Planningssystemen
Deel 1: Internationale planningssystemen (Tom Coppens)
Hoofdstuk 1: Ruimtelijke planning: een inleiding
Wat is ruimtelijke planning?
“spatial planning refers to the methods used largely by the public sector to influence the future distribution of
activities in space”
- Public sector: overheidsactiviteit, maar ook private actoren
- Future-oriented: toekomstgericht, maar ook heden: ruimtelijk mgt & beheer
- Activities in space: functions (type bestemmingen), form (in veel plannen wordt vastgesteld eg de
dakvorm (zadeldak), type/kleur steen)
Ruimtelijke planning = ruimtelijk allocatie/distributie vraagstuk
- Activiteiten die de overheid doet → nadenken over welke soort activiteiten we waar willen plaatsen
in de ruimte (allocatievraagstuk) + hoeveel moeten we plaatsen van eg woningen etc
(distributievraagstuk)
Termen
Ruimtelijke ordening: (spatial planning, aménagement du territoir, Raumordnung
- Beleidsdomein, kan verwijzen naar een lokale dienst
- Ook vergunnen, handhaven & monitoring
- Resultaat van ruimtelijke ontwikkeling (de ruimtelijke orde)
- Beschrijvende term van de ruimtelijke orde; doet uitspraak over de huidige ruimtelijke toestand
Stedenbouw: (urban design, urbanisme)
- Meer gericht op ontwerp en fysiek-ruimtelijke ontwikkeling vd stad
- Wortels in ingenieurswetenschappen en architectuur
- Verwijzend naar stadsdiensten stedenbouw (vergunningen)
Stadsontwikkeling: (urban development, développement urbain)
- Gericht op sociaal-ruimtelijke ontwikkeling vd stad: niet alleen aandacht voor fysieke
verschijningsvorm maar ook naar sociale kenmerken (eg sociale voorzieningen,
tewerkstellingsprogramma’s)
- Vaak inter-/multidisciplinair
Planologie:
- Wetenschappelijke discipline over reflectie v ruimtelijke planning
- Wortels in ingenieurswetenschappen (architectuur), sociale geografie, sociologie, politieke
wetenschappen
Omgevingsbeleid:
- Huidige term waarin ruimtelijke planningsbeleid en milieubeleid samenkomen
,Waarom ruimtelijke planning?
More rational territorial organisation of land use and the linkages between them
- = efficiëntie: ervoor zorgen dat functies die overlast maken niet te dicht zijn bij andere functies eg
vervuilende landbouwbedrijven (stikstof) niet te dicht bij natuurgebieden // lange pendeltijden in VL,
alle energie die we gebruiken om te pendelen is verloren energie
- Bv bedrijven niet te dicht bij woonwijken
- Bv scholen in nabijheid van woonkernen
To balance demands for development with the need to protect the environment
- Afweging tss harde sectoren (wonen, werken, ontspanning) en zachte sectoren
- Afweging tss verschillende ruimteclaims op eenzelfde gebied
To achieve social and economic objectives
Maatschappelijke doelen van planning:
- Militair: binnen stad was ruimte heel schaars dus heel veel regels etc
o Bv: fortengordel Antwerpen
- Economisch: vooral in 50s, 60s veel ideeën gerijpt over streekontwikkeling, naoorlogs plan om
Limburg te industrialiseren -> grote infrastructuurassen (Albert kanaal etc) om industrie daar aan te
trekken → sociale cohesie moet blijven bestaan door gelijke ontwikkeling in het land
o Bv: streekontwikkeling door bedrijventerreinen // uitbouw van knooppunten langs OV
- Sociaal
o Bv: voorzien van huisvesting voor lokale bewoners
o Bv: planning van bijkomende voorzieningen zoals scholen
- Politiek:
o Bv: groene rand v bxl vrijwaren van verfransing: heel veel vd rondliggende gemeentes zijn
Nederlandstalig dus groene gordel zodat zo weinig mogelijk ontwikkelingsmogelijkheden
daar ontstaan
- Ecologisch:
o Bv: vrijwaren van grote gebieden van ontwikkeling voor natuurdoeleinden
- Esthetisch: landschappelijke kwaliteit // boek arcadia ; BE niet geslaagd in esthetische doelstelling
want is moeilijk om ‘goede smaak’ op te leggen
Wet op de stedenbouw (1962)
- Art 1: “De ruimtelijke ordening van het land, de streken, gewesten en gemeenten wordt vastgesteld
in plannen. Die ordening wordt ontworpen zowel uit economisch, sociaal en esthetisch oogpunt als
met het doel 's lands natuurschoon ongeschonden te bewaren”
- Art 1.1.4 belangrijk!!: ruimtelijke behoeften moeten gelijktijdig worden afgewogen ; vrij krachtig
artikel
o “De ruimtelijke ordening is gericht op een duurzame ruimtelijke ontwikkeling waarbij de
ruimte beheerd wordt ten behoeve van de huidige generatie, zonder dat de behoeften van de
toekomstige generaties in het gedrang gebracht worden. Daarbij worden de ruimtelijke
behoeften van de verschillende maatschappelijke activiteiten gelijktijdig tegen elkaar
afgewogen. Er wordt rekening gehouden met de ruimtelijke draagkracht, de gevolgen voor
, het leefmilieu en de culturele, economische, esthetische en sociale gevolgen. Op deze
manier wordt gestreefd naar ruimtelijke kwaliteit”.
