LEREN ONDERZOEKEN
HOOFDSTUK 1: SOCIAAL WERK EN ONDERZOEK
INLEIDING
Sociaal werk is niet enkel een beroep of een professie, maar ook als een wetenschap en
academische discipline. Onderzoek is daarom cruciaal voor sociaal werk: het biedt professionals de
tools om hun handelen te onderbouwen, bij te dragen aan maatschappelijke verandering en het
legitimeren en verbeteren van de sociaalwerk interventies en praktijk. (Vb. onderzoek van telling dak –
en thuisloosheid)
WAT IS WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK?
WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK?
= Een doelgericht proces waarbij men op een systematische manier op basis van een
onderzoeksonderwerp, data verzamelt en analyseert, om op een betrouwbare en valide wijze
onderzoeksvragen te beantwoorden die deel uitmaken van een probleemstelling.
Een doelgerichte (vooraf een aantal vragen op voorhand stellen) en systematische (op een duidelijke
manier onderzoeken, op dezelfde manier onderzoeken) zoektocht naar categorieën of patronen die het
casusniveau overstijgen.
Doel?
- Inzichten krijgen in aspecten van de samenleving en in maatschappelijke vraagstukken
- Algemene kennis vergroten van sociale werkelijkheid
- Bijdrage leveren in de vorm van kennis en inzicht aan de oplossing van een praktisch
probleem
- Vb. armoedebestrijding
FUNDAMENTEEL ONDERZOEK VS PRAKTIJKGERICHT ONDERZOEKEN?
Fundamenteel onderzoek:
- Vooral universiteitsstudenten moeten dit onderzoek kunnen opzetten en uitvoeren,
hogenschoolstudenten moeten het kunnen raadplegen en interpreteren
- Doelstelling is oog op kennisvermeerdering, algemene geldende kennis te ontwikkelen
- Gericht op theoretische relevantie: wat is dit hier eigenlijk? Hoe groot is dat probleem?
- Noodzakelijk gericht toepassing van de praktijk
- Bij te dragen aan de wetenschappelijke kennis over een bepaald onderwerp
- Biedt diepgaand begrip van complexe sociale problemen
- Het legt de basis voor evidence – based interventies
- Vb. Onderzoek naar depressie bij schoolgaande jongeren => gericht op kennisvermeerdering over dit
fenomeen
,Praktijkgericht onderzoek:
- Hogeschoolstudenten voeren hoofdzakelijk dit onderzoek uit
- Doelstelling is om vragen uit de praktijk te beantwoorden
- Afkomstig uit het werkveld, uit de dagelijkse praktijk, uit de samenleving
- Levert kennis op die mensen in staat stelt om maatschappelijke verschijnselen in de
werkelijkheid te analyseren en eventueel ook te beïnvloeden en te veranderen
- Wordt gehanteerd om de praktijk op de werkvloer en/of het beleid te ondersteunen, te
evalueren, bij te sturen, …
- Ondersteunt sociaal werkers bij de aanpak van actuele vraagstukken en bevordert de
innovatie en kwaliteiten in het werkveld
- Vb. Directeur van een school wil dat er een onderzoek gebeurt over pesten in zijn school, het
onderzoek moet resulteren in concrete aanbevelingen, tips of tools om het probleem aan te pakken
Wij richten ons op praktijkgericht onderzoeken.
VERSCHILLENDE GRONDVORMEN: KWANTITATIEF EN KWALITATIEF ONDERZOEK
Kwantitatief onderzoek:
Onderzoek dat in de breedte wordt onderzocht, zonder er echt diep op in te gaan (vb. via enquêtes,
experimenten of kwantitatieve vormen van observaties). Doel om de ideeën, attitudes en/of gedragingen
van de bevraagde mensen te beschrijven. Een samenhang of verband met andere kenmerken
nagaan. Alle verkregen informatie wordt omgezet in cijfermateriaal en de verwerking door middel
van statistische analyses. De steekproef moet voldoende groot en representatief om conclusie te
trekken voor een ruimere populatie.
Kwalitatief onderzoek:
Thema wordt in de diepte onderzocht. Doel om diep op het onderwerp in te gaan en zo op zoek te
gaan naar de belevingen van mensen en betekenissen die bepaalde gedragingen, gebeurtenissen …
voor hen hebben. (Vb. via interviews, focusgroepen, observaties…). Levert ‘taal’ op, kan om spreektaal of
lichaamstaal gaan, die inhoudsanalyse zal uitvoeren. Vaak een relatief kleine steekproef, die niet per
definitie representatief is maar rijk aan diversiteit en informatie.
