Les 1: Waarom orthopedagogiek en hoofdstuk 1............................................................... 5
1. Waarom dit basisvak orthopedagogiek?........................................................................ 5
1.1. De ‘why’ binnen de orthopedagogiek.......................................................................... 5
1.2. Doel van deze lessen.................................................................................................. 5
2. Hoofdstuk 1: orthopedagogie en maatschappij.............................................................. 5
2.1. Kritische kijk op hulpverlening..................................................................................... 5
2.2. De vreemde andere.....................................................................................................5
2.3. Maatschappij en beeldvorming....................................................................................6
2.4. Mensbeelden en zorg..................................................................................................6
2.5. Noodzakelijk als hulpverlener......................................................................................7
Les 2: (hoofdstuk 1) Prehistorie en oudheid....................................................................... 7
1. Leerdoelen hoofdstuk 1..................................................................................................7
1.1. Verleden = heden........................................................................................................ 7
1.2. Welke maatschappelijke factoren?..............................................................................7
1.3. Rode draad..................................................................................................................8
2. Hoofdstuk 1: orthopedagogie en maatschappij.............................................................. 8
2.1. Prehistorie, tijd van nomaden en jagers (... tot 3500 voor chr.)...................................8
2.2. Oudheid: tijd van Grieken, Romeinen en Goden (3500 voor chr - 500 na chr)........... 9
Les 3: (Hoofdstuk 1): middeleeuwen - de verlichting....................................................... 11
1. Middeleeuwen (500-1500): tijd van monniken, ridders en gilden................................. 11
1.1. Kloosters en stadsmuren in de middeleeuwen..........................................................11
1.2. Middeleeuwse zorg: devotie, bijgeloof en kwakzalverij............................................. 12
1.3. Van de middeleeuwen naar vandaag........................................................................ 14
2. De nieuwe tijd (1500-1780): tijd van reformatie, ontdekkingsreizen en uitvindingen... 14
2.1. Godsdienst VS wetenschap en kunst........................................................................15
2.2. Opsluiting ter bescherming van de samenleving.......................................................16
2.3. Arbeid adelt: heropvoeding of uitbuiting?.................................................................. 17
2.4. Van nieuwe tijd naar vandaag................................................................................... 18
3. De verlichting: tijd van rationalisme, positivisme en sensualisme (1780-1850)........... 18
3.1. De Franse en industriële revolutie, de burgerij en arbeiders.....................................18
3.2. Volksonderwijs, brailleschrift en zorg voor krankzinnigen......................................... 20
3.3. Nieuw mensbeeld 3...................................................................................................23
3.4. Van de Verlichting naar vandaag...............................................................................23
Les 4: (hoofdstuk 1): de tijd van de militaire conflicten................................................... 23
1. De 4 mensbeelden: kernwoorden................................................................................ 23
2. Welke maatschappelijke factoren?...............................................................................24
3. Tijd van militaire conflicten en vernietiging (1850-1945).............................................. 24
3.1. Politiek, landbouw en wetenschap in crisis............................................................... 24
3.2. Van pedagogische pessimisme naar genadedood....................................................26
3.3. Van oorlogstijd naar vandaag....................................................................................29
Les 5: (Hoofdstuk 1); Tijd van de rehabilitatie en de verzorgingsstaat.......................... 29
1. Tijd van rehabilitatie, welvaart en verzorgingsstaat (1945-..)....................................... 29
1.1. Wederopbouw, vooruitgang en welvaart................................................................... 29
1.2. Van goedbedoelde segregatie naar vermaatschappelijking......................................30
1
,Les 6: (Hoofdstuk 2); orthopedagogiek en wetenschap.................................................. 32
1. Inleiding........................................................................................................................ 32
2. Orthopedagogiek, what's in a name?...........................................................................32
2.1. Euh.. Iets met voeten?.............................................................................................. 32
2.2. Orthopedagogics of orthopédagogie?....................................................................... 33
3. Relatie theorie en praktijk: it’s complicated.................................................................. 33
3.1. Theoretische kennis.................................................................................................. 34
3.2. Van de praktijk naar de theorie en terug................................................................... 34
3.3. Bronnen van wetenschappelijke kennis.................................................................... 35
4. Een wetenschapsdomein op eigen benen................................................................... 35
4.1. In de schoot van de wetenschap pedagogiek........................................................... 35
4.2. De zoektocht naar het “ding” van de orthopedagogiek............................................. 36
4.3. Fundamenten van de orthopedagogiek.....................................................................37
4.4. Van bijzondere pedagogiek naar orthopedagogiek................................................... 38
4.5. Methodestrijd binnen de orthopedagogiek................................................................ 39
4.6. Theoretische niveaus binnen de orthopedagogiek....................................................40
4.7. De orthopedagogiek verruimt.................................................................................... 41
