoritmes en software..............................................5
1.1. Inleiding............................................................................................................... 5
1.2. Computersystemen..............................................................................................5
1.2.1. De digitale revolutie......................................................................................5
1.2.2. Computers..................................................................................................... 6
1.2.3. Elektronica en de wet van Moore...................................................................8
1.2.4. Toekomstige computerarchitecturen..............................................................9
1.3. Algoritmes.......................................................................................................... 11
1.3.1. Wat is een algoritme?..................................................................................11
1.3.2. Kenmerken van algoritmes..........................................................................12
1.3.3. Classificatie van algoritmes.........................................................................12
1.3.4. Illustratie: algoritmes voor het ‘raad-mijn-getal’-spelletje...........................13
1.4. Software............................................................................................................. 16
1.4.1. Softwareontwikkeling...................................................................................16
1.4.2. Softwarecode en fouten (bugs)....................................................................17
1.4.3. Openbronsoftware.......................................................................................18
Hoofdstuk 2: Computernetwerken, internet en cloud...................................................18
2.1. Inleiding............................................................................................................. 18
2.2. Computernetwerken en het internet..................................................................18
2.2.1. Het nut van communicatie- en computernetwerken....................................19
2.2.2. Een beknopte geschiedenis van netwerken en het internet.........................20
2.2.3. Het wereldwijde web en zijn verschillende fasen.........................................23
2.2.4. Technische aspecten van computernetwerken en het internet....................24
2.3. Cloudcomputing................................................................................................. 28
2.3.1. Wat is de cloud?........................................................................................... 28
2.3.2. Vormen van cloudcomputing.......................................................................29
2.3.3. Types van cloud........................................................................................... 30
2.3.4. Bedenking bij cloudcomputing.....................................................................31
2.4. Het internet der dingen (IoT):.............................................................................31
2.4.1. Definitie en kenmerken................................................................................32
2.4.2. De architectuur van het internet der dingen................................................32
2.4.3. Toepassingen van het internet der dingen...................................................33
2.4.4. Uitdagingen voor het internet der dingen....................................................34

DEEL 2: Autonome en intelligente systemen..................................................35
Hoofdstuk 3: Big data en artificiële intelligentie: basisconcepten.................................35
3.1. Inleiding............................................................................................................. 35
3.2. Big Data............................................................................................................. 35
3.2.1. Big Data: de drie V’s en datagedreven analyses..........................................35
3.2.2. Het Big Data-proces uitgelegd.....................................................................37
3.2.3. Enkele toepassingsgebieden........................................................................39
3.3. Artificiële Intelligentie......................................................................................... 40
3.3.1. Evolutie van het begrip AI............................................................................40
3.3.2. De definitie(s) van AI...................................................................................41
3.3.3. Enkele kenmerken van AI.............................................................................42

