Inleiding tot de geestelijke gezondheidszorg
Les 1
1. Situering
Waarom is dit een opleidingsonderdeel: inzicht geven in de rol van de kinesitherapie in de GGH.
- Internationaal: 1/4 van de bevolking ervaart tijdens het leven een psychiatrische
aandoening.
- In België: 1/5 van de jongeren tussen 12 en 16 jaar vertoont significante psychische
problemen.
De geestelijke gezondheidszorg maakt deel uit van de samenleving: Heel wat
beroepsperspectieven:
• Psychiatrische centra voor kinderen en volwassen.
• Centra voor kinderen met leer- en gedragsstoornissen.
• Centra voor personen met een verstandelijke beperking.
• Medisch pedagogische instellingen waar kinderen met gedragsmoeilijkheden en
motorische problemen getest en behandeld worden.
• Meer en meer groepspraktijken voor kinesitherapie hebben ook aandacht voor de
geestelijke gezondheidszorg.
De geestelijke gezondheidszorg maakt deel uit van de dagdagelijkse
kinesitherapiepraktijk
• Heel wat patiënten met chronische somatische aandoeningen hebben een psychische co-
morbiditeit.
• Psychische problemen kunnen een optimaal herstel belemmeren.
• Herkenning is van de belangrijkste psychische problemen is dan ook belangrijk!
• Het omgaan met mensen met psychische problemen vergt specifieke competenties:
• Bijzondere aandacht voor specifieke aandachtspunten in de anamnese en het
klinisch onderzoek.
• De therapeutische relatie is een belangrijk uitgangspunt.
Centrale vragen
- Wanneer is er professionele hulp voor geestelijke gezondheidsproblemen nodig?
• Iedereen voelt zich wel eens minder goed in zijn vel.
• Wanneer dit minder goed voelen invloed heeft op: er moet altijd een impact zijn op het ADL
• Algemene welbevinden
• Persoonlijke relaties
• Contact met omgeving
• Werksituaties/ studies
Kan hulp aangewezen zijn.
Gevolgen kunnen immers zijn:
• Zich isoleren
• Niet meer kunnen functioneren in het dagelijkse leven
• Arbeidsongeschiktheid
Mensen komen met stressklachten naar dokter -> naar kine -> pas bij vertrouwensband pas voor
het eerst spreken over de psychische problemen
,Rol kinesitherapeut: - Vroege detectie – Wij gaan luisteren en inschatten of ze meer hulp nodig
hebben -> we sturen ze terug naar de huisarts.
- Waar kan men terecht?
In principe is het contact met de huisarts in eerste instantie het meest aangewezen. Deze kan de
patiënt vervolgens doorverwijzen naar meer gespecialiseerde hulp.
Men kan ook rechtstreeks beroep doen op het Centrum voor Geestelijke Gezondheid (CGG) (zie
verder) of bijvoorbeeld psychiaters of psychologen consulteren. Dit zijn eerder laagdrempelige
consultatiebureaus.
- Wat mag men verwachten?
Het is geen realistische verwachting om onmiddellijk een oplossing te vinden voor de problemen:
geestelijke gezondheidsproblemen aanpakken, vraagt tijd en inspanning van de betrokkene en vaak
ook de naaste omgeving.
De hulpverlener heeft een taak van ondersteuning en begeleiding. De betrokkene zelf gaat in
samenspraak met de hulpverlener op zoek gaan naar de wijze waarop de problemen het best
kunnen worden aangepakt.
Waar men vroeger vooral op een residentiële manier de mensen met psychische aandoeningen
behandelde, ligt het accent nu zoveel als mogelijk op de ambulante begeleiding.
Fasen in het hulpverleningsproces:
Fase 1: de aanmelding bij bv. psycholoog/ psychiater
- De patiënt neemt vaak eerst contact op via een verwijzer (bv. huisarts).
- Bij dit eerste contact worden een aantal basisgegevens verzameld.