o Kampala: stad die immens snel aan het groeien is waardoor er geen tijd is om te plannen,
mensen settlen zich in slechte gebieden, moerasgronden etc waardoor er geen elektriciteit,
wegen → dus oegandeese regering wil het beter doen in andere steden, kijkt naar
secundaire steden om planmatig aan te pakken zodat kampala een beetje kan ontlast
worden
Marktargumenten voor planning
Die aantonen waarom het gerechtvaardigd is om ook in marktsysteem aan planning te doen
1) Undersupply van publieke en gemeenschappelijke goederen
- Private goederen: typical goods: clothes, food, flowers,… -> alles wat
we in de winkel kopen
- Common goods: commons=goederen die uitputbaar zijn maar waar je
geen gebruiksrechten kan van verhandelen // common pool resources:
mines, fisheries, forests,… // eg vishandel in een meer, je kan de vissen
niet op voorhand labelen en zeggen wie welke vis krijgt maar als een
visser een vis opvist, is er minder vis voor andere vissers
o Publieke ruimte kan in een zekere zin gezien worden als
commons
o Eg samentuinen: opbrengst vd tuin is gemeenschappelijk maar als ik alle sla ga oogsten, kan
er niemand anders sla oogsten
o Tragedy of the commons: altijd een tragedie verbonden aan commons want rationele
individuen proberen zoveel mogelijk te consumeren vh gemeenschappelijk goed waardoor
het uitgeput geraakt; als er geen afspraken worden gemaakt door de gemeenschap krijg je
problemen
o Eg cohousing: tuin is common good; keuken op kot is common good, gebeuren ook soms
tragedies als er geen goede afspraken gemaakt worden
o Wanneer je er geen regulering opzet, ga je naar undersupply gaan van zowel common/public
good als private → eg stad zonder planning, alle plaats wordt ingenomen waardoor geen
wegen
- Club goods: artificially scarce goods: cable tv, private parks, cinemas,… // eg lidmaatschap van
netflix
o Je kan er gebruik van maken maar jouw gebruik heeft geen invloed op het gebruik van
iemand anders
- Public goods: collective goods: air, news, sunshine,… // eg beveiliging, defensie, zon, public trust
o Jouw gebruik heeft geen invloed op het gebruik van iemand anders
- Door freeridership: individuele belang spoort niet met het collectieve belang
2) Externaliteiten
- = een kost voor een partij die die kost niet heeft veroorzaakt (externe kost) // kan positief of negatief
zijn
- Door nabijheid: veel externaliteiten op de grondmarkt; mijn ruimtelijke handelingen beïnvloeden de
ruimtelijke handelingen van mijn buur, maar ik betaal er geen marktprijs voor
, o eg de bouw van hoogbouw naast een huis want bv zicht verdwijnt // vervuilde grond eg pfos
3) Distributieve problemen
- Mattheuseffect van marktwerking: “zij die hebben zullen krijgen” // de groep die al veel heeft, krijgt
nog meer ; eg steden die al goed uitgebouwd zijn, groeien beter dan kleinere steden → ongelijke
regionale ontwikkeling
- Rumitelijke verdringing van zwakke economische functies door sterke economische functies:
o Onderaanbod van zwakke functies
o Verarming van diversiteit van functies
- Vooral functies die het meest rendabel zijn zouden overblijven, de rest wordt weggeduwd //
probleem gentrification: vooral residentiele functies komen erbij waardoor de prijs omhoog gaat en
het onmogelijk wordt voor andere functies (eg cultuur) om zich daar te vestigen
- Jane jacobs: diversiteit in functies, gezinnen, ouderdom vd woningen -> gaat het nooit op 1 moment
collectief verouderen (eg the line in Saudi-Arabië gaat veel problemen meebrengen)
4) Hoge transactiekosten
- Transactiekosten = kosten om tot een transactie te komen in de markt; de moeite, tijd en middelen
die je moet investeren om tot een transactie te komen
- Indien de markt niet is gereguleerd, treedt er een grote mate van onzekerheid op en dus ook grote
transactiekosten: wat is de waarde ve grond indien de bestemming niet vast ligt?