1

, 3.3.4. Een verdere verfijning van AI.......................................................................43
3.4. Neurale netwerken............................................................................................. 44
3.4.1. Wat zijn (diepe) neurale netwerken.............................................................44
3.4.2. Waarom worden neurale netwerken gebruikt..............................................46
3.4.3. Hoe leren neurale netwerken.......................................................................46
3.4.4. Types neurale netwerken.............................................................................50
3.5. Maatschappelijke uitdagingen............................................................................52
3.5.1. Privacy......................................................................................................... 52
3.5.2. Gelijkheid en non-discriminatie....................................................................53
3.5.3. Vrijheidsrechten........................................................................................... 54
3.5.4. Energie en klimaat.......................................................................................54
Hoofdstuk 4: Uitdieping: slimme algoritmes voor de analyse en generatie van beeld en
tekst............................................................................................................................. 54
4.1. Inleiding............................................................................................................. 54
4.2. Slimme beeldanalyse en beeldgeneratie............................................................54
4.2.1. Korte inleiding tot computervisie.................................................................54
4.2.2. Beeldinterpretatie........................................................................................56
4.2.3. Beeldgeneratie............................................................................................ 60
4.2.4. Uitdagingen bij computervisie en beeldgeneratie........................................62
4.3. Slimme tekstanalyse en tekstgeneratie..............................................................67
4.3.1. Korte inleiding tot natuurlijke taalverwerking..............................................67
4.3.2. Neurale netwerkarchitecturen voor spraakverwerking................................69
4.3.3. Tekstanalyse (text mining)...........................................................................71
4.3.4. Tekstgeneratie............................................................................................. 73
Hoofdstuk 5: De regulering van artificiële intelligentie.................................................76
5.1. Inleiding............................................................................................................. 76
5.2. Regulering van technologie................................................................................76
Technologie en samenleving – theoretische kaders...............................................76
Regulering v AI...................................................................................................... 78
5.2.1. Recht........................................................................................................... 78
5.2.2. Normen........................................................................................................ 79
5.2.3. De markt...................................................................................................... 83
5.2.4. De architectuur / de technologie (technische standaarden)........................83
5.3. Het belang van data voor AI...............................................................................85
5.4. De regulering van artificiële intelligentie in de Europese Unie...........................86
5.4.1. De weg naar de AI-Verordening...................................................................86
5.4.2. De AI-Verordening........................................................................................86
5.4.3. Belangrijke update (extra leerstof Toledo)...................................................91
5.5. Het Verdrag inzake AI van de Raad van Europa..................................................92
5.6. De regulering van artificiële intelligentie buiten Europa.....................................93
5.6.1. De Verenigde Staten....................................................................................93
5.6.2. China........................................................................................................... 94
5.6.3. Afrika........................................................................................................... 94
5.6.4. Latijns-Amerika............................................................................................ 95
5.6.5. Extra leerstof Toledo....................................................................................95
Hoofdstuk 6: Ten gronde: AI en buitencontractuele aansprakelijkheid..........................96
6.1. Inleiding............................................................................................................. 96
6.2. Context............................................................................................................... 96
6.3. Productaansprakelijkheid....................................................................................98
6.3.1. Software als een ‘product’?.........................................................................98
2

, 6.3.2. Wanneer is AI ‘gebrekkig’?...........................................................................99
6.3.3. Verweermiddelen van de producent..........................................................100
6.4. Foutaansprakelijkheid.......................................................................................100
6.4.1. Welke actoren kunnen een fout begaan?...................................................100
6.4.2. Het ‘foutieve’ gebruik van AI-systemen.....................................................101
6.5. Objectieve aansprakelijk?.................................................................................103
6.6. Rechtspersoonlijkheid voor AI-systemen..........................................................104
Hoofdstuk 7: Ten gronde: slimme algoritmes in de rechtspraak.................................105
7.1. Inleiding........................................................................................................... 105
7.2. Het concept ‘legal tech’....................................................................................105
7.2.1. Wat is legal tech?.......................................................................................105
7.2.2. ‘Open data’, open data-Richtlijn, Data Governance Act en Data Act..........108
7.2.3. Openbaarheid van rechtspraak in België...................................................115
7.3. AI in rechtbanken............................................................................................. 118
7.3.1. Geautomatiseerde besluitvormingssystemen en beslissingsondersteunende
systemen............................................................................................................. 118
7.3.2. Online geschillenbeslechting en cybercourts.............................................119
7.3.3. Legal analytics en voorspellingsalgoritmes................................................120
7.3.4. Opportuniteiten van AI in de rechtbanken.................................................123
7.3.5. Uitdagingen van AI in rechtbanken............................................................125
7.3.6. Regulering van AI in rechtbanken..............................................................127