- Er wordt een afspraak gemaakt voor een intakegesprek, in principe zo snel als mogelijk na
de aanmelding (afhankelijk van de hoogdringendheid en eventuele wachtlijsten). Er moet
eerst duidelijk zijn dat er geen lichamelijke oorzaak is voor het probleem.
Fase 2: intake en onderzoek
- De hulpverlener en patiënt maken samen de probleemanalyse, waarbij gepolst wordt naar
de verwachtingen van de patiënt. Aandacht gaat ook uit naar de volgende vragen:
- Zijn er biologische factoren waarmee men rekening moet houden (biologische
behandeling)? Bv een traag werkende schildklier kan zorgen voor vermoeidheid, minder
concentratie, dus eerst lichamelijk uitsluiten.
- In hoeverre spelen ervaringen vanuit de ontwikkelingsgeschiedenis een rol (aandacht voor
psychodynamische aspecten)? De voorgeschiedenis van de P is erg belangrijk bv
traumatische ervaringen -> meer risico op psychische problemen en kwetsbaarheid.
- Zijn er specifieke factoren (emotioneel, cognitief, gedragsmatig) die het probleem uitlokken
of in stand houden? We gaan naar het hier en nu kijken.
- Welke betekenis of functie heeft het probleem binnen het sociale netwerk van de patiënt?
Kijken naar de familiale context, de gezinssituatie. Een eetstoornis kan komen door onrust
in het gezin.
Fase 3: Behandeling
- De behandeling zal vaak bestaan uit medicamenteuze therapie (biologisch), of
psychotherapie (psychologisch) of een combinatie.
- Meer en meer gaat er aandacht uit naar de rol die de kinesitherapeut kan spelen in de
preventie en behandeling van psychische klachten. Bij milde of matige angst en depressie
eerder kine. Bij ernstige problemen gaan we eerder medicamenteus behandelen.
, - De hulpverlening kan zowel individueel plaatsvinden als met partner, met het gezin of in
groep.
Begrippen:
Psychotherapie:
• Psychodynamische therapie: Op zoek naar onderliggende gevoelens, gedachten en
motieven. Hierbij gaat men er vaak van uit dat veel van de problemen terug te voeren zijn
naar eerdere (vaak vroegkinderlijke) ervaringen, zoals een verstoorde hechting tussen
ouder en kind. Doordat de patiënt zich van onbewuste processen bewust wordt, kan deze
ermee aan de slag gaan.
• Cognitieve gedragstherapie: Deze therapievorm vertrekt van de veronderstelling dat alle
gedrag is aangeleerd. De therapie is erop gericht de belemmerende gedrags- en
gedachtenpatronen geleidelijk aan te vervangen door ‘gezondere’. De behandeling is erop
gericht stil te staan bij de gedachten en gedragingen van de patiënt op een bepaald
moment, vaak in het hier en nu. Zo kan de patiënten leren te kiezen hoe men met deze
gedachten en gedragingen omgaat, in plaats van er automatisch op te reageren. De patiënt
probeert gedachten en gedragingen niet altijd te veranderen. Men kan soms ook leren
accepteren dat ze er zijn, ook al zijn ze moeilijk.
Richten op het hier en nu. Hoe denken en gedragen de P zich. Is dit gezond en helpende of
niet.
Gedrag: hoe gedragen de P zich
Gedrag Cognitie: hoe denken ze
Emotie: hoe mensen zich voelen
Al deze dingen beïnvloeden elkaar
De psycholoog vertrekt van cognitie en emotie. Wij als
therapeut vertrekken van gedrag. Als het ene veranderd,
veranderen de andere ook.
Cognitie Emoties – hoe voelen de mensen zich
• Systeemtherapie: Deze therapievorm heeft als uitgangspunt dat problemen grotendeels
ontstaan door de manier waarop mensen met elkaar in interactie staan. Het probleem van
één persoon in het gezin wordt dan gezien als een symptoom van het functioneren van het
gezin als geheel. Stoornissen (vb. een eetstoornis, of een kind dat probleemgedrag
vertoont) kunnen een manier zijn om het hele gezin in een, weliswaar wankel, evenwicht te
houden. Dergelijke therapieën gaan dan ook met de relatie of het hele gezin aan de slag.