o Smeerolie vd economie: hoe lager transactiekosten zijn, hoe meer transacties er gebeuren
en hoe sneller de economie groeit
o Transactiekosten verlagen: eg in delhaize is er een vaste kost voor alles, geen
onderhandelingen dus zijn transactiekosten lager dan op de markt waar onderhandelen de
norm is
o Zonder planning zou de snelheid van transacties veel lager zijn in de vastgoedmarkt en je
weet direct wat je met de grond kan doen
o Vastgoedmarkt wilt versnelling van de vergunningen van de regering omdat transactiekosten
dan lager zouden zijn
• Afweging tss rechtszekerheid en flexibiliteit
- Een gereguleerde markt vermindert het risico bij markttransacties: kopers van gronden kennen hun
toekomstige ‘ontwikkelingsrechten’
Argumenten tegen planning
1) Liberale kritiek
- Centrale planning door de overheid verhindert lokaal initiatief en zet een rem op economische groei
- Marktwerking leidt tot de meest efficiënte allocatie door een evenwicht in vraag en aanbod via het
prijsmechanisme
o Eg planning van de voedselbedeling van antwerpen, je weet de individuele needs niet;
enquete? Niet iedereen vult het in ; participatie? Mensen die tijd hebben en mensen die
sterke mening komen erop af → veel makkelijker om het aan de supermarkten en winkels
over te laten omdat zij cte prikkels krijgen (lege rekken omdat er veel verkocht is) waaraan ze
zich aanpassen dus er komt automatisch een evenwicht tot stand (proces verloopt met
onzichtbare hand die zorgt iedereen krijgt wat die wil (Adam Smith))
Deel 1: Internationale planningssystemen (Tom Coppens)
Hoofdstuk 1: Ruimtelijke planning: een inleiding
Wat is ruimtelijke planning?
“spatial planning refers to the methods used largely by the public sector to influence the future distribution of
activities in space”
- Public sector: overheidsactiviteit, maar ook private actoren
- Future-oriented: toekomstgericht, maar ook heden: ruimtelijk mgt & beheer
- Activities in space: functions (type bestemmingen), form (in veel plannen wordt vastgesteld eg de
dakvorm (zadeldak), type/kleur steen)
Ruimtelijke planning = ruimtelijk allocatie/distributie vraagstuk
- Activiteiten die de overheid doet → nadenken over welke soort activiteiten we waar willen plaatsen
in de ruimte (allocatievraagstuk) + hoeveel moeten we plaatsen van eg woningen etc
(distributievraagstuk)
Termen
Ruimtelijke ordening: (spatial planning, aménagement du territoir, Raumordnung
- Beleidsdomein, kan verwijzen naar een lokale dienst
- Ook vergunnen, handhaven & monitoring
- Resultaat van ruimtelijke ontwikkeling (de ruimtelijke orde)
- Beschrijvende term van de ruimtelijke orde; doet uitspraak over de huidige ruimtelijke toestand
Stedenbouw: (urban design, urbanisme)
- Meer gericht op ontwerp en fysiek-ruimtelijke ontwikkeling vd stad
- Wortels in ingenieurswetenschappen en architectuur
- Verwijzend naar stadsdiensten stedenbouw (vergunningen)
Stadsontwikkeling: (urban development, développement urbain)
- Gericht op sociaal-ruimtelijke ontwikkeling vd stad: niet alleen aandacht voor fysieke
verschijningsvorm maar ook naar sociale kenmerken (eg sociale voorzieningen,
tewerkstellingsprogramma’s)
- Vaak inter-/multidisciplinair
Planologie:
- Wetenschappelijke discipline over reflectie v ruimtelijke planning
- Wortels in ingenieurswetenschappen (architectuur), sociale geografie, sociologie, politieke
wetenschappen
Omgevingsbeleid:
- Huidige term waarin ruimtelijke planningsbeleid en milieubeleid samenkomen
,Waarom ruimtelijke planning?