DEEL 3: Privacy- en cyberbeveiligingstechnologieën....................................129
Hoofdstuk 8: Online privacy........................................................................................129
8.1. Inleiding........................................................................................................... 129
8.2. Basisbegrippen................................................................................................. 129
8.2.1. Privacy: definities, perspectieven en taxonomieën....................................129
8.2.2. Privacy-by-design......................................................................................132
8.2.3. Privacytechnologie (privacy engingeering)................................................133
8.3. Uitdagingen voor online privacy.......................................................................136
8.3.1. Metadata en verkeersanalyse....................................................................136
8.3.2. Tracering online (‘online tracking’)............................................................137
8.4. Anonimiseren van databanken en differentiële privacy....................................151
8.4.1. Belangrijk: het onderscheid tussen ‘anonimiseren’ en ‘pseudonimiseren’. 151
8.4.2. Hoe veilig zijn ‘geanonimiseerde’ datasets?..............................................153
8.4.3. Anonimiseringstechnieken.........................................................................156
8.4.4. Pseudonimiseringtechnieken.....................................................................165
8.4.4. Afsluitende beschouwing...........................................................................167
Hoofdstuk 9: Beveiligingstechnologieën.....................................................................169
9.1. Inleiding........................................................................................................... 169
9.2. Cyberdreigingen............................................................................................... 169
9.2.1. De evolutie van ‘cyberspace’.....................................................................169
9.2.2. Illustraties van cyberbeveiligingsrisico’s of -bedreigingen.........................170
9.2.3. Wat zijn de onderliggende oorzaken van cyberbeveiligingsincidenten?.....175
9.3. Basisconcepten van cyberbeveiliging...............................................................176
9.3.1. Wat is cyberbeveiliging..............................................................................176
9.3.2. Vereisten inzake computerbeveiliging.......................................................177
9.3.3. Doelstellingen en eigenschappen van computerbeveiliging......................178
9.3.4. Beveiligingsinbreuken................................................................................180


3

,DEEL 4: Blockchaintechnologie en slimme contracten...................................183
Hoofdstuk 10: Basisconcepten van blockchaintechnologie.........................................183
10.1. Inleiding......................................................................................................... 183
10.2. Blockchain: wat en wanneer?.........................................................................183
10.2.1. Wat is een blockchain?............................................................................183
10.2.2. Types blockchain......................................................................................184
10.2.3. Voordelen en eigenschappen van een blockchain....................................186
10.2.4. Uitdagingen voor blockchain...................................................................187
10.3. Basisconcepten van blockchain......................................................................189
10.3.1. Hashfuncties............................................................................................ 189
10.3.2. Merkle-boom............................................................................................ 191
10.3.3. Tijdstempels (timestamping)...................................................................191
10.3.4. Digitale handtekeningen..........................................................................192
10.4. Bitcoin (BTC)................................................................................................... 193
10.4.1. Digitaal geld (en de uitdagingen)............................................................193
10.4.2. Ontstaan en doel van Bitcoin...................................................................195
10.4.3. Werking van Bitcoin.................................................................................196
10.4.4. Uitdagingen voor Bitcoin.........................................................................198
10.5. Ethereum........................................................................................................ 200
10.6. Non-Fungible Tokens (NFT’s)...........................................................................202
10.7. Slimme contracten (smart contracts).............................................................203
10.7.1. Wat is een slim contract?.........................................................................203
10.7.2. Voor- en nadelen van een slim contract...................................................204
10.7.3. Slimme contracten ‘maken’.....................................................................204
10.7.4. Slimme contracten in de praktijk.............................................................205
Hoofdstuk 11: Juridische uitdagingen van blockchaintechnologie en slimme contracten
................................................................................................................................... 205
11.1. Inleiding......................................................................................................... 205
11.2. Blockchain en de Algemene Verordening Gegevensbescherming...................205
11.2.1. Toepassingsgebied van de AVG................................................................206
11.2.2. Rechten en principes van de AVG............................................................208
11.2.3. Blockchain als een kans voor de AVG......................................................209
11.3. Juridische uitdagingen van slimme contracten...............................................209
11.3.1. Totstandkoming van een slim contract....................................................209
11.3.2. Interpretatie en uitleg van een slim contract...........................................210
11.3.3. Relativiteit en tegenstelbaarheid.............................................................210
11.3.4. Ontbinding van een slim contract............................................................211

DEEL 5: Recente grensverleggende technologieën.......................................211
Hoofdstuk 12: Biotechnologie.....................................................................................211
12.1. Inleiding......................................................................................................... 211
12.2. Definitie en classificatie van biotechnologische technieken...........................212
12.3. Klassieke veredeling.......................................................................................212
12.4. Genetische modificatie...................................................................................214
12.4.1. Genetische modificatie van bacteriën en gisten......................................214
12.4.2. Genetische modificatie van planten.........................................................215
12.4.3. Genetische modificatie van dieren..........................................................215
12.5. Genoombewerking......................................................................................... 215
12.6. De wetgeving rond biotechnologie.................................................................217
12.6.1. Ethische beschouwingen bij toepassing van klassieke selectie................217
4