Mixed Methode Onderzoek:
In een onderzoek zowel kwalitatieve als kwantitatieve methode combineren. De 2 grondvormen zijn
complementaire en vullen elkaar aan.
TIJDPERSPECTIEF IN ONDERZOEK
Onderzoek wordt ook opgedeeld naargelang het tijdsperspectief dat wordt gehanteerd:
- Cross – sectioneel onderzoek: eenmalig, op een bepaald tijdstip onderzocht
- Longitudinaal onderzoek: loopt langer doorheen de tijd, meerdere onderzoekmomenten
Trendonderzoek: regelmatig tijdstippen onderzoek gedaan, niet bij dezelfde
doelgroep
, Panel – of cohortonderzoek: regelmatige tijdstippen, wel bij dezelfde doelgroep. Om
veranderingen binnen de doelgroep vast te stellen
- Retroperspectief onderzoek: blikt terug in de tijd. Men probeert gerapporteerde ideeën,
attitudes of gedragingen in het heden te verbinden met gebeurtenissen uit het verleden van
de respondenten. (Vb. Vroeger gepest en huidige situatie)
- Prospectie onderzoek: kijkt vooruit in de tijd. Meerdere onderzoeken op verschillende
tijdstippen en verbindt de resultaten. (Vb. Hoe zal je leven er binnen 10 jaar uitzien?)
WAT IS SOCIAALWERKONDERZOEK?
Een systematisch proces waarbij methodologisch onderbouwd onderzoek wordt uitgevoerd om
praktijkproblemen te analyseren en op te lossen. Het uiteindelijke doel is het verbeteren van
praktijken, het versterken van de rechten en mogelijkheden van mensen in een kwetsbare situatie,
en het realiseren van sociale rechtvaardigheid.
4 inhoudelijke terreinen waarop dit onderzoek gebeurt:
1. Onderzoek naar de situatie waarin de cliënt of doelgroep zich bevindt
De onderzoeker ontrafelt de werkelijkheid van de unieke context van de cliënt
waarin de sociaal werker mee in aanraking komt (studie naar leefomstandigheden)
Vb. mensen in armoede, jongeren in kwetsbare situaties, …
2. Onderzoek waarbij de context van de sociaal werker wordt geanalyseerd
Vraag naar de diverse contextuele factoren die de sociaal werker beïnvloeden
(organisationele context van SW is belangrijk onderzoekspiste)
Vb. welzijnssector, onderwijs, de zorg, …
Richt eerder op meso – en macroniveau, boven de hoofden van de sociaal werker
afspeelt
3. Onderzoek naar de professie van de sociaal werker
Richten op de identiteit van de SW, de beroepsopvattingen of de percepties over de
eigenheid van de sw tegenover andere praktijkdisciplines zoals psychologen
Centraal staat de inherente spanningsvelden tussen individu en structuur,
generalistische id. en specialistische kennisbasis, …
4. Onderzoek naar het professionele handelen van de sociaal werker
Richt naar praktijken van uitvoerende werkers, om de hulpverlening te verbeteren
Effectiviteit van bepaalde interventies, ontwikkelen van methoden en methodieken,
…
HET BELANG VAN ONDERZOEK VOOR HET SOCIAAL WERK
THEORETISCHE ONDERBOUWING VAN DE PRAKTIJK
- Helder duiden van relevante concepten voor sterk sociaal werk aan de orde (vb.
veerkracht/presentie)
- Concrete handelingsprincipes te formuleren en dit bij voorkeur samen met de praktijk
- Inzichten (wetenschappelijke inzichten uit andere disciplines) gebruiken om effectieve
interventies te ontwerpen en toe te passen
, IMPACT VAN HET BELEID ANALYSEREN.
- Onderzoek toont sociale ongelijk aan, maakt het de structurele oorzaken van ongelijkheid
zichtbaar en de gevolgen van armoede, uitsluiting of racisme
- Biedt tools om aan te tonen wat werkelijk betekenis vol is voor (kwetsbare) burgers. Zo kan
praktijkgerichte onderzoek beleidsmakers voorzien van concrete aanbevelingen ver wat
werkt, voor wie, in welke context, en waarom.
