2023-2024 BIO-ETHIEK
Laurence Claessens
, EEN INLEIDING IN DE BIO-ETHIEK
INLEIDING
Bio-ethiek is:
- Het beschrijven van de ontwikkeling van de bio-ethiek als antwoord op de medische revolutie.
- Analyseren van specifieke bio-ethische thema's vanuit opgegeven theoretische kaders.
- Bewust worden van de wijze waarop bio-ethische thema's in de maatschappij en media worden
voorgesteld en dit kritisch beargumenteren.
Bijsluiter:
- Niet bij chronische overgevoeligheid voor meningen van anderen
o Meerderheid heeft niet altijd gelijk
- Niet bij teveel persoonlijke betrokkenheid
- Bij voorkeur voor je de gezondheidszorg ingaat
- Voldoende kauwen
- Groepsgebruik kan positieve bijwerkingen hebben
- Bijwerking: kan helpen bij het goedpraten van kwalijke praktijken
- Voorschrift voor evaluatie
Bio ethiek is niet hetzelfde als moraal:
Dezelfde ontstaansgeschiedenis:
- Èthos (Gr.): gewoonte, gebruik, houding
- Mos (lat.): moraal
Een verschillende betekenis:
- Moraal: geheel van (veronderstelde of werkelijke) opvattingen die binnen een bepaald levensdomein
(hier: gezondheidszorg) een belangrijke richtinggevende functie hebben voor het menselijk handelen
o Gaat over uw gevoel: wat kan wel, wat kan niet. Daar vertrekken we uit. Het is een eerste
reactie op de situatie
o Algemeen geldende en veronderstelde opvattingen over wat mag en niet mag
- Ethiek: wetenschap, kritische reflectie op menselijk handelen en de daarin geldende opvattingen.
o Zoektocht naar het vinden van oplossingen op maat voor bepaalde menselijke
probleemsituaties en het doorbreken van welles-nietes-houdingen → niet in discussie blijven
zitten, er moet iets besloten worden
o Je vertrekt vanuit feiten, en dan kijk je naar de argumenten erachter
o Het is een denkmethode
o Het is controleerbaar en toetsbaar, door andere na te rekenen
o Conceptuele analyse bv. Wat betekent autonoom?
o Rechtvaardiging van het gedrag achterhalen
▪ Handelen van mensen begrijpen door keuzes te analyseren en interpreteren in
termen van argumenten die ze erbij hebben
▪ ≠ psychologie: de verklaring van gedrag vs rechtvaardiging van een gedrag.
o Trekt zich weinig aan van meerderheden
1
, o Waaromvraag blijven zeggen
o Handelen van mensen begrijpen door keuzes te analyseren en interpreteren a.d.h.v.
argumenten erbij
▪ Bepaalde dingen vaststaand: principe men mag niet zomaar doden
▪ Andere dingen niet vaststaand: bv IVF → vroeger zeer negatief bekeken, nu niet
meer
Een testje: Ook een pil is ethiek!
De obesitaspil reguleert de stofwisseling zodat mensen kunnen eten wat ze willen zonder gewichtstoename.
Eindelijk ligt het ideale gewicht binnen ieders handbereik! Is dit een goede pil? Waarom wel of niet? Voor
wie beschikbaar? Terugbetaling?
- Mogelijke argument vóór: Kan mentaal welzijn verbeteren indien de mentale last van overgewicht
groot is.
- Mogelijke argumenten tégen: Gewicht is niet het allerbelangrijkste, je moet ook denken aan hoe
gezond het eten is, aan het innemen van voldoende voedingsstoffen. Wanneer je alles kan eten, zal
je hier misschien niet meer over nadenken.
Er zijn verschillende ‘vormen’ van ethiek:
- Orakel-ethiek: een of andere ‘goeroe’ die zegt ‘X mag wel en Y mag niet’: dit is geen echte ethiek,
ethiek gaan namelijk niet om de visie van één persoon.
- TomTom-ethiek/GPS-ethiek: wordt vaak gebruikt in de politiek: beleidsmensen hebben bepaald idee
over wat kan of niet, en dan zoeken ze ethici die dat kan ‘bevestigen’. Dit is ook geen echte ethiek,
want hierbij is er geen ruimte voor andere ideeën of nuance.