, 12.6.2. De wetgeving bij toepassing van genetische modificatie........................217
12.6.3. De wetgeving bij toepassing van genoombewerking...............................219
Hoofdstuk 13: Van nanotechnologie tot uitgebreide en virtuele realiteiten................222
13.1. Inleiding......................................................................................................... 222
13.2. Context........................................................................................................... 222
13.2.1. Golven van innovatie...............................................................................222
13.2.2. Wetgeving bij nieuwe technologieën.......................................................223
13.3. Enkele opkomende technologieën met grote impact......................................224
13.3.1. Nanotechnologie en nog kleiner..............................................................224
13.3.2. Robots en androïden................................................................................225
13.3.3. Versmelting van de biologische mens met technologie...........................227
13.4. Virtuele en uitgebreide realiteiten en metaversums.......................................228
13.4.1. Basisconcepten........................................................................................ 228
13.4.2. Opportuniteiten van uitgebreide en virtuele realiteiten...........................230
13.4.3. Juridische uitdagingen van uitgebreide en virtuele realiteiten.................231
13.4.4. Regulering van uitgebreide en virtuele werelden in de Europese Unie....233



DEEL 1: Computer- en internettechnologieën
Hoofdstuk 1: Computersystemen, algoritmes en
software
1.1. Inleiding
- Computers en de software die ze uitvoeren vormen de motor vd digitale
transformatie die momenteel vlolop in onze samenleving ad gang is en die
een impact heeft op al wat we doen

1.2. Computersystemen
- Onze samenleving w momenteel gekenmerkt door een digitale revolutie =
de digitale transformatie
 Deze w gedragen door computers

1.2.1. De digitale revolutie
- Digitale revolutie is kernpunt in huidig beleid vd EU -> EU steunt deze
evolutie + zet hier de afgelopen tijd op in
- Heeft nu al ingrijpende impact op onze manier van leven, wonen en
werken
 Digitaal verwerken van data en documenten
 Digitaliseren van de processen in bedrijven en organisaties
 Volledige digitalisering van de samenleving zelf (= voll leven ie
digitale cultuur, waarbij ook contacten en communicatie hoofdzak
via cyberwereld verlopen)
Impact zal nog veel groter w komende jaren
- Impact is:
 Sociaal-economisch
->k bestaande markt grondig omgooien (vb andere eco spelers die
voortaan markt domineren)
 Mentaal-cultureel

5

, ->vraagt grote omslag v mensen
- W mogelijk gemaakt door de enorme vooruitgang id informatie- en
communicatietechnologie (ICT), zowel inzake ICT-hardware als de ICT-
software

1.2.2. Computers
- Digitale revolutie w gedragen door computers (hardware en software) die
via netwerken (wereldwijd) verbonden zijn
 Computers komen op veel wijzen voor -> vaak niet eens zichtbaar
voor gebruiker (vb in huishoudapparaten, auto)
- Computer verschilt fundamenteel van andere uitvindingen v techn
apparaten, omdat de computer via software programmeerbaar is voor
meerdere toepassingen
 Vb broodrooster kan enkel gebruikt om brood te roosteren

Een computer: hardwaremachine om berekeningen uit te voeren, die met
software programmeerbaar is om op dezelfde machine meerdere programma’s te
k uitvoeren
=>apparaat waarmee gegevens (data) volgens formele procedures (algoritmes)
verwerkt/bewerkt k w om tot het gewenste resultaat te komen