- Signaleren van nieuwe trends en problemen in de samenleving
- SW gebruiken onderzoeksresultaten om beleidsmakers te overtuigen en de belangen van de
kwetsbare groepen te verdedigen
ONDERBOUWDE INTERVENTIES EN PROFESSIONALISEREN VAN DE PRAKTIJK
- In staat om hun interventies te verbeteren en aan te tonen dat ze zinvol zijn, ze komen
erachter hoe interventies beter kunnen worden afgestemd op de behoeften van specifieke
groepen en lokale contexten.
- Onderzoek middel om de praktijk te professionaliseren
- SW gaat om het begrijpen wat werkt, voor wie, en waarom, het combineren van
wetenschappelijke en praktische en ervaringskennis is hierbij essentieel.
- Onderzoek belangrijk om de legitimiteit van interventies aan te tonen aan de subsidiërende
overheid
PERSPECTIEF VAN WIE NIET GEHOORD WORDT
- Door kwalitatieve en participatieve onderzoeken een tegenstem bieden aan het dominante
discours en het perspectief en de stem van kwetsbare burgers centraal stellen -->
‘empowered’ onderzoekspraktijk (verder dan kennisproductie, ook participanten versterken)
- Door de kwetsbare groepen te betrekken, wordt onderzoek een middel om zowel
beleidsverandering als sociale verandering te bevorderen
BEGRIJPEN VAN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK
KRITISCH OMGAAN MET INFORMATIE
Er wordt heel wat geponeerd op basis van zogezegde wetenschappelijke inzichten. Het kritisch
kunnen lezen en begrijpen helpt sociaal werkers om betrouwbare bronnen te onderscheiden en
nagaan of het goed onderzoek is --> is het onafhankelijk? Representatief? Betrouwbaar?
PROFESSIONELE ONTWIKKELING
- Men kan door inzichten uit onderzoek inspiratie opdoen voor innovatieve interventies of
strategieën.
- Volwaardige partner bij beleidsmakers als je je baseert op wetenschappelijke info
- Stelt sw beter in staat om beslissingen te nemen, zichzelf professioneel te ontwikkelen en
hun cliënten te ondersteunen --> verklaringen voor complexe samenlevingsproblemen
HOOFDSTUK 1: SOCIAAL WERK EN ONDERZOEK
INLEIDING
Sociaal werk is niet enkel een beroep of een professie, maar ook als een wetenschap en
academische discipline. Onderzoek is daarom cruciaal voor sociaal werk: het biedt professionals de
tools om hun handelen te onderbouwen, bij te dragen aan maatschappelijke verandering en het
legitimeren en verbeteren van de sociaalwerk interventies en praktijk. (Vb. onderzoek van telling dak –
en thuisloosheid)
WAT IS WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK?
WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK?
= Een doelgericht proces waarbij men op een systematische manier op basis van een
onderzoeksonderwerp, data verzamelt en analyseert, om op een betrouwbare en valide wijze
onderzoeksvragen te beantwoorden die deel uitmaken van een probleemstelling.
Een doelgerichte (vooraf een aantal vragen op voorhand stellen) en systematische (op een duidelijke
manier onderzoeken, op dezelfde manier onderzoeken) zoektocht naar categorieën of patronen die het
casusniveau overstijgen.
Doel?
- Inzichten krijgen in aspecten van de samenleving en in maatschappelijke vraagstukken
- Algemene kennis vergroten van sociale werkelijkheid
- Bijdrage leveren in de vorm van kennis en inzicht aan de oplossing van een praktisch
probleem
- Vb. armoedebestrijding
FUNDAMENTEEL ONDERZOEK VS PRAKTIJKGERICHT ONDERZOEKEN?
Fundamenteel onderzoek:
- Vooral universiteitsstudenten moeten dit onderzoek kunnen opzetten en uitvoeren,
hogenschoolstudenten moeten het kunnen raadplegen en interpreteren
- Doelstelling is oog op kennisvermeerdering, algemene geldende kennis te ontwikkelen
- Gericht op theoretische relevantie: wat is dit hier eigenlijk? Hoe groot is dat probleem?