More rational territorial organisation of land use and the linkages between them
- = efficiëntie: ervoor zorgen dat functies die overlast maken niet te dicht zijn bij andere functies eg
vervuilende landbouwbedrijven (stikstof) niet te dicht bij natuurgebieden // lange pendeltijden in VL,
alle energie die we gebruiken om te pendelen is verloren energie
- Bv bedrijven niet te dicht bij woonwijken
- Bv scholen in nabijheid van woonkernen
To balance demands for development with the need to protect the environment
- Afweging tss harde sectoren (wonen, werken, ontspanning) en zachte sectoren
- Afweging tss verschillende ruimteclaims op eenzelfde gebied
To achieve social and economic objectives
Maatschappelijke doelen van planning:
- Militair: binnen stad was ruimte heel schaars dus heel veel regels etc
o Bv: fortengordel Antwerpen
- Economisch: vooral in 50s, 60s veel ideeën gerijpt over streekontwikkeling, naoorlogs plan om
Limburg te industrialiseren -> grote infrastructuurassen (Albert kanaal etc) om industrie daar aan te
trekken → sociale cohesie moet blijven bestaan door gelijke ontwikkeling in het land
o Bv: streekontwikkeling door bedrijventerreinen // uitbouw van knooppunten langs OV
- Sociaal
o Bv: voorzien van huisvesting voor lokale bewoners
o Bv: planning van bijkomende voorzieningen zoals scholen
- Politiek:
o Bv: groene rand v bxl vrijwaren van verfransing: heel veel vd rondliggende gemeentes zijn
Nederlandstalig dus groene gordel zodat zo weinig mogelijk ontwikkelingsmogelijkheden
daar ontstaan
- Ecologisch:
o Bv: vrijwaren van grote gebieden van ontwikkeling voor natuurdoeleinden
- Esthetisch: landschappelijke kwaliteit // boek arcadia ; BE niet geslaagd in esthetische doelstelling
want is moeilijk om ‘goede smaak’ op te leggen
Wet op de stedenbouw (1962)
- Art 1: “De ruimtelijke ordening van het land, de streken, gewesten en gemeenten wordt vastgesteld
in plannen. Die ordening wordt ontworpen zowel uit economisch, sociaal en esthetisch oogpunt als
met het doel 's lands natuurschoon ongeschonden te bewaren”
- Art 1.1.4 belangrijk!!: ruimtelijke behoeften moeten gelijktijdig worden afgewogen ; vrij krachtig
artikel
o “De ruimtelijke ordening is gericht op een duurzame ruimtelijke ontwikkeling waarbij de
ruimte beheerd wordt ten behoeve van de huidige generatie, zonder dat de behoeften van de
toekomstige generaties in het gedrang gebracht worden. Daarbij worden de ruimtelijke
behoeften van de verschillende maatschappelijke activiteiten gelijktijdig tegen elkaar
afgewogen. Er wordt rekening gehouden met de ruimtelijke draagkracht, de gevolgen voor
, het leefmilieu en de culturele, economische, esthetische en sociale gevolgen. Op deze
manier wordt gestreefd naar ruimtelijke kwaliteit”.