1.2.2.1. De evolutie van computers
- 19e eeuw: 1e programmeerbare rekenmachines of computers mbv
mechanische componenten
20e eeuw: elektronische componenten w gebruikt
Tweede wereldoorlog en koude oorlog: grote drijfveren om krachtigere
computers te bouwen
- 1e elektronische computers met elektronenbuizen waren groot, verbruikten
veel en weinig bedrijfszeker
=>verbetering door komst v halfgeleidertransistor (1947), ontwikkeling v
geïntegreerde schakeling (chips) en CMOS-halfgeleidertechnologie =>
snellere en betrouwbaardere computers die minder verbruikten
- Door almaar verdergaande schaalverkleining vd transitoren w computers
steeds kleiner, maar ook steeds krachtiger (zie infra wet van Moore) =>
ontwikkeling vd persoonlijke computer en later vd laptop en de tablet
- Opkomst v hardware bedrijven (vb Intel, Apple, …)
Opkomst v bedrijven die software aanbieden als product (vb Microsoft,
Abode): aanbieden v besturingssysteem + bijhorende applicatiesoftware
Nu ook softwarediensten aangeboden via internet (Netflix, Google,
Facebook, Spotify)

1.2.2.2. De von Neumann-computerarchitectuur
- De huidige computers gebruiken de von Neumann-architectuur
- Gebaseerd op wat in 1945 door von Neumann w beschreven in ‘First draft
of report on the EDVAC’ -> daarin w een architectuur voor een
elektronische digitale computer beschreven

- De von Neumann-computer bestaat uit:
 Een centrale verwerkingseenheid (Central Processing Unit of CPU),
bestaande uit:

6

, o Een rekenkundig-logische eenheid (Arithmetic/Logic Unit of
ALU)
o Een besturingseenheid
 Een computergeheugen -> om zowel data als de instructies op te
slaan
 Invoer- en uitvoermechanismen

- Werkt als volgt:
 Computer w geprogrammeerd met een softwareprogramma (=
reeks instructies die achtereenvolgens w uitgevoerd od ingevoerde
gegevens)
 Dat programma w door programmeurs opgesteld en vervolgens
ingelezen en opgeslagen ih geheugen vd computer
 De CPU haalt één voor één de programma-instructies uit het
geheugen en voert ze uit od data die ingevoerd w en die eveneens
ih geheugen vd computer w opgeslagen
=>Hoofdstappen v elke cyclus:
 Opladen vd instructie vanuit het geheugen
ih instructieregister
 Decoderen vd instructie in concrete
controlesignalen voor de blokken die men id
ALU nodig heeft
 Uitvoeren vd instructie op die blokken
 Veelal gevolgd door wegschrijven vd
resultaten ih geheugen
->De hardware bestaat uit (micro)elektronica
->De ingevoerde gegevens m 1st gedigitaliseerd w
(= omgezet w in reeks v bits (1 en 0)
->Resultaten v (tussen)berekeningen ih programma w opnieuw naar
computergeheugen weggeschreven
->Eindresultaat vd berekeningen w uiteindelijk uitgevoerd en bvb oh
scherm getoond of ie bestand weggeschreven

- Door voortdurende schaalverkleining vd halfgeleidertechnologie: CPU’s die
als centraal bouwblok in computers gebruikt w, w almaar krachtiger in
rekencapaciteit + opslagcapaciteit vh geheugen in computers neemt
almaar toe
- Merk op: moderne computerchip bevat meerdere processorkernen naast
elkaar die alle met hetzelfde geheugen verbonden zijn (=
multikernprocessoren) => softwareprogramma’s k nog sneller uitgevoerd
w of k verschillende taken in parallel uitvoeren
- Naast de algemene CPU voor numerieke en logische bewerkingen bevat
een computer meestal ook bijk gespec processoren voor spec taken
 Zoals een GPU (Graphical Processing Unit: bestaat uit massief veel
parallelle
rekenkernen, die bepaalde berekeningen sneller kunnen uitvoeren) -
> oorspr bedoeld voor grafische taken, maar ook zeer geschikt voor
neurale netwerken en AI-toepassingen
- Aangezien de ophaling vd volgende instructie en de uitvoering ve
bewerking od data een gemeenschappelijke verbinding naar het
computergeheugen delen, k dit niet op hetzelfde moment plaatsvinden ->
zowel het programma als de data w nl opgeslagen ih geheugen


7

, =>die gezamenlijke toegang vd CPU naar geheugen k soms een
flessenhals zijn die de snelh beperkt waarmee het programma uitgevoerd
kw
->ad andere kant is het makkelijk te herprogrammeren