- Noodzakelijk gericht toepassing van de praktijk
- Bij te dragen aan de wetenschappelijke kennis over een bepaald onderwerp
- Biedt diepgaand begrip van complexe sociale problemen
- Het legt de basis voor evidence – based interventies
- Vb. Onderzoek naar depressie bij schoolgaande jongeren => gericht op kennisvermeerdering over dit
fenomeen
,Praktijkgericht onderzoek:
- Hogeschoolstudenten voeren hoofdzakelijk dit onderzoek uit
- Doelstelling is om vragen uit de praktijk te beantwoorden
- Afkomstig uit het werkveld, uit de dagelijkse praktijk, uit de samenleving
- Levert kennis op die mensen in staat stelt om maatschappelijke verschijnselen in de
werkelijkheid te analyseren en eventueel ook te beïnvloeden en te veranderen
- Wordt gehanteerd om de praktijk op de werkvloer en/of het beleid te ondersteunen, te
evalueren, bij te sturen, …
- Ondersteunt sociaal werkers bij de aanpak van actuele vraagstukken en bevordert de
innovatie en kwaliteiten in het werkveld
- Vb. Directeur van een school wil dat er een onderzoek gebeurt over pesten in zijn school, het
onderzoek moet resulteren in concrete aanbevelingen, tips of tools om het probleem aan te pakken
Wij richten ons op praktijkgericht onderzoeken.
VERSCHILLENDE GRONDVORMEN: KWANTITATIEF EN KWALITATIEF ONDERZOEK
Kwantitatief onderzoek:
Onderzoek dat in de breedte wordt onderzocht, zonder er echt diep op in te gaan (vb. via enquêtes,
experimenten of kwantitatieve vormen van observaties). Doel om de ideeën, attitudes en/of gedragingen
van de bevraagde mensen te beschrijven. Een samenhang of verband met andere kenmerken
nagaan. Alle verkregen informatie wordt omgezet in cijfermateriaal en de verwerking door middel
van statistische analyses. De steekproef moet voldoende groot en representatief om conclusie te
trekken voor een ruimere populatie.
Kwalitatief onderzoek:
Thema wordt in de diepte onderzocht. Doel om diep op het onderwerp in te gaan en zo op zoek te
gaan naar de belevingen van mensen en betekenissen die bepaalde gedragingen, gebeurtenissen …
voor hen hebben. (Vb. via interviews, focusgroepen, observaties…). Levert ‘taal’ op, kan om spreektaal of
lichaamstaal gaan, die inhoudsanalyse zal uitvoeren. Vaak een relatief kleine steekproef, die niet per
definitie representatief is maar rijk aan diversiteit en informatie.
Mixed Methode Onderzoek:
In een onderzoek zowel kwalitatieve als kwantitatieve methode combineren. De 2 grondvormen zijn
complementaire en vullen elkaar aan.
TIJDPERSPECTIEF IN ONDERZOEK
Onderzoek wordt ook opgedeeld naargelang het tijdsperspectief dat wordt gehanteerd:
- Cross – sectioneel onderzoek: eenmalig, op een bepaald tijdstip onderzocht
- Longitudinaal onderzoek: loopt langer doorheen de tijd, meerdere onderzoekmomenten
Trendonderzoek: regelmatig tijdstippen onderzoek gedaan, niet bij dezelfde
doelgroep
, Panel – of cohortonderzoek: regelmatige tijdstippen, wel bij dezelfde doelgroep. Om
veranderingen binnen de doelgroep vast te stellen
- Retroperspectief onderzoek: blikt terug in de tijd. Men probeert gerapporteerde ideeën,
attitudes of gedragingen in het heden te verbinden met gebeurtenissen uit het verleden van
de respondenten. (Vb. Vroeger gepest en huidige situatie)
- Prospectie onderzoek: kijkt vooruit in de tijd. Meerdere onderzoeken op verschillende
tijdstippen en verbindt de resultaten. (Vb. Hoe zal je leven er binnen 10 jaar uitzien?)
WAT IS SOCIAALWERKONDERZOEK?
Een systematisch proces waarbij methodologisch onderbouwd onderzoek wordt uitgevoerd om
praktijkproblemen te analyseren en op te lossen. Het uiteindelijke doel is het verbeteren van
praktijken, het versterken van de rechten en mogelijkheden van mensen in een kwetsbare situatie,
en het realiseren van sociale rechtvaardigheid.