5. Grondleggers, wegbereiders, baanbrekers.................................................................. 41
5.1. De wegbereiders....................................................................................................... 43
5.1.1. Wilhelmina Bladergroen (1908-1983).....................................................................43
5.1.2. Hanselmann (1885-1960).......................................................................................44
5.1.3. Van Houte (1892-1989).......................................................................................... 44
5.1.4. Vliegenthart (1904-1976)........................................................................................44
5.1.5. Moor (1899-1977)...................................................................................................44
5.1.6. Van Gelder (1931-1981).........................................................................................44
5.2. Verdieping Rispens................................................................................................... 44
5.2.1. Kritiek op POS van Ter Horst................................................................................. 44
5.2.2. Emoties in een empirische wetenschap................................................................. 45
5.2.3. Focus op het kind vs focus op het gezinssysteem................................................. 45
5.2.4. Verschillende stromingen in de orthopedagogiek...................................................45
5.2.5. De professie van de orthopedagoog vs andere professies.................................... 45
5.3. De grondleggers........................................................................................................46
5.3.1. Ter Horst (1929-2018)............................................................................................ 46
5.3.2. Kok (1929-2019).....................................................................................................46
5.4. De positivistische stroming........................................................................................46
5.4.1. Dumont (1935-1994).............................................................................................. 46
5.4.2. Rispens (1939)....................................................................................................... 46
5.4.3. Van der Ploeg (1927)............................................................................................. 46
5.5. De Duitse connectie.................................................................................................. 47
5.5.1. Bach (1924-2013)...................................................................................................47
5.5.2. Bleidick (1930)........................................................................................................47
5.5.3. Speck (1926).......................................................................................................... 47
5.6. De integratieve orthopedagogiek.............................................................................. 47
5.7. De kritische stroming.................................................................................................47
2
, 5.7.1. Van Gennep (1937-2019).......................................................................................47
5.7.2. Van Hove (1957).................................................................................................... 47
6. De identiteit van de orthopedagogiek...........................................................................48
Les 7: (Hoofdstuk 2): Orthopedagogiek als wetenschap................................................. 50
1. Orthopedagogiek in volle paradigmaverschuiving........................................................50
1.1. Paradigma quoi?....................................................................................................... 50
1.2. De eerste paradigma’s.............................................................................................. 51
1.3. Orthopedagogiek in tijden van paradigmaverschuiving.............................................51
1.3.1. Tegenstrijdigheden en crisis binnen het defectparadigma..................................... 58
1.3.2. Burgerschapsparadigma........................................................................................ 59
7.4. Impact op zorg en orthopedagogische praktijk..........................................................59
Les 8: (Hoofdstuk 3): orthopedagogische instrumenten................................................. 60
1. Inleiding: wat zijn orthopedagogische instrumenten?...................................................60
2. Instrumenten uit de vroege orthopedagogiek...............................................................60
2.1. Problematische opvoedingssituatie, bijdrage Ter Horst............................................ 61
2.1.2. POS vandaag......................................................................................................... 62
2.2. De dialogische grondvormen (Ter Horst)...................................................................63
2.2.2. Dialogische grondvormen vandaag........................................................................63
2.3. Ter Horst in een notendop......................................................................................... 64
Les 9: (Hoofdstuk 3): vervolg orthopedagogische instrumenten................................... 64
1. Instrumenten uit de vroege orthopedagogiek...............................................................64
1.1. Orthopedagogische vraagstelling (Kok).................................................................... 64
1.1.1. Orthopedagogische vraagstelling vandaag............................................................ 66
1.2. Handelingsplanning (Kok)......................................................................................... 66
1.2.1. Handelingsplanning vandaag................................................................................. 67
1.3. Gedragsproblemen....................................................................................................68
1.3.1. Gedragsproblemen vandaag..................................................................................71
1.4. Leerproblemen.......................................................................................................... 71
1.4.1. In de handeling krijgt taal betekenis (Bladergroen)................................................ 72
1.4.2. Leerstoornissen ontstaan niet door, maar in het onderwijs (J. Dumont)................ 73
1.4.3. Leerstoornissen vandaag....................................................................................... 74
1.5. Therapeutische gemeenschap -Encounter................................................................74
1.5.1. Uitleg pijlers therapeutische gemeenschap............................................................76