- Stempel- of zegeningsethiek: iets dat een stempel krijgt van ‘ethisch verantwoord’ of ‘ethisch
onverantwoord’ te zijn. Een stempel an sich betekend niet dat iets ‘ethisch’ is. Je moet argumentatie
geven. Iets is niet per definitie ‘goed’ of ‘slecht’
- Kookboek-ethiek: Hierbij wil men een helder stappenplan of procedure om tot een aanbeveling te
komen. Ook dit is niet hoe ethiek werkt. Maatschappelijke context wijzigt ook voortdurend
- Narren-ethiek: Op een congres mag de ethicus als laatste komen opdraven, als een soort doekje voor
het bloeden, omdat het moet, ‘we zullen de ethici ook maar even aan het woord laten’. Ook dit is
geen echte ethiek
Daar gaat het hier niet over → het gaat over samen argumenten zoeken, beoordelen en vooroordelen
doorbreken
Bio-ethiek: « de systematische studie van de morele dimensies – inclusief morele visies, beslissingen, gedrag en
beleid – van de levenswetenschappen en de gezondheidszorg, waarbij gebruik wordt gemaakt van een
verscheidenheid aan ethische methodologieën in een interdisciplinaire setting »
HISTORIEK
Standpunten kunnen wijzigen door veranderende maatschappelijke tendensen.
Jaren 1960 waren erg belangrijk voor het ontstaan van bio-ethiek of medische ethiek. Er was een revolutie op
medisch vlak met eigen problematiek:
- Verspreiding ‘therapeutische’ (medisch begeleide) abortus met verminderd risico voor de vrouw
- Prenatale Diagnose
2
, o Hierrond ontstond er discussie rond ‘beschermwaardigheid van het embryo’ ten opzichte van
“baas in eigen buik”?
- Kunstmatige beademing werd mogelijk en er ontstonden Intensive Care Units
o Zorgt voor discussie rond: is het technisch haalbare ook het meest zinvolle? Vb. Wanneer je bij
iemand alle ledematen moet amputeren (wat technisch mogelijk is), is dit dan nog wel een leefbaar leven?
- Orgaantransplantatie
o Discussie rond: We willen meer organen maar mag dit dan ook gecommercialiseerd worden?
Gaan we daarvoor in de toekomst ook betalen?
In de daaropvolgende periode zorgen nog heel wat andere ontwikkelingen voor ethische discussies:
- 1970: In Vitro Fertilisatie
- 1980: euthanasie
- 1990: genetica
- 2000: stamcelonderzoek en klonen
- 2010: tissue engineering –nanotechnologie
- 2014: “Jaar van het hersenonderzoek”
- 2015: keuzes in de gezondheidszorg
o Eerste problemen die naar boven kwamen met beperkt budget en steeds duurder wordende
medicatie → oproepen voor donaties in de media met dringende nood aan medicijn dat niet
terugbetaald wordt
▪ Die vraag gaan we ook stellen: als we bepaalde dingen niet meer terugbetalen, moet
er zulke oproepen niet meer gebeuren, want gaat over heel zeldzame aandoeningen
die toch genezen kunnen worden? → snap ik niet
▪ Dubbel: farmaceutische bedrijven minder interesse in zeldzame aandoeningen, want
minder mogelijkheden voor potentieel doelpubliek
- 2017: Overal DNA (privacy, zelftesten, dna-paspoorten, …)
- 2019: euthanasie en psychisch lijden
- 2021: keuzen in de gezondheidszorg (sterk naar boven gekomen door de huidige pandemie: keuzes
rond wie er al dan niet beademd/verzorgd moet worden wanneer er te weinig bedden zijn, maar ook
keuzes rond wie er eerst gevaccineerd mag worden)
→ Door toenemende technieken (toenemende mogelijkheden in de gezondheidszorg) wordt gezondheid niet
langer bepaald door het lot maar steeds meer door eigen keuze (of door keuzes van de overheid).
Bv. NIPT test kun je kiezen, kind creëren om reeds bestaand kind te genezen
Maar kiezen niet altijd evident! Keuzes worden moeilijker + keuze om er niet voor te kiezen ook moeilijk, je
wordt er op aangesproken
Niet alleen medische ontwikkelingen zorgen voor ethische discussies, ook maatschappelijke ontwikkelingen
dragen hiertoe bij. De toenemende consumptiementaliteit in de hedendaagse geneeskunde zorgt voor
ontvoogding van de patiënt (= patiënt staat meer op zichzelf, er zijn meer patiëntenrechten). Deze
veranderingen tonen zich in:
- Arts-patiënt relatie: van paternalisme naar parentalisme (term van prof):
o Er komt heel veel druk vanuit de mensen naar de artsen toe, bv. in fertiliteit zie je vaak eisende vragen
naar artsen toe, mensen gaan ervan uit dat ze rechten hebben
o De klemtoon op patiëntenrechten is veel groter geworden, wat goed is. Al kan dit gaan
neigen naar patiënteneisen.