Dit betekent ook dat je gezinsleden bereid moeten zijn om mee naar de therapeut te
komen.
We gaan met het systeem aan de slag en niet enkel met het individu. Educatie van de
ouders speelt een belangrijke rol. Eerst richten op hun conflicten, dan op het gedrag van
hun kind. Iedereen van het gezin is betrokken.
Is er in de behandeling een mogelijke rol voor een kinesitherapeut: ja -> we leren mensen
omgaan met stress in hun lichaam, hoe voelt stress. We kunnen dan op tijd ingrijpen. Leren
hoe je best reageert als je stress hebt.
Medicatie:
De meeste geneesmiddelen die bij psychische problemen of stoornissen gebruikt worden, worden
‘psychofarmaca’ genoemd.
, Medicatie veroorzaakt fysiologische veranderingen die psychische gevolgen zullen hebben ->
gewichtstoename.
• De psychofarmaca zijn in verschillende groepen ingedeeld, zoals:
- Kalmeermiddelen = tranquillizers of sedativa of anxiolytica = angst reducerende middelen.
- Slaapmiddelen = hypnotica
- Antidepressiva
- Neuroleptica = antipsychotica -> op de psychose
- Pijnstillende middelen = analgetica
In het bijzonder antipsychotica kunnen belangrijke motorische en metabole nevenwerkingen
hebben. Kinesitherapeuten kunnen patiënten helpen om met deze nevenwerkingen om te gaan. ->
bewegingsactivering en voedingsadvies. Altijd bewegen voorschrijven bij nemen van
antipsychotica.
Voorzieningen en actoren in de GGH
Wat mag men verwachten:
• Intramurale zorg = zorg die binnen de muren van een instelling verleend wordt en waarbij
de mensen opgenomen worden in deze instelling en hier ook meerdere nachten verblijven,
waaronder:
Voorzieningen: in elk van deze voorbeelden is een kine nodig
- De PAAZ of een psychiatrische afdeling van een algemeen ziekenhuis.
- Psychiatrische ziekenhuizen
- Psychiatrische verzorgingstehuizen (PVT)
- Instelling voor personen met een verstandelijke beperking
PAAZ: afdeling in algemeen ziekenhuis: Het heeft twee specifieke functies:
- Dringende psychiatrische crisishulpverlening die vooral in stedelijke gebieden voorkomt, in
nauwe samenwerking met de spoedgevallendiensten. Hierin zijn wij als kine niet betrokken
bv zelfmoordpogingen,
- De liaisonpsychiatrie, die betrekking heeft op de psychologische en psychiatrische opvang
van de patiënten die opgenomen zijn in de verschillende medische of heelkundige diensten
(of patiënten in niet-psychiatrische diensten), waarbij systematisch hulp wordt verleend op
verzoek van de verantwoordelijke geneesheer. Bv als ze een zware operatie moeten
ondergaan of mensen die een lidmaat zijn verloren.
Crisisinterventie: kortdurende observatie en behandeling in geval van een acute psychiatrische
crisis.
Het zorgprogramma bestaat uit een geïndividualiseerde, intensieve behandeling van korte duur en
een systeemtherapeutische interventie (partner- of gezinssessies).
De liaisonpsychiatrie = scheiding tussen de psychiatrie en de rest van de geneeskunde in het
algemeen ziekenhuis te verkleinen. De zorg voor patiënten met lichamelijke aandoeningen te
verbeteren. Een brug- of «liaisonfunctie » tussen het algemeen ziekenhuis, de diensten voor
geestelijke gezondheidszorg, de residentiële psychiatrische voorzieningen, de behandelende arts de
psychiaters en psychologen die in privépraktijken werken.