1.5.2. Groepstherapeutische methoden........................................................................... 76
1.5.3. Verdere uitbouw van leven; via vrije tijd en opleidingen.........................................77
1.5.4. Het TG-model vandaag.......................................................................................... 77
Les 10: Hoofdstuk 3: instrumenten uit de actuele orthopedagogiek.............................. 77
1. Inleiding: wat zijn orthopedagogische instrumenten?...................................................77
2. Instrumenten uit de actuele orthopedagogiek.............................................................. 77
2.1. Empowerment........................................................................................................... 78
3. Inclusie......................................................................................................................... 81
3.1. Normalisatieprincipe..................................................................................................82
3.2. Integratieprincipe.......................................................................................................82
Les 11: Vervolg: Hoofdstuk 3: instrumenten uit de actuele orthopedagogiek............... 84
3
, 1. Inclusie......................................................................................................................... 84
Les 12: Vervolg: Hoofdstuk 3: instrumenten uit de actuele orthopedagogiek en......... 88
hoofdstuk 4........................................................................................................................... 88
1. Instrumenten uit de actuele orthopedagogiek.............................................................. 88
1.1. Quality of life..............................................................................................................88
1.2. Volwaardig burgerschap en kwaliteit van bestaan.................................................... 92
1.3. Ondersteuningsmodel............................................................................................... 93
2. Hoofdstuk 4: beroep en werkterrein............................................................................. 94
Les 13: vervolg hoofdstuk 4................................................................................................95
1. Hoofdstuk 4: beroep en werkterrein............................................................................. 95
1.1. Het beroep in zijn context..........................................................................................95
1.2. De orthopedagogische praktijk..................................................................................97
1.3. Het beroepsprofiel..................................................................................................... 98
1.3.1. Verantwoordelijkheidsethiek...................................................................................99
1.3.2. Te midden een spanningsveld van tegenstellingen..............................................100
2. Hoofdstuk 5: zorgen voor morgen.............................................................................. 101
2.1. Think global, act local: think local act global........................................................... 101
2.2. Het morge gezag van het VN-verdrag.....................................................................101
1.3. Bouwen aan een inclusieve samenleving............................................................... 102
4
1. Waarom dit basisvak orthopedagogiek?........................................................................ 5
1.1. De ‘why’ binnen de orthopedagogiek.......................................................................... 5
1.2. Doel van deze lessen.................................................................................................. 5
2. Hoofdstuk 1: orthopedagogie en maatschappij.............................................................. 5
2.1. Kritische kijk op hulpverlening..................................................................................... 5
2.2. De vreemde andere.....................................................................................................5
2.3. Maatschappij en beeldvorming....................................................................................6
2.4. Mensbeelden en zorg..................................................................................................6
2.5. Noodzakelijk als hulpverlener......................................................................................7
Les 2: (hoofdstuk 1) Prehistorie en oudheid....................................................................... 7
1. Leerdoelen hoofdstuk 1..................................................................................................7
1.1. Verleden = heden........................................................................................................ 7
1.2. Welke maatschappelijke factoren?..............................................................................7
1.3. Rode draad..................................................................................................................8
2. Hoofdstuk 1: orthopedagogie en maatschappij.............................................................. 8
2.1. Prehistorie, tijd van nomaden en jagers (... tot 3500 voor chr.)...................................8
2.2. Oudheid: tijd van Grieken, Romeinen en Goden (3500 voor chr - 500 na chr)........... 9
Les 3: (Hoofdstuk 1): middeleeuwen - de verlichting....................................................... 11
1. Middeleeuwen (500-1500): tijd van monniken, ridders en gilden................................. 11
1.1. Kloosters en stadsmuren in de middeleeuwen..........................................................11
1.2. Middeleeuwse zorg: devotie, bijgeloof en kwakzalverij............................................. 12
1.3. Van de middeleeuwen naar vandaag........................................................................ 14
2. De nieuwe tijd (1500-1780): tijd van reformatie, ontdekkingsreizen en uitvindingen... 14
2.1. Godsdienst VS wetenschap en kunst........................................................................15
2.2. Opsluiting ter bescherming van de samenleving.......................................................16
2.3. Arbeid adelt: heropvoeding of uitbuiting?.................................................................. 17
2.4. Van nieuwe tijd naar vandaag................................................................................... 18
3. De verlichting: tijd van rationalisme, positivisme en sensualisme (1780-1850)........... 18
3.1. De Franse en industriële revolutie, de burgerij en arbeiders.....................................18
3.2. Volksonderwijs, brailleschrift en zorg voor krankzinnigen......................................... 20