- Medische experimenten met mensen
o Gevolg van o.a. wantoestanden WOII waarbij er tot de jaren ’70 heel veel op mensen
geëxperimenteerd is
3
Laurence Claessens
, EEN INLEIDING IN DE BIO-ETHIEK
INLEIDING
Bio-ethiek is:
- Het beschrijven van de ontwikkeling van de bio-ethiek als antwoord op de medische revolutie.
- Analyseren van specifieke bio-ethische thema's vanuit opgegeven theoretische kaders.
- Bewust worden van de wijze waarop bio-ethische thema's in de maatschappij en media worden
voorgesteld en dit kritisch beargumenteren.
Bijsluiter:
- Niet bij chronische overgevoeligheid voor meningen van anderen
o Meerderheid heeft niet altijd gelijk
- Niet bij teveel persoonlijke betrokkenheid
- Bij voorkeur voor je de gezondheidszorg ingaat
- Voldoende kauwen
- Groepsgebruik kan positieve bijwerkingen hebben
- Bijwerking: kan helpen bij het goedpraten van kwalijke praktijken
- Voorschrift voor evaluatie
Bio ethiek is niet hetzelfde als moraal:
Dezelfde ontstaansgeschiedenis:
- Èthos (Gr.): gewoonte, gebruik, houding
- Mos (lat.): moraal
Een verschillende betekenis:
- Moraal: geheel van (veronderstelde of werkelijke) opvattingen die binnen een bepaald levensdomein
(hier: gezondheidszorg) een belangrijke richtinggevende functie hebben voor het menselijk handelen
o Gaat over uw gevoel: wat kan wel, wat kan niet. Daar vertrekken we uit. Het is een eerste
reactie op de situatie
o Algemeen geldende en veronderstelde opvattingen over wat mag en niet mag
- Ethiek: wetenschap, kritische reflectie op menselijk handelen en de daarin geldende opvattingen.
o Zoektocht naar het vinden van oplossingen op maat voor bepaalde menselijke
probleemsituaties en het doorbreken van welles-nietes-houdingen → niet in discussie blijven
zitten, er moet iets besloten worden
o Je vertrekt vanuit feiten, en dan kijk je naar de argumenten erachter
o Het is een denkmethode
o Het is controleerbaar en toetsbaar, door andere na te rekenen
o Conceptuele analyse bv. Wat betekent autonoom?
o Rechtvaardiging van het gedrag achterhalen
▪ Handelen van mensen begrijpen door keuzes te analyseren en interpreteren in
termen van argumenten die ze erbij hebben
▪ ≠ psychologie: de verklaring van gedrag vs rechtvaardiging van een gedrag.
o Trekt zich weinig aan van meerderheden
1
, o Waaromvraag blijven zeggen
o Handelen van mensen begrijpen door keuzes te analyseren en interpreteren a.d.h.v.
argumenten erbij
▪ Bepaalde dingen vaststaand: principe men mag niet zomaar doden
▪ Andere dingen niet vaststaand: bv IVF → vroeger zeer negatief bekeken, nu niet
meer
Een testje: Ook een pil is ethiek!
De obesitaspil reguleert de stofwisseling zodat mensen kunnen eten wat ze willen zonder gewichtstoename.
Eindelijk ligt het ideale gewicht binnen ieders handbereik! Is dit een goede pil? Waarom wel of niet? Voor
wie beschikbaar? Terugbetaling?
- Mogelijke argument vóór: Kan mentaal welzijn verbeteren indien de mentale last van overgewicht
groot is.
- Mogelijke argumenten tégen: Gewicht is niet het allerbelangrijkste, je moet ook denken aan hoe
gezond het eten is, aan het innemen van voldoende voedingsstoffen. Wanneer je alles kan eten, zal
je hier misschien niet meer over nadenken.
Er zijn verschillende ‘vormen’ van ethiek:
- Orakel-ethiek: een of andere ‘goeroe’ die zegt ‘X mag wel en Y mag niet’: dit is geen echte ethiek,
ethiek gaan namelijk niet om de visie van één persoon.
- TomTom-ethiek/GPS-ethiek: wordt vaak gebruikt in de politiek: beleidsmensen hebben bepaald idee
over wat kan of niet, en dan zoeken ze ethici die dat kan ‘bevestigen’. Dit is ook geen echte ethiek,
want hierbij is er geen ruimte voor andere ideeën of nuance.