Les 1
1. Situering
Waarom is dit een opleidingsonderdeel: inzicht geven in de rol van de kinesitherapie in de GGH.
- Internationaal: 1/4 van de bevolking ervaart tijdens het leven een psychiatrische
aandoening.
- In België: 1/5 van de jongeren tussen 12 en 16 jaar vertoont significante psychische
problemen.
De geestelijke gezondheidszorg maakt deel uit van de samenleving: Heel wat
beroepsperspectieven:
• Psychiatrische centra voor kinderen en volwassen.
• Centra voor kinderen met leer- en gedragsstoornissen.
• Centra voor personen met een verstandelijke beperking.
• Medisch pedagogische instellingen waar kinderen met gedragsmoeilijkheden en
motorische problemen getest en behandeld worden.
• Meer en meer groepspraktijken voor kinesitherapie hebben ook aandacht voor de
geestelijke gezondheidszorg.
De geestelijke gezondheidszorg maakt deel uit van de dagdagelijkse
kinesitherapiepraktijk
• Heel wat patiënten met chronische somatische aandoeningen hebben een psychische co-
morbiditeit.
• Psychische problemen kunnen een optimaal herstel belemmeren.
• Herkenning is van de belangrijkste psychische problemen is dan ook belangrijk!
• Het omgaan met mensen met psychische problemen vergt specifieke competenties:
• Bijzondere aandacht voor specifieke aandachtspunten in de anamnese en het
klinisch onderzoek.
• De therapeutische relatie is een belangrijk uitgangspunt.
Centrale vragen
- Wanneer is er professionele hulp voor geestelijke gezondheidsproblemen nodig?
• Iedereen voelt zich wel eens minder goed in zijn vel.
• Wanneer dit minder goed voelen invloed heeft op: er moet altijd een impact zijn op het ADL
• Algemene welbevinden
• Persoonlijke relaties
• Contact met omgeving
• Werksituaties/ studies
Kan hulp aangewezen zijn.
Gevolgen kunnen immers zijn:
• Zich isoleren
• Niet meer kunnen functioneren in het dagelijkse leven
• Arbeidsongeschiktheid
Mensen komen met stressklachten naar dokter -> naar kine -> pas bij vertrouwensband pas voor
het eerst spreken over de psychische problemen
,Rol kinesitherapeut: - Vroege detectie – Wij gaan luisteren en inschatten of ze meer hulp nodig
hebben -> we sturen ze terug naar de huisarts.
- Waar kan men terecht?
In principe is het contact met de huisarts in eerste instantie het meest aangewezen. Deze kan de
patiënt vervolgens doorverwijzen naar meer gespecialiseerde hulp.
Men kan ook rechtstreeks beroep doen op het Centrum voor Geestelijke Gezondheid (CGG) (zie
verder) of bijvoorbeeld psychiaters of psychologen consulteren. Dit zijn eerder laagdrempelige
consultatiebureaus.
- Wat mag men verwachten?
Het is geen realistische verwachting om onmiddellijk een oplossing te vinden voor de problemen:
geestelijke gezondheidsproblemen aanpakken, vraagt tijd en inspanning van de betrokkene en vaak
ook de naaste omgeving.
De hulpverlener heeft een taak van ondersteuning en begeleiding. De betrokkene zelf gaat in
samenspraak met de hulpverlener op zoek gaan naar de wijze waarop de problemen het best
kunnen worden aangepakt.
Waar men vroeger vooral op een residentiële manier de mensen met psychische aandoeningen
behandelde, ligt het accent nu zoveel als mogelijk op de ambulante begeleiding.
Fasen in het hulpverleningsproces:
Fase 1: de aanmelding bij bv. psycholoog/ psychiater
- De patiënt neemt vaak eerst contact op via een verwijzer (bv. huisarts).
- Bij dit eerste contact worden een aantal basisgegevens verzameld.
