SOCIALE PSYCHOLOGIE
SAMENVATTING 2025/2026
,Inhoudsopgave
H1: Inleiding ...................................................................................................................................................................................................... 6
1. De mens is een sociaal dier ........................................................................................................................................................................ 6
2. Sociale psychologie: definitie en verwante disciplines............................................................................................................................... 6
2.1 Definitie van sociale psychologie ......................................................................................................................................................... 6
2.2 De kracht van de situatie ...................................................................................................................................................................... 7
2.3 SOciale psychologie en verwante disciplines ....................................................................................................................................... 7
2.4 Andere psychologische domeinen ........................................................................................................................................................ 9
2.5 Sociale psychologie en mensenkennis .................................................................................................................................................. 9
3. De geschiedenis van de sociale psychologie .............................................................................................................................................. 9
3.1 De beginjaren van de sociale psychologie ............................................................................................................................................ 9
3.2 De jaren van bevestiging ...................................................................................................................................................................... 9
3.3 Groei en debat .................................................................................................................................................................................... 10
3.4 Methodologisch en inhoudelijk pluralisme......................................................................................................................................... 10
4. Sociale psychologie in de 21ste eeuw ........................................................................................................................................................ 11
4.1 Hersenonderzoek ................................................................................................................................................................................ 11
4.2 Het internet ........................................................................................................................................................................................ 11
4.3 Sociaal-culturele perspectieven .......................................................................................................................................................... 11
4.4 Open wetenschap ............................................................................................................................................................................... 12
H4: Sociale perceptie ....................................................................................................................................................................................... 12
1. Het ruwe materiaal van de eerste indruk .................................................................................................................................................. 12
1.1 De waarnemer .................................................................................................................................................................................... 12
1.2 Het uiterlijk ........................................................................................................................................................................................ 13
1.3 Situaties.............................................................................................................................................................................................. 14
1.4 gedrag ................................................................................................................................................................................................ 14
2. Attributie: van elementen tot disposities .................................................................................................................................................. 17
2.1 Attributietheorieen ............................................................................................................................................................................. 17
2.2 De theorie van de corresponderende gevolgtrekkingen ...................................................................................................................... 18
2.3 Kelley’s covariatietheorie................................................................................................................................................................... 19
2.4 Attributionele vertekeningen .............................................................................................................................................................. 20
3. Integratie: van disposities tot impressies .................................................................................................................................................. 23
3.1 Enkele basisbbevindingen .................................................................................................................................................................. 23
3.2 Integratie kenmerken in eer globale impressie ................................................................................................................................... 24
3.3 Afwijkingen van het gemiddelde model ............................................................................................................................................. 24
4. Confirmatievertekening: van impressies naar de realiteit ......................................................................................................................... 26
4.1 Persistentie van opvattingen ............................................................................................................................................................... 26
4.2 Confirmatorische hypothesetoetsing .................................................................................................................................................. 27
1
, 4.3 De zelfvervullende voorspelling......................................................................................................................................................... 28
5. Slotwoord................................................................................................................................................................................................. 28
H5: sociale beïnvloeding.................................................................................................................................................................................. 29
1. Automatische sociale beïnvloeding .......................................................................................................................................................... 30
2. Conformiteit ............................................................................................................................................................................................. 30
2.1 De klassieke studies ........................................................................................................................................................................... 31
2.2 Waarom conformeert men .................................................................................................................................................................. 32
2.3 Meerderheidsinvloed .......................................................................................................................................................................... 33
2.4 Minderheidsinvloed............................................................................................................................................................................ 35
2.5 Differentiële of unimodale procesmodellen ....................................................................................................................................... 36
3. Instemmen................................................................................................................................................................................................ 37
3.1 Redenen geven ................................................................................................................................................................................... 37
3.2 ‘Stel je eens voor’ .............................................................................................................................................................................. 37
3.3 De wederkerigheidsnorm ................................................................................................................................................................... 38
3.4 Tweestappen instemmingstechnieken ................................................................................................................................................ 38
3.5 Assertiviteit ........................................................................................................................................................................................ 40
4. Gehoorzaamheid ...................................................................................................................................................................................... 40
4.1 Milgrams onderzoek: krachtlijnen van vernietegende gehoorzaamheid ............................................................................................. 40
4.2 Milgram in de 21ste eeuw .................................................................................................................................................................... 42
4.3 Verzet................................................................................................................................................................................................. 42
4.4 perspectieven over de menselijke natuur ............................................................................................................................................ 43
H7: Attitudes.................................................................................................................................................................................................... 43
1. Attitudes: basisbevindingen ..................................................................................................................................................................... 43
1.1 de drie componenten van attitudes ..................................................................................................................................................... 43
1.2 Attitudesterkte .................................................................................................................................................................................... 44
1.3 Expliciete en impliciete attitudes........................................................................................................................................................ 45
1.4 Het verband tussen attitudes en gedrag .............................................................................................................................................. 47
2. Overreding door communicatie ................................................................................................................................................................ 48
2.1 Twee wegen voor overreding ............................................................................................................................................................. 48
2.2 De bron .............................................................................................................................................................................................. 51
2.3 De boodschap ..................................................................................................................................................................................... 52
2.4 Het publiek ......................................................................................................................................................................................... 53
3. Overtuigen door het eigen gedrag ............................................................................................................................................................ 54
3.1 COgnitieve dissonantietheorie............................................................................................................................................................ 54
3.2 Toepassing van dissonantietheorie op inspanningen en keuzes .......................................................................................................... 56
3.3 Randcondities van dissonantietheorie................................................................................................................................................. 56
3.4 Alternatieve wegen tot zelfovertuiging .............................................................................................................................................. 57
2
, 4. Reclame en voorlichting .......................................................................................................................................................................... 57
4.1 Subimale beinvloeding ....................................................................................................................................................................... 58
4.2 Stereotypen ........................................................................................................................................................................................ 58
4.3 Culturele verschillen .......................................................................................................................................................................... 59
H10: Agressie .................................................................................................................................................................................................. 60
1. Wat is agressie? ....................................................................................................................................................................................... 60
1.1 Definities en vormen van agressie ...................................................................................................................................................... 60
1.2 Pestgedrag .......................................................................................................................................................................................... 60
1.3 De meting van agressie ...................................................................................................................................................................... 60
2. Crossnationale en intraculturele verschillen ............................................................................................................................................. 61
2.1 Crossnationale verschillen .................................................................................................................................................................. 61
2.2 INtraculturele verschillen ................................................................................................................................................................... 62
3. De oorsprong van agressie ....................................................................................................................................................................... 63
3.1 Biologische theorieen ......................................................................................................................................................................... 63
3.2 Leertheorieen ..................................................................................................................................................................................... 64
4. Sociaalpsychