OVERZICHT EN INZICHTVRAGEN BOEK
HOOFDSTUK 0: Inleiding
OVERZICHT
1. Maak een schema met de matrix die als basisstramien dient voor de
historische bespreking in dit boek.
--> Extra document
2. Aan welke vertekeningen is dit boek onderhevig?
o Eurocentrisme: het gaat over de geschiedenis van de psychologie in West-
Europa en Noord-Amerika.
o Indirect speelt in het beschrijven van de geschiedenis van de psychologie ook
een ‘selection bias’ door in de zin dat die psychologie zelf slechts een deel van
de bevolking bestudeert (WEIRDest people, vertekening met betrekking tot
huidskleur)
o Een vertekening is er ook met betrekking tot bijvoorbeeld de rapportering over
het maatschappelijk mensbeeld omdat geschiedenis doorgaans enkel gaat over
de bovenlaag van de maatschappij.
o Doordat dit handboek toch ook een gestroomlijnde visie geeft op het verleden
van de psychologie is het ook onderhevig aan de valkuil van de
grotefigurengeschiedenis (zie het volgende hoofdstuk)
HOOFDSTUK 1: Geschiedschrijving
OVERZICHT
1. Contrasteer de traditionele met de hedendaagse kijk op de geschiedenis
van de psychologie.
EBBINGHAUS
De traditionele benadering: lang verleden maar korte geschiedenis!
o Begonnen bij Aristoteles: hij legde al de fundamenten voor de huidige
psychologie
o Ook in de 17e eeuw werd er nagedacht over het bewustzijn.
o Hierna wachten op de wetenschap voor vooruitgang. (Specifiek op de fysiologie)
=> DUS: TRADITIONELE BENADERING:
o Psychologie relevant maken als wetenschapsdiscipline
o Aantonen hoeveel vooruitgang er al geboekt is tov vroeger
1
Eline De Clercq KUL 2025-2026
, o Psychologen worden intellectuele erfgenamen van auteurs uit het verleden
(psychologen avant la lettre!)
o Nu: we stellen dezelfde vragen als vroeger, maar de methode verschilt.
o Men mag vertrouwen hebben in de toekomst van de psychologie
HEDENDAAGSE BENADERING
o Beschrijven van het verleden als verantwoording van de huidige positie wordt
tegenwoordig niet meer onderschreven.
o Voor de psychologie is het niet meer nodig om het bestaan hiervan te
rechtvaardigen. De discipline is sterk verankerd in onderzoekscentra en
universitaire opleidingen. Het speelt ondertussen ook een belangrijke
maatschappelijke rol.
o Waarom het verleden dan nog bestuderen? Het antwoord op deze vraag heeft
een inhoudelijke en reflectieve component.
2. Welke componenten omvat de hedendaagse kijk op de geschiedenis van de
psychologie?
INHOUD EN REFLECTIE
INHOUD
o Gaat over de studie van het verleden van deze wetenschap
o De kennis van het verleden is op zich al een voldoende verantwoording voor de
plaats van het vak in de psychologie opleiding.
o Inzicht in het verleden helpt dus om de huidige situatie beter te begrijpen.
o Tegenstellingen etc kan je terugvinden in bv de vroegere discussie tussen
empiristen en rationalisten.
o Het verleden speelt ook een belangrijke rol als het gaat over de afbakening van
wetenschappelijke disciplines.
o Het is een open vraag of de studie van het verleden ook helpt om de toekomst te
voorspellen!
REFLECTIE
o De studie van het verleden gaat niet langer om het verantwoorden van het
bestaan vd psychologie of om het aantonen vd wetenschappelijke kwaliteiten
ervan. Het moet daarentegen juist helpen om de huidige wetenschap kritisch te
bevragen.
o De geschiedenis krijgt zo naast een kennisdoel ook een vormend doel.
o Je moet dus met nieuwe ogen naar de huidige werkelijkheid kijken.
2
Eline De Clercq KUL 2025-2026
, 3. Op welke drie manieren kan de ontdekking van het bewustzijn door de oude
Grieken worden beschreven?
=> Achtergrond info: de term ‘bewustzijn’ wordt gebruikt ipv ‘ziel’, omdat men ‘ziel’ een
te oud woord vond.
- De realistische visie
o De Grieken hebben het bewustzijn ontdekt, zoals bv Columbus het
nieuwe continent Amerika ontdekte.
o Het bewustzijn is een vast en omlijnd object dat ook al bestond voordat
het werd bestudeerd.
o Dit wordt over het algemeen niet gevolgd!
- De instrumentalistische visie
o Grieken konden ook het bewustzijn ontdekt hebben als instrument of
gereedschap van het denken.
o Ze kwamen niet de ware aard van het bewustzijn op het spoor, maar wel
de voordelen die het biedt om de innerlijke mentale ruimte te benoemen.
o Het bewustzijn wordt de studie van het FUNCTIONEREN van het
bewustzijn, niet het bewustzijn op zich.
o Termen zijn dus simpelweg om onderliggende processen te onderzoeken.
- De constructivistische visie
o Laatste mogelijkheid; de Grieken hebben het bewustzijn geconstrueerd.
o Enkel omdat ze erover nadachten, ontstond het.
o Het gaat niet over het bewustzijn zelf, maar hoe de mens/wetenschapper
het bewustzijn voorstelt.
o Anders dan die constructie is er geen object voor deze studie.
o Deze visie wint de laatste jaren!
4. Leg uit wat de constructie van een psychologische werkelijkheid betekent
en welke implicaties dat heeft voor de studie van de geschiedenis van de
psychologie.
- De constructie van de psychologische werkelijkheid staat hierboven uitgelegd.
- De implicaties voor de studie van de geschiedenis van de psychologie:
o Linguïstisch determinisme. Als het bewustzijn echt een construct is, ligt
deze vast in psychologische taal. De psychologie bestudeert een
fenomeen dat zich toont in gedrag, maar deze fenomenen kunnen alleen
gevat worden door de taal. Het determinisme is in het algemeen de leer
van de onvrije wil!
3
Eline De Clercq KUL 2025-2026
, o Geen natuurlijke categorieën. Alle psychologische fenomenen zijn dus
ook geen categorie zoals “appels” en “peren”. De innerlijke
bewustzijnswereld is dus soortgelijk, maar hoe we dat benoemen
verschilt sterk. Bv: godsdienst was ooit belangrijk...
- Eigenlijk hebben we dan enkel de geschiedenis van de constructie van de
psychologische realiteit.
5. Welke strekkingen zijn er mogelijk bij het beschrijven van de geschiedenis
van een wetenschap?
Internalisme, externalisme, sociaal constructivisme, grote figuren vs tijdsgeest
- Internalisme
o Men kan zich beperken tot het onderzoek, de theorieën en de ontdekking
binnen een welomschreven domein. Evoluties verlopen binnen een
specifieke discipline door het strikt volgen van de wetenschappelijke
methode.
o Voorbeeld vd psychologie: bv de verschillende theorieën en de manier
waarop ze elkaar opvolgen bestuderen.
- Externalisme
o Deze visie gaat ook aandacht hebben voor de maatschappelijke context.
o De politieke en economische context zijn ook belangrijk om de
wetenschappelijke vooruitgang te bepalen.
o Maatschappelijke noden vormen een voedingsbodem voor bepaald
onderzoek.
o Voorbeeld binnen psychologie: het leger zorgde voor ontw van
intelligentietesten (Army Alpha Test!)
- Sociaal-constructivisme
o Gefundeerd op gedetailleerde studies vd wetenschappelijke praktijk zelf
vanuit de wetenschapsgeschiedenis, wetenschapsfilosofie en de
sociologie van de kennis.
o Focus ligt op ontwikkelingen binnen een wetenschappelijk domein (zoals
internalisme!)
o Voor het beschrijven van de evolutie is er meer nodig dan alleen de
inhoud van het wetenschappelijk denken (zoals externalisme!)
o Sociologische en psychologische dimensies nodig voor het begrijpen van
wetenschappelijk gedrag!
o Wijst ook op de relativiteit van wetenschappelijke kennis.
o Voorbeeld in de psychologie: bv kijken naar intelligentie testen ->
aandacht voor de manier waarop er een strijd is tussen met elkaar
4
Eline De Clercq KUL 2025-2026
HOOFDSTUK 0: Inleiding
OVERZICHT
1. Maak een schema met de matrix die als basisstramien dient voor de
historische bespreking in dit boek.
--> Extra document
2. Aan welke vertekeningen is dit boek onderhevig?
o Eurocentrisme: het gaat over de geschiedenis van de psychologie in West-
Europa en Noord-Amerika.
o Indirect speelt in het beschrijven van de geschiedenis van de psychologie ook
een ‘selection bias’ door in de zin dat die psychologie zelf slechts een deel van
de bevolking bestudeert (WEIRDest people, vertekening met betrekking tot
huidskleur)
o Een vertekening is er ook met betrekking tot bijvoorbeeld de rapportering over
het maatschappelijk mensbeeld omdat geschiedenis doorgaans enkel gaat over
de bovenlaag van de maatschappij.
o Doordat dit handboek toch ook een gestroomlijnde visie geeft op het verleden
van de psychologie is het ook onderhevig aan de valkuil van de
grotefigurengeschiedenis (zie het volgende hoofdstuk)
HOOFDSTUK 1: Geschiedschrijving
OVERZICHT
1. Contrasteer de traditionele met de hedendaagse kijk op de geschiedenis
van de psychologie.
EBBINGHAUS
De traditionele benadering: lang verleden maar korte geschiedenis!
o Begonnen bij Aristoteles: hij legde al de fundamenten voor de huidige
psychologie
o Ook in de 17e eeuw werd er nagedacht over het bewustzijn.
o Hierna wachten op de wetenschap voor vooruitgang. (Specifiek op de fysiologie)
=> DUS: TRADITIONELE BENADERING:
o Psychologie relevant maken als wetenschapsdiscipline
o Aantonen hoeveel vooruitgang er al geboekt is tov vroeger
1
Eline De Clercq KUL 2025-2026
, o Psychologen worden intellectuele erfgenamen van auteurs uit het verleden
(psychologen avant la lettre!)
o Nu: we stellen dezelfde vragen als vroeger, maar de methode verschilt.
o Men mag vertrouwen hebben in de toekomst van de psychologie
HEDENDAAGSE BENADERING
o Beschrijven van het verleden als verantwoording van de huidige positie wordt
tegenwoordig niet meer onderschreven.
o Voor de psychologie is het niet meer nodig om het bestaan hiervan te
rechtvaardigen. De discipline is sterk verankerd in onderzoekscentra en
universitaire opleidingen. Het speelt ondertussen ook een belangrijke
maatschappelijke rol.
o Waarom het verleden dan nog bestuderen? Het antwoord op deze vraag heeft
een inhoudelijke en reflectieve component.
2. Welke componenten omvat de hedendaagse kijk op de geschiedenis van de
psychologie?
INHOUD EN REFLECTIE
INHOUD
o Gaat over de studie van het verleden van deze wetenschap
o De kennis van het verleden is op zich al een voldoende verantwoording voor de
plaats van het vak in de psychologie opleiding.
o Inzicht in het verleden helpt dus om de huidige situatie beter te begrijpen.
o Tegenstellingen etc kan je terugvinden in bv de vroegere discussie tussen
empiristen en rationalisten.
o Het verleden speelt ook een belangrijke rol als het gaat over de afbakening van
wetenschappelijke disciplines.
o Het is een open vraag of de studie van het verleden ook helpt om de toekomst te
voorspellen!
REFLECTIE
o De studie van het verleden gaat niet langer om het verantwoorden van het
bestaan vd psychologie of om het aantonen vd wetenschappelijke kwaliteiten
ervan. Het moet daarentegen juist helpen om de huidige wetenschap kritisch te
bevragen.
o De geschiedenis krijgt zo naast een kennisdoel ook een vormend doel.
o Je moet dus met nieuwe ogen naar de huidige werkelijkheid kijken.
2
Eline De Clercq KUL 2025-2026
, 3. Op welke drie manieren kan de ontdekking van het bewustzijn door de oude
Grieken worden beschreven?
=> Achtergrond info: de term ‘bewustzijn’ wordt gebruikt ipv ‘ziel’, omdat men ‘ziel’ een
te oud woord vond.
- De realistische visie
o De Grieken hebben het bewustzijn ontdekt, zoals bv Columbus het
nieuwe continent Amerika ontdekte.
o Het bewustzijn is een vast en omlijnd object dat ook al bestond voordat
het werd bestudeerd.
o Dit wordt over het algemeen niet gevolgd!
- De instrumentalistische visie
o Grieken konden ook het bewustzijn ontdekt hebben als instrument of
gereedschap van het denken.
o Ze kwamen niet de ware aard van het bewustzijn op het spoor, maar wel
de voordelen die het biedt om de innerlijke mentale ruimte te benoemen.
o Het bewustzijn wordt de studie van het FUNCTIONEREN van het
bewustzijn, niet het bewustzijn op zich.
o Termen zijn dus simpelweg om onderliggende processen te onderzoeken.
- De constructivistische visie
o Laatste mogelijkheid; de Grieken hebben het bewustzijn geconstrueerd.
o Enkel omdat ze erover nadachten, ontstond het.
o Het gaat niet over het bewustzijn zelf, maar hoe de mens/wetenschapper
het bewustzijn voorstelt.
o Anders dan die constructie is er geen object voor deze studie.
o Deze visie wint de laatste jaren!
4. Leg uit wat de constructie van een psychologische werkelijkheid betekent
en welke implicaties dat heeft voor de studie van de geschiedenis van de
psychologie.
- De constructie van de psychologische werkelijkheid staat hierboven uitgelegd.
- De implicaties voor de studie van de geschiedenis van de psychologie:
o Linguïstisch determinisme. Als het bewustzijn echt een construct is, ligt
deze vast in psychologische taal. De psychologie bestudeert een
fenomeen dat zich toont in gedrag, maar deze fenomenen kunnen alleen
gevat worden door de taal. Het determinisme is in het algemeen de leer
van de onvrije wil!
3
Eline De Clercq KUL 2025-2026
, o Geen natuurlijke categorieën. Alle psychologische fenomenen zijn dus
ook geen categorie zoals “appels” en “peren”. De innerlijke
bewustzijnswereld is dus soortgelijk, maar hoe we dat benoemen
verschilt sterk. Bv: godsdienst was ooit belangrijk...
- Eigenlijk hebben we dan enkel de geschiedenis van de constructie van de
psychologische realiteit.
5. Welke strekkingen zijn er mogelijk bij het beschrijven van de geschiedenis
van een wetenschap?
Internalisme, externalisme, sociaal constructivisme, grote figuren vs tijdsgeest
- Internalisme
o Men kan zich beperken tot het onderzoek, de theorieën en de ontdekking
binnen een welomschreven domein. Evoluties verlopen binnen een
specifieke discipline door het strikt volgen van de wetenschappelijke
methode.
o Voorbeeld vd psychologie: bv de verschillende theorieën en de manier
waarop ze elkaar opvolgen bestuderen.
- Externalisme
o Deze visie gaat ook aandacht hebben voor de maatschappelijke context.
o De politieke en economische context zijn ook belangrijk om de
wetenschappelijke vooruitgang te bepalen.
o Maatschappelijke noden vormen een voedingsbodem voor bepaald
onderzoek.
o Voorbeeld binnen psychologie: het leger zorgde voor ontw van
intelligentietesten (Army Alpha Test!)
- Sociaal-constructivisme
o Gefundeerd op gedetailleerde studies vd wetenschappelijke praktijk zelf
vanuit de wetenschapsgeschiedenis, wetenschapsfilosofie en de
sociologie van de kennis.
o Focus ligt op ontwikkelingen binnen een wetenschappelijk domein (zoals
internalisme!)
o Voor het beschrijven van de evolutie is er meer nodig dan alleen de
inhoud van het wetenschappelijk denken (zoals externalisme!)
o Sociologische en psychologische dimensies nodig voor het begrijpen van
wetenschappelijk gedrag!
o Wijst ook op de relativiteit van wetenschappelijke kennis.
o Voorbeeld in de psychologie: bv kijken naar intelligentie testen ->
aandacht voor de manier waarop er een strijd is tussen met elkaar
4
Eline De Clercq KUL 2025-2026