- Er wordt een afspraak gemaakt voor een intakegesprek, in principe zo snel als mogelijk na
de aanmelding (afhankelijk van de hoogdringendheid en eventuele wachtlijsten). Er moet
eerst duidelijk zijn dat er geen lichamelijke oorzaak is voor het probleem.
Fase 2: intake en onderzoek
- De hulpverlener en patiënt maken samen de probleemanalyse, waarbij gepolst wordt naar
de verwachtingen van de patiënt. Aandacht gaat ook uit naar de volgende vragen:
- Zijn er biologische factoren waarmee men rekening moet houden (biologische
behandeling)? Bv een traag werkende schildklier kan zorgen voor vermoeidheid, minder
concentratie, dus eerst lichamelijk uitsluiten.
- In hoeverre spelen ervaringen vanuit de ontwikkelingsgeschiedenis een rol (aandacht voor
psychodynamische aspecten)? De voorgeschiedenis van de P is erg belangrijk bv
traumatische ervaringen -> meer risico op psychische problemen en kwetsbaarheid.
- Zijn er specifieke factoren (emotioneel, cognitief, gedragsmatig) die het probleem uitlokken
of in stand houden? We gaan naar het hier en nu kijken.
- Welke betekenis of functie heeft het probleem binnen het sociale netwerk van de patiënt?
Kijken naar de familiale context, de gezinssituatie. Een eetstoornis kan komen door onrust
in het gezin.
Fase 3: Behandeling
- De behandeling zal vaak bestaan uit medicamenteuze therapie (biologisch), of
psychotherapie (psychologisch) of een combinatie.
- Meer en meer gaat er aandacht uit naar de rol die de kinesitherapeut kan spelen in de
preventie en behandeling van psychische klachten. Bij milde of matige angst en depressie
eerder kine. Bij ernstige problemen gaan we eerder medicamenteus behandelen.
, - De hulpverlening kan zowel individueel plaatsvinden als met partner, met het gezin of in
groep.
Begrippen:
Psychotherapie:
• Psychodynamische therapie: Op zoek naar onderliggende gevoelens, gedachten en
motieven. Hierbij gaat men er vaak van uit dat veel van de problemen terug te voeren zijn
naar eerdere (vaak vroegkinderlijke) ervaringen, zoals een verstoorde hechting tussen
ouder en kind. Doordat de patiënt zich van onbewuste processen bewust wordt, kan deze
ermee aan de slag gaan.
• Cognitieve gedragstherapie: Deze therapievorm vertrekt van de veronderstelling dat alle
gedrag is aangeleerd. De therapie is erop gericht de belemmerende gedrags- en
gedachtenpatronen geleidelijk aan te vervangen door ‘gezondere’. De behandeling is erop
gericht stil te staan bij de gedachten en gedragingen van de patiënt op een bepaald
moment, vaak in het hier en nu. Zo kan de patiënten leren te kiezen hoe men met deze
gedachten en gedragingen omgaat, in plaats van er automatisch op te reageren. De patiënt
probeert gedachten en gedragingen niet altijd te veranderen. Men kan soms ook leren
accepteren dat ze er zijn, ook al zijn ze moeilijk.
Richten op het hier en nu. Hoe denken en gedragen de P zich. Is dit gezond en helpende of
niet.
Gedrag: hoe gedragen de P zich
Gedrag Cognitie: hoe denken ze
Emotie: hoe mensen zich voelen
Al deze dingen beïnvloeden elkaar
De psycholoog vertrekt van cognitie en emotie. Wij als
therapeut vertrekken van gedrag. Als het ene veranderd,
veranderen de andere ook.
Cognitie Emoties – hoe voelen de mensen zich
• Systeemtherapie: Deze therapievorm heeft als uitgangspunt dat problemen grotendeels
ontstaan door de manier waarop mensen met elkaar in interactie staan. Het probleem van
één persoon in het gezin wordt dan gezien als een symptoom van het functioneren van het
gezin als geheel. Stoornissen (vb. een eetstoornis, of een kind dat probleemgedrag
vertoont) kunnen een manier zijn om het hele gezin in een, weliswaar wankel, evenwicht te
houden. Dergelijke therapieën gaan dan ook met de relatie of het hele gezin aan de slag.