- Zeer geschikt voor berekeningen, maar niet voor cognitieve taken (vb
gezichtsherkenning)


1.2.3. Elektronica en de wet van Moore
- Technische achtergrond:
 Huidige computers zijn opgebouwd met micro/nano-elektronica
 Het basisbouwblok waaruit elektronica is opgebouwd = de transitor
 Om volledige computer met rekenprocessoren en geheugens te
bouwen zijn dus veel transitoren nodig die met elkaar verbonden m
kw
->om kostprijs daarv te drukken w die transitoren zoveel mogelijk
gezamenlijk in grote aantallen op één geïntegreerde schakeling (=
een chip) gefabriceerd
=>Verkleining van transistoren en bijhorende productieprocessen in
micro-elektronica => kostprijs per transistor wordt in principe
goedkoper !
 Aantal transistoren op een chip is een (ruwe) indicatie van
rekenkracht van de processoren => w sneller en krachtiger

- Wet van Moore: het aantal transitoren op een chip zou elke 2 jaar
verdubbelen, dankzij de continue verkleining vd transitoren waardoor er
meer op 1 chip k
 Moore voorspelde oorspronkelijk in 1965 dat dit elk anderhalf jaar
zou verdubbelen, maar dit bleek fout ingeschat
 Door die voortdurende
schaalverkleining vd
transitoren w de computers
almaar sneller, waardoor meer en
meer rekenkracht verkrijgen

- W bevestigd door grafiek:
 X-as: jaren
 Y-as: # transistoren
 De puntjes: op de markt
gebrachte computerchips
- Rekenkracht v computers neemt exponentieel toe
 Computers worden goedkoper en sneller
 Rekenkracht per computer stijgt
 Totaal aantal computers dat gebruikt w stijgt
 Netwerken tussen computers versterken de exponentiële groei
=>Enorme toename aan rekenkracht
Wat doen we met al die rekenkracht?
 Zelfde problemen sneller oplossen
 Nieuwe types van problemen oplossen binnen dezelfde tijd

8

, =>Dit is de verklarende factor voor de groeiende impact van
softwaretoepassingen en het toenemend belang van
algoritmes
- Exponentiële vs lineaire groei (vd rekenkracht):
 Lineaire groei: er komt altijd een constante hoeveelh
bij de huidige waarde bij (=> geleidelijke toename)
 Exponentiële groei: de huidige waarde w met een
vaste factor vermenigvuldigd (=> explosieve
toename)

- Naast de gewone computer voor alg gebruik w supercomputers ontwikkeld
 = computer met buitengewoon grote bewerkingscapaciteit of
rekenvermogen
 Mogelijk doordat intern veel processoren bevatten die intern met
een zeer snel netwerk verbonden zijn
Ook datacentra: faciliteit waar vele computers en ICT-apparatuur w
samengebracht
 Enorm rekenvermogen, maar vraagt veel energie (en koeling)

- Wat als die exponentiële groei in rekenkracht blijft doorgaan?
 Rekenkracht gaat blijven groeien, maar ooit gaan we tegen een
grens aan lopen
 Omdat mens altijd innovatief
wil blijven => nieuwe
technieken zullen ontwikkeld
w om de groei verder te zetten
 Momenteel naderen
computers een rekenkracht
even krachtig als menselijk
brein
 Tegen 2040-50 w verwacht dat
computers even krachtig
zullen zijn als alle mensen
samen => computers vanaf
dan krachtiger dan de mensheid
= de technologische singulariteit: een breekpunt id tijd waarop
de technologische vooruitgang zo snel zou k gaan dat mensen met
hun huidige intelligentie de resulterende maatschappij niet meer
zouden k begrijpen of beheersen


1.2.4. Toekomstige computerarchitecturen
- Om die exponentiële groei in rekenkracht (die al meer dan een eeuw
plaatsvindt) over die lange periode techn te realiseren waren/zijn er versch
technologieën nodig
- Momenteel onderzoek naar nieuwe technologieën -> welkeen uiteindelijk
zal doorbreken hangt af v performantie, kostprijs en betrouwbaarh




9