- Stempel- of zegeningsethiek: iets dat een stempel krijgt van ‘ethisch verantwoord’ of ‘ethisch
onverantwoord’ te zijn. Een stempel an sich betekend niet dat iets ‘ethisch’ is. Je moet argumentatie
geven. Iets is niet per definitie ‘goed’ of ‘slecht’
- Kookboek-ethiek: Hierbij wil men een helder stappenplan of procedure om tot een aanbeveling te
komen. Ook dit is niet hoe ethiek werkt. Maatschappelijke context wijzigt ook voortdurend
- Narren-ethiek: Op een congres mag de ethicus als laatste komen opdraven, als een soort doekje voor
het bloeden, omdat het moet, ‘we zullen de ethici ook maar even aan het woord laten’. Ook dit is
geen echte ethiek
Daar gaat het hier niet over → het gaat over samen argumenten zoeken, beoordelen en vooroordelen
doorbreken
Bio-ethiek: « de systematische studie van de morele dimensies – inclusief morele visies, beslissingen, gedrag en
beleid – van de levenswetenschappen en de gezondheidszorg, waarbij gebruik wordt gemaakt van een
verscheidenheid aan ethische methodologieën in een interdisciplinaire setting »
HISTORIEK
Standpunten kunnen wijzigen door veranderende maatschappelijke tendensen.
Jaren 1960 waren erg belangrijk voor het ontstaan van bio-ethiek of medische ethiek. Er was een revolutie op
medisch vlak met eigen problematiek:
- Verspreiding ‘therapeutische’ (medisch begeleide) abortus met verminderd risico voor de vrouw
- Prenatale Diagnose
2
, o Hierrond ontstond er discussie rond ‘beschermwaardigheid van het embryo’ ten opzichte van
“baas in eigen buik”?
- Kunstmatige beademing werd mogelijk en er ontstonden Intensive Care Units
o Zorgt voor discussie rond: is het technisch haalbare ook het meest zinvolle? Vb. Wanneer je bij
iemand alle ledematen moet amputeren (wat technisch mogelijk is), is dit dan nog wel een leefbaar leven?
- Orgaantransplantatie
o Discussie rond: We willen meer organen maar mag dit dan ook gecommercialiseerd worden?
Gaan we daarvoor in de toekomst ook betalen?
In de daaropvolgende periode zorgen nog heel wat andere ontwikkelingen voor ethische discussies:
- 1970: In Vitro Fertilisatie
- 1980: euthanasie
- 1990: genetica
- 2000: stamcelonderzoek en klonen
- 2010: tissue engineering –nanotechnologie
- 2014: “Jaar van het hersenonderzoek”
- 2015: keuzes in de gezondheidszorg
o Eerste problemen die naar boven kwamen met beperkt budget en steeds duurder wordende
medicatie → oproepen voor donaties in de media met dringende nood aan medicijn dat niet
terugbetaald wordt
▪ Die vraag gaan we ook stellen: als we bepaalde dingen niet meer terugbetalen, moet
er zulke oproepen niet meer gebeuren, want gaat over heel zeldzame aandoeningen
die toch genezen kunnen worden? → snap ik niet
▪ Dubbel: farmaceutische bedrijven minder interesse in zeldzame aandoeningen, want
minder mogelijkheden voor potentieel doelpubliek
- 2017: Overal DNA (privacy, zelftesten, dna-paspoorten, …)
- 2019: euthanasie en psychisch lijden
- 2021: keuzen in de gezondheidszorg (sterk naar boven gekomen door de huidige pandemie: keuzes
rond wie er al dan niet beademd/verzorgd moet worden wanneer er te weinig bedden zijn, maar ook
keuzes rond wie er eerst gevaccineerd mag worden)
→ Door toenemende technieken (toenemende mogelijkheden in de gezondheidszorg) wordt gezondheid niet
langer bepaald door het lot maar steeds meer door eigen keuze (of door keuzes van de overheid).
Bv. NIPT test kun je kiezen, kind creëren om reeds bestaand kind te genezen
Maar kiezen niet altijd evident! Keuzes worden moeilijker + keuze om er niet voor te kiezen ook moeilijk, je
wordt er op aangesproken
Niet alleen medische ontwikkelingen zorgen voor ethische discussies, ook maatschappelijke ontwikkelingen
dragen hiertoe bij. De toenemende consumptiementaliteit in de hedendaagse geneeskunde zorgt voor
ontvoogding van de patiënt (= patiënt staat meer op zichzelf, er zijn meer patiëntenrechten). Deze
veranderingen tonen zich in:
- Arts-patiënt relatie: van paternalisme naar parentalisme (term van prof):
o Er komt heel veel druk vanuit de mensen naar de artsen toe, bv. in fertiliteit zie je vaak eisende vragen
naar artsen toe, mensen gaan ervan uit dat ze rechten hebben
o De klemtoon op patiëntenrechten is veel groter geworden, wat goed is. Al kan dit gaan
neigen naar patiënteneisen.
- Medische experimenten met mensen
o Gevolg van o.a. wantoestanden WOII waarbij er tot de jaren ’70 heel veel op mensen
geëxperimenteerd is
3