3.3. Nieuw mensbeeld 3...................................................................................................23
3.4. Van de Verlichting naar vandaag...............................................................................23
Les 4: (hoofdstuk 1): de tijd van de militaire conflicten................................................... 23
1. De 4 mensbeelden: kernwoorden................................................................................ 23
2. Welke maatschappelijke factoren?...............................................................................24
3. Tijd van militaire conflicten en vernietiging (1850-1945).............................................. 24
3.1. Politiek, landbouw en wetenschap in crisis............................................................... 24
3.2. Van pedagogische pessimisme naar genadedood....................................................26
3.3. Van oorlogstijd naar vandaag....................................................................................29
Les 5: (Hoofdstuk 1); Tijd van de rehabilitatie en de verzorgingsstaat.......................... 29
1. Tijd van rehabilitatie, welvaart en verzorgingsstaat (1945-..)....................................... 29
1.1. Wederopbouw, vooruitgang en welvaart................................................................... 29
1.2. Van goedbedoelde segregatie naar vermaatschappelijking......................................30
1
,Les 6: (Hoofdstuk 2); orthopedagogiek en wetenschap.................................................. 32
1. Inleiding........................................................................................................................ 32
2. Orthopedagogiek, what's in a name?...........................................................................32
2.1. Euh.. Iets met voeten?.............................................................................................. 32
2.2. Orthopedagogics of orthopédagogie?....................................................................... 33
3. Relatie theorie en praktijk: it’s complicated.................................................................. 33
3.1. Theoretische kennis.................................................................................................. 34
3.2. Van de praktijk naar de theorie en terug................................................................... 34
3.3. Bronnen van wetenschappelijke kennis.................................................................... 35
4. Een wetenschapsdomein op eigen benen................................................................... 35
4.1. In de schoot van de wetenschap pedagogiek........................................................... 35
4.2. De zoektocht naar het “ding” van de orthopedagogiek............................................. 36
4.3. Fundamenten van de orthopedagogiek.....................................................................37
4.4. Van bijzondere pedagogiek naar orthopedagogiek................................................... 38
4.5. Methodestrijd binnen de orthopedagogiek................................................................ 39
4.6. Theoretische niveaus binnen de orthopedagogiek....................................................40
4.7. De orthopedagogiek verruimt.................................................................................... 41
5. Grondleggers, wegbereiders, baanbrekers.................................................................. 41
5.1. De wegbereiders....................................................................................................... 43
5.1.1. Wilhelmina Bladergroen (1908-1983).....................................................................43
5.1.2. Hanselmann (1885-1960).......................................................................................44
5.1.3. Van Houte (1892-1989).......................................................................................... 44
5.1.4. Vliegenthart (1904-1976)........................................................................................44
5.1.5. Moor (1899-1977)...................................................................................................44
5.1.6. Van Gelder (1931-1981).........................................................................................44
5.2. Verdieping Rispens................................................................................................... 44
5.2.1. Kritiek op POS van Ter Horst................................................................................. 44
5.2.2. Emoties in een empirische wetenschap................................................................. 45
5.2.3. Focus op het kind vs focus op het gezinssysteem................................................. 45
5.2.4. Verschillende stromingen in de orthopedagogiek...................................................45
5.2.5. De professie van de orthopedagoog vs andere professies.................................... 45
5.3. De grondleggers........................................................................................................46
5.3.1. Ter Horst (1929-2018)............................................................................................ 46
5.3.2. Kok (1929-2019).....................................................................................................46
5.4. De positivistische stroming........................................................................................46
5.4.1. Dumont (1935-1994).............................................................................................. 46
5.4.2. Rispens (1939)....................................................................................................... 46
5.4.3. Van der Ploeg (1927)............................................................................................. 46
5.5. De Duitse connectie.................................................................................................. 47
5.5.1. Bach (1924-2013)...................................................................................................47
5.5.2. Bleidick (1930)........................................................................................................47
5.5.3. Speck (1926).......................................................................................................... 47
5.6. De integratieve orthopedagogiek.............................................................................. 47
5.7. De kritische stroming.................................................................................................47
2
, 5.7.1. Van Gennep (1937-2019).......................................................................................47
5.7.2. Van Hove (1957).................................................................................................... 47
6. De identiteit van de orthopedagogiek...........................................................................48