Dit betekent ook dat je gezinsleden bereid moeten zijn om mee naar de therapeut te
komen.
We gaan met het systeem aan de slag en niet enkel met het individu. Educatie van de
ouders speelt een belangrijke rol. Eerst richten op hun conflicten, dan op het gedrag van
hun kind. Iedereen van het gezin is betrokken.
Is er in de behandeling een mogelijke rol voor een kinesitherapeut: ja -> we leren mensen
omgaan met stress in hun lichaam, hoe voelt stress. We kunnen dan op tijd ingrijpen. Leren
hoe je best reageert als je stress hebt.
Medicatie:
De meeste geneesmiddelen die bij psychische problemen of stoornissen gebruikt worden, worden
‘psychofarmaca’ genoemd.
, Medicatie veroorzaakt fysiologische veranderingen die psychische gevolgen zullen hebben ->
gewichtstoename.
• De psychofarmaca zijn in verschillende groepen ingedeeld, zoals:
- Kalmeermiddelen = tranquillizers of sedativa of anxiolytica = angst reducerende middelen.
- Slaapmiddelen = hypnotica
- Antidepressiva
- Neuroleptica = antipsychotica -> op de psychose
- Pijnstillende middelen = analgetica
In het bijzonder antipsychotica kunnen belangrijke motorische en metabole nevenwerkingen
hebben. Kinesitherapeuten kunnen patiënten helpen om met deze nevenwerkingen om te gaan. ->
bewegingsactivering en voedingsadvies. Altijd bewegen voorschrijven bij nemen van
antipsychotica.
Voorzieningen en actoren in de GGH
Wat mag men verwachten:
• Intramurale zorg = zorg die binnen de muren van een instelling verleend wordt en waarbij
de mensen opgenomen worden in deze instelling en hier ook meerdere nachten verblijven,
waaronder:
Voorzieningen: in elk van deze voorbeelden is een kine nodig
- De PAAZ of een psychiatrische afdeling van een algemeen ziekenhuis.
- Psychiatrische ziekenhuizen
- Psychiatrische verzorgingstehuizen (PVT)
- Instelling voor personen met een verstandelijke beperking
PAAZ: afdeling in algemeen ziekenhuis: Het heeft twee specifieke functies:
- Dringende psychiatrische crisishulpverlening die vooral in stedelijke gebieden voorkomt, in
nauwe samenwerking met de spoedgevallendiensten. Hierin zijn wij als kine niet betrokken
bv zelfmoordpogingen,
- De liaisonpsychiatrie, die betrekking heeft op de psychologische en psychiatrische opvang
van de patiënten die opgenomen zijn in de verschillende medische of heelkundige diensten
(of patiënten in niet-psychiatrische diensten), waarbij systematisch hulp wordt verleend op
verzoek van de verantwoordelijke geneesheer. Bv als ze een zware operatie moeten
ondergaan of mensen die een lidmaat zijn verloren.
Crisisinterventie: kortdurende observatie en behandeling in geval van een acute psychiatrische
crisis.
Het zorgprogramma bestaat uit een geïndividualiseerde, intensieve behandeling van korte duur en
een systeemtherapeutische interventie (partner- of gezinssessies).
De liaisonpsychiatrie = scheiding tussen de psychiatrie en de rest van de geneeskunde in het
algemeen ziekenhuis te verkleinen. De zorg voor patiënten met lichamelijke aandoeningen te
verbeteren. Een brug- of «liaisonfunctie » tussen het algemeen ziekenhuis, de diensten voor
geestelijke gezondheidszorg, de residentiële psychiatrische voorzieningen, de behandelende arts de
psychiaters en psychologen die in privépraktijken werken.
