Celdeling, erfelijkheid & evolutie – deel 6
Kiemcellen Somatische cellen
- Maken gameten - Vormen alle celtypes van lichaam
- Zorgen voor nakomelingen - Kiembaanvellen beschermen &
- Meiose voortzetten
- Eicellen & spermacellen - DNA mutaties gaan niet over naar
- Haploïd nakomelingen
- Mitose
- Diploïd
Celcyclus & controle op celaantal
Celcyclus
G1 gap
S synthese Interfase
G2 gap
M mitose Celdeling
G1 S
- Onderbreking - DNA wordt gesynthetiseerd
- Groei & voorbereiding op synthese - Replicatie
G2 M
- Rust - Nucleaire splitsing
- Alles wordt gecheckt in de cel - Cytokinse
G0
- Terugtrekking uit cyclus na M
- Terminale differentiatie (moeten niet meer
differentiëren)
- Neuronen, spiercellen
,Celcycluscontrole hangt af van Cdk
Cdk = cycline-afhankelijke proteïne kinasen
- Heeft cycline nodig om als kinase te werken
- Altijd aanwezig (= constitutief)
- Geactiveerd door fosforylering na binden van cycline
- Snelle inactivering
Cycline
- Concentratie varieert
- Vorming: voorbereiding op mitose
- Afbraak: stop mitose
- Afbraak door ubiquitine
- Vorming transcriptie / translatie
- Enzymatisch inactief
- Belangrijk om snel te vormen
Cycline-cdk complex
- Activiteit hangt ook af van fosforylatie & defosforylatie
- Extra proteïne kinasen & fosfatasen aanwezig plotse activering cycline-cdk
- Gefosforyleerd cdk moet ook partieel gedefosforyleerd worden door fosfatase
- Versch. Cdk’s voor versch. fases van celcyclus
- S-Cdk voor synthese, M-Cdk mitose
Ubiquitine
- Afbraak cycline
- Klein eiwit dat op ander eiwit geplaatst kan worden
- Geübiquineerde eiwit wordt gelabeld om afgebroken te worden (door proteasomen)
- APC – anafase promoting complex: zorgt voor ubiquitine
- ! Cdk blijft intact
Cdk inhibitor
- Blokkeren cycline-Cdk complexen
- Controle cycline-Cdk complexen via Cdk inhibitor eiwitten
- Onderbreken celcyclus: geven tijd aan cel om probleem aan te pakken (elke fase moet
volledig worden afgewerkt) anders kanker
Mitose
, G1-fase
G1 G0
Alleen celdeling wanneer voldaan aan: Einde van terminale differentiatie / deling voor lange tijd
- Omgeving goed uitgesteld
- Voldoende nutriënten - Bv. spiercellen mogen niet meer delen, we groeien door
- Toelating om te delen (naburige myoblasten
cellen) - Cyclines verminderen + inhibitie
- Mitogeen signaal
Mitogenen nemen rem op celcyclus weg start G1
- RTK met mitogeen activeert RAS MAPK (mitogeen activated protein kinase)
- Fosforylatie door MAP
- Rb – retinoblastoma
- Onderdrukt vorming cyclines (eiwitten nodig voor volgende fase)
- Gefosforyleerd:
- Synthese cyclines
- Gen transcriptie
- Gemuteerd:
- Inactief
- Ongecontroleerde celdeling
Na DNA-beschadiging kan G1 transitie stoppen bij controlepunt G1
P53 proteïne P21
- = bewaarengel v/h genoom - Cdk inhibitor
- Tumor supressor gen - Inactivatie G1/S-Cdk
- Transcriptieregulator gen van p21 - G1- arrest: DNA herstel / apoptose
(vormt inhibitor voor p21)
- Actief bij DNA-beschadiging
- Altijd aanwezig
Kiemcellen Somatische cellen
- Maken gameten - Vormen alle celtypes van lichaam
- Zorgen voor nakomelingen - Kiembaanvellen beschermen &
- Meiose voortzetten
- Eicellen & spermacellen - DNA mutaties gaan niet over naar
- Haploïd nakomelingen
- Mitose
- Diploïd
Celcyclus & controle op celaantal
Celcyclus
G1 gap
S synthese Interfase
G2 gap
M mitose Celdeling
G1 S
- Onderbreking - DNA wordt gesynthetiseerd
- Groei & voorbereiding op synthese - Replicatie
G2 M
- Rust - Nucleaire splitsing
- Alles wordt gecheckt in de cel - Cytokinse
G0
- Terugtrekking uit cyclus na M
- Terminale differentiatie (moeten niet meer
differentiëren)
- Neuronen, spiercellen
,Celcycluscontrole hangt af van Cdk
Cdk = cycline-afhankelijke proteïne kinasen
- Heeft cycline nodig om als kinase te werken
- Altijd aanwezig (= constitutief)
- Geactiveerd door fosforylering na binden van cycline
- Snelle inactivering
Cycline
- Concentratie varieert
- Vorming: voorbereiding op mitose
- Afbraak: stop mitose
- Afbraak door ubiquitine
- Vorming transcriptie / translatie
- Enzymatisch inactief
- Belangrijk om snel te vormen
Cycline-cdk complex
- Activiteit hangt ook af van fosforylatie & defosforylatie
- Extra proteïne kinasen & fosfatasen aanwezig plotse activering cycline-cdk
- Gefosforyleerd cdk moet ook partieel gedefosforyleerd worden door fosfatase
- Versch. Cdk’s voor versch. fases van celcyclus
- S-Cdk voor synthese, M-Cdk mitose
Ubiquitine
- Afbraak cycline
- Klein eiwit dat op ander eiwit geplaatst kan worden
- Geübiquineerde eiwit wordt gelabeld om afgebroken te worden (door proteasomen)
- APC – anafase promoting complex: zorgt voor ubiquitine
- ! Cdk blijft intact
Cdk inhibitor
- Blokkeren cycline-Cdk complexen
- Controle cycline-Cdk complexen via Cdk inhibitor eiwitten
- Onderbreken celcyclus: geven tijd aan cel om probleem aan te pakken (elke fase moet
volledig worden afgewerkt) anders kanker
Mitose
, G1-fase
G1 G0
Alleen celdeling wanneer voldaan aan: Einde van terminale differentiatie / deling voor lange tijd
- Omgeving goed uitgesteld
- Voldoende nutriënten - Bv. spiercellen mogen niet meer delen, we groeien door
- Toelating om te delen (naburige myoblasten
cellen) - Cyclines verminderen + inhibitie
- Mitogeen signaal
Mitogenen nemen rem op celcyclus weg start G1
- RTK met mitogeen activeert RAS MAPK (mitogeen activated protein kinase)
- Fosforylatie door MAP
- Rb – retinoblastoma
- Onderdrukt vorming cyclines (eiwitten nodig voor volgende fase)
- Gefosforyleerd:
- Synthese cyclines
- Gen transcriptie
- Gemuteerd:
- Inactief
- Ongecontroleerde celdeling
Na DNA-beschadiging kan G1 transitie stoppen bij controlepunt G1
P53 proteïne P21
- = bewaarengel v/h genoom - Cdk inhibitor
- Tumor supressor gen - Inactivatie G1/S-Cdk
- Transcriptieregulator gen van p21 - G1- arrest: DNA herstel / apoptose
(vormt inhibitor voor p21)
- Actief bij DNA-beschadiging
- Altijd aanwezig