Les 7: (Hoofdstuk 2): Orthopedagogiek als wetenschap................................................. 50
1. Orthopedagogiek in volle paradigmaverschuiving........................................................50
1.1. Paradigma quoi?....................................................................................................... 50
1.2. De eerste paradigma’s.............................................................................................. 51
1.3. Orthopedagogiek in tijden van paradigmaverschuiving.............................................51
1.3.1. Tegenstrijdigheden en crisis binnen het defectparadigma..................................... 58
1.3.2. Burgerschapsparadigma........................................................................................ 59
7.4. Impact op zorg en orthopedagogische praktijk..........................................................59
Les 8: (Hoofdstuk 3): orthopedagogische instrumenten................................................. 60
1. Inleiding: wat zijn orthopedagogische instrumenten?...................................................60
2. Instrumenten uit de vroege orthopedagogiek...............................................................60
2.1. Problematische opvoedingssituatie, bijdrage Ter Horst............................................ 61
2.1.2. POS vandaag......................................................................................................... 62
2.2. De dialogische grondvormen (Ter Horst)...................................................................63
2.2.2. Dialogische grondvormen vandaag........................................................................63
2.3. Ter Horst in een notendop......................................................................................... 64
Les 9: (Hoofdstuk 3): vervolg orthopedagogische instrumenten................................... 64
1. Instrumenten uit de vroege orthopedagogiek...............................................................64
1.1. Orthopedagogische vraagstelling (Kok).................................................................... 64
1.1.1. Orthopedagogische vraagstelling vandaag............................................................ 66
1.2. Handelingsplanning (Kok)......................................................................................... 66
1.2.1. Handelingsplanning vandaag................................................................................. 67
1.3. Gedragsproblemen....................................................................................................68
1.3.1. Gedragsproblemen vandaag..................................................................................71
1.4. Leerproblemen.......................................................................................................... 71
1.4.1. In de handeling krijgt taal betekenis (Bladergroen)................................................ 72
1.4.2. Leerstoornissen ontstaan niet door, maar in het onderwijs (J. Dumont)................ 73
1.4.3. Leerstoornissen vandaag....................................................................................... 74
1.5. Therapeutische gemeenschap -Encounter................................................................74
1.5.1. Uitleg pijlers therapeutische gemeenschap............................................................76
1.5.2. Groepstherapeutische methoden........................................................................... 76
1.5.3. Verdere uitbouw van leven; via vrije tijd en opleidingen.........................................77
1.5.4. Het TG-model vandaag.......................................................................................... 77
Les 10: Hoofdstuk 3: instrumenten uit de actuele orthopedagogiek.............................. 77
1. Inleiding: wat zijn orthopedagogische instrumenten?...................................................77
2. Instrumenten uit de actuele orthopedagogiek.............................................................. 77
2.1. Empowerment........................................................................................................... 78
3. Inclusie......................................................................................................................... 81
3.1. Normalisatieprincipe..................................................................................................82
3.2. Integratieprincipe.......................................................................................................82
Les 11: Vervolg: Hoofdstuk 3: instrumenten uit de actuele orthopedagogiek............... 84
3
, 1. Inclusie......................................................................................................................... 84
Les 12: Vervolg: Hoofdstuk 3: instrumenten uit de actuele orthopedagogiek en......... 88
hoofdstuk 4........................................................................................................................... 88
1. Instrumenten uit de actuele orthopedagogiek.............................................................. 88
1.1. Quality of life..............................................................................................................88
1.2. Volwaardig burgerschap en kwaliteit van bestaan.................................................... 92
1.3. Ondersteuningsmodel............................................................................................... 93
2. Hoofdstuk 4: beroep en werkterrein............................................................................. 94
Les 13: vervolg hoofdstuk 4................................................................................................95
1. Hoofdstuk 4: beroep en werkterrein............................................................................. 95
1.1. Het beroep in zijn context..........................................................................................95
1.2. De orthopedagogische praktijk..................................................................................97
1.3. Het beroepsprofiel..................................................................................................... 98
1.3.1. Verantwoordelijkheidsethiek...................................................................................99
1.3.2. Te midden een spanningsveld van tegenstellingen..............................................100
2. Hoofdstuk 5: zorgen voor morgen.............................................................................. 101
2.1. Think global, act local: think local act global........................................................... 101
2.2. Het morge gezag van het VN-verdrag.....................................................................101
1.3. Bouwen aan een inclusieve samenleving............................................................... 102
4