4 inhoudelijke terreinen waarop dit onderzoek gebeurt:
1. Onderzoek naar de situatie waarin de cliënt of doelgroep zich bevindt
De onderzoeker ontrafelt de werkelijkheid van de unieke context van de cliënt
waarin de sociaal werker mee in aanraking komt (studie naar leefomstandigheden)
Vb. mensen in armoede, jongeren in kwetsbare situaties, …
2. Onderzoek waarbij de context van de sociaal werker wordt geanalyseerd
Vraag naar de diverse contextuele factoren die de sociaal werker beïnvloeden
(organisationele context van SW is belangrijk onderzoekspiste)
Vb. welzijnssector, onderwijs, de zorg, …
Richt eerder op meso – en macroniveau, boven de hoofden van de sociaal werker
afspeelt
3. Onderzoek naar de professie van de sociaal werker
Richten op de identiteit van de SW, de beroepsopvattingen of de percepties over de
eigenheid van de sw tegenover andere praktijkdisciplines zoals psychologen
Centraal staat de inherente spanningsvelden tussen individu en structuur,
generalistische id. en specialistische kennisbasis, …
4. Onderzoek naar het professionele handelen van de sociaal werker
Richt naar praktijken van uitvoerende werkers, om de hulpverlening te verbeteren
Effectiviteit van bepaalde interventies, ontwikkelen van methoden en methodieken,
…
HET BELANG VAN ONDERZOEK VOOR HET SOCIAAL WERK
THEORETISCHE ONDERBOUWING VAN DE PRAKTIJK
- Helder duiden van relevante concepten voor sterk sociaal werk aan de orde (vb.
veerkracht/presentie)
- Concrete handelingsprincipes te formuleren en dit bij voorkeur samen met de praktijk
- Inzichten (wetenschappelijke inzichten uit andere disciplines) gebruiken om effectieve
interventies te ontwerpen en toe te passen
, IMPACT VAN HET BELEID ANALYSEREN.
- Onderzoek toont sociale ongelijk aan, maakt het de structurele oorzaken van ongelijkheid
zichtbaar en de gevolgen van armoede, uitsluiting of racisme
- Biedt tools om aan te tonen wat werkelijk betekenis vol is voor (kwetsbare) burgers. Zo kan
praktijkgerichte onderzoek beleidsmakers voorzien van concrete aanbevelingen ver wat
werkt, voor wie, in welke context, en waarom.
- Signaleren van nieuwe trends en problemen in de samenleving
- SW gebruiken onderzoeksresultaten om beleidsmakers te overtuigen en de belangen van de
kwetsbare groepen te verdedigen
ONDERBOUWDE INTERVENTIES EN PROFESSIONALISEREN VAN DE PRAKTIJK
- In staat om hun interventies te verbeteren en aan te tonen dat ze zinvol zijn, ze komen
erachter hoe interventies beter kunnen worden afgestemd op de behoeften van specifieke
groepen en lokale contexten.
- Onderzoek middel om de praktijk te professionaliseren
- SW gaat om het begrijpen wat werkt, voor wie, en waarom, het combineren van
wetenschappelijke en praktische en ervaringskennis is hierbij essentieel.
- Onderzoek belangrijk om de legitimiteit van interventies aan te tonen aan de subsidiërende
overheid
PERSPECTIEF VAN WIE NIET GEHOORD WORDT
- Door kwalitatieve en participatieve onderzoeken een tegenstem bieden aan het dominante
discours en het perspectief en de stem van kwetsbare burgers centraal stellen -->
‘empowered’ onderzoekspraktijk (verder dan kennisproductie, ook participanten versterken)
- Door de kwetsbare groepen te betrekken, wordt onderzoek een middel om zowel
beleidsverandering als sociale verandering te bevorderen
BEGRIJPEN VAN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK
KRITISCH OMGAAN MET INFORMATIE
Er wordt heel wat geponeerd op basis van zogezegde wetenschappelijke inzichten. Het kritisch
kunnen lezen en begrijpen helpt sociaal werkers om betrouwbare bronnen te onderscheiden en
nagaan of het goed onderzoek is --> is het onafhankelijk? Representatief? Betrouwbaar?
PROFESSIONELE ONTWIKKELING
- Men kan door inzichten uit onderzoek inspiratie opdoen voor innovatieve interventies of
strategieën.
- Volwaardige partner bij beleidsmakers als je je baseert op wetenschappelijke info
- Stelt sw beter in staat om beslissingen te nemen, zichzelf professioneel te ontwikkelen en
hun cliënten te ondersteunen --> verklaringen voor complexe samenlevingsproblemen