o Kampala: stad die immens snel aan het groeien is waardoor er geen tijd is om te plannen,
mensen settlen zich in slechte gebieden, moerasgronden etc waardoor er geen elektriciteit,
wegen → dus oegandeese regering wil het beter doen in andere steden, kijkt naar
secundaire steden om planmatig aan te pakken zodat kampala een beetje kan ontlast
worden
Marktargumenten voor planning
Die aantonen waarom het gerechtvaardigd is om ook in marktsysteem aan planning te doen
1) Undersupply van publieke en gemeenschappelijke goederen
- Private goederen: typical goods: clothes, food, flowers,… -> alles wat
we in de winkel kopen
- Common goods: commons=goederen die uitputbaar zijn maar waar je
geen gebruiksrechten kan van verhandelen // common pool resources:
mines, fisheries, forests,… // eg vishandel in een meer, je kan de vissen
niet op voorhand labelen en zeggen wie welke vis krijgt maar als een
visser een vis opvist, is er minder vis voor andere vissers
o Publieke ruimte kan in een zekere zin gezien worden als
commons
o Eg samentuinen: opbrengst vd tuin is gemeenschappelijk maar als ik alle sla ga oogsten, kan
er niemand anders sla oogsten
o Tragedy of the commons: altijd een tragedie verbonden aan commons want rationele
individuen proberen zoveel mogelijk te consumeren vh gemeenschappelijk goed waardoor
het uitgeput geraakt; als er geen afspraken worden gemaakt door de gemeenschap krijg je
problemen
o Eg cohousing: tuin is common good; keuken op kot is common good, gebeuren ook soms
tragedies als er geen goede afspraken gemaakt worden
o Wanneer je er geen regulering opzet, ga je naar undersupply gaan van zowel common/public
good als private → eg stad zonder planning, alle plaats wordt ingenomen waardoor geen
wegen
- Club goods: artificially scarce goods: cable tv, private parks, cinemas,… // eg lidmaatschap van
netflix
o Je kan er gebruik van maken maar jouw gebruik heeft geen invloed op het gebruik van
iemand anders
- Public goods: collective goods: air, news, sunshine,… // eg beveiliging, defensie, zon, public trust
o Jouw gebruik heeft geen invloed op het gebruik van iemand anders
- Door freeridership: individuele belang spoort niet met het collectieve belang
2) Externaliteiten
- = een kost voor een partij die die kost niet heeft veroorzaakt (externe kost) // kan positief of negatief
zijn
- Door nabijheid: veel externaliteiten op de grondmarkt; mijn ruimtelijke handelingen beïnvloeden de
ruimtelijke handelingen van mijn buur, maar ik betaal er geen marktprijs voor
, o eg de bouw van hoogbouw naast een huis want bv zicht verdwijnt // vervuilde grond eg pfos
3) Distributieve problemen
- Mattheuseffect van marktwerking: “zij die hebben zullen krijgen” // de groep die al veel heeft, krijgt
nog meer ; eg steden die al goed uitgebouwd zijn, groeien beter dan kleinere steden → ongelijke
regionale ontwikkeling
- Rumitelijke verdringing van zwakke economische functies door sterke economische functies:
o Onderaanbod van zwakke functies
o Verarming van diversiteit van functies
- Vooral functies die het meest rendabel zijn zouden overblijven, de rest wordt weggeduwd //
probleem gentrification: vooral residentiele functies komen erbij waardoor de prijs omhoog gaat en
het onmogelijk wordt voor andere functies (eg cultuur) om zich daar te vestigen
- Jane jacobs: diversiteit in functies, gezinnen, ouderdom vd woningen -> gaat het nooit op 1 moment
collectief verouderen (eg the line in Saudi-Arabië gaat veel problemen meebrengen)
4) Hoge transactiekosten
- Transactiekosten = kosten om tot een transactie te komen in de markt; de moeite, tijd en middelen
die je moet investeren om tot een transactie te komen
- Indien de markt niet is gereguleerd, treedt er een grote mate van onzekerheid op en dus ook grote
transactiekosten: wat is de waarde ve grond indien de bestemming niet vast ligt?
o Smeerolie vd economie: hoe lager transactiekosten zijn, hoe meer transacties er gebeuren
en hoe sneller de economie groeit
o Transactiekosten verlagen: eg in delhaize is er een vaste kost voor alles, geen
onderhandelingen dus zijn transactiekosten lager dan op de markt waar onderhandelen de
norm is
o Zonder planning zou de snelheid van transacties veel lager zijn in de vastgoedmarkt en je
weet direct wat je met de grond kan doen
o Vastgoedmarkt wilt versnelling van de vergunningen van de regering omdat transactiekosten
dan lager zouden zijn
• Afweging tss rechtszekerheid en flexibiliteit
- Een gereguleerde markt vermindert het risico bij markttransacties: kopers van gronden kennen hun
toekomstige ‘ontwikkelingsrechten’
Argumenten tegen planning
1) Liberale kritiek
- Centrale planning door de overheid verhindert lokaal initiatief en zet een rem op economische groei
- Marktwerking leidt tot de meest efficiënte allocatie door een evenwicht in vraag en aanbod via het
prijsmechanisme
o Eg planning van de voedselbedeling van antwerpen, je weet de individuele needs niet;
enquete? Niet iedereen vult het in ; participatie? Mensen die tijd hebben en mensen die
sterke mening komen erop af → veel makkelijker om het aan de supermarkten en winkels
over te laten omdat zij cte prikkels krijgen (lege rekken omdat er veel verkocht is) waaraan ze
zich aanpassen dus er komt automatisch een evenwicht tot stand (proces verloopt met
onzichtbare hand die zorgt iedereen krijgt wat die wil (Adam Smith))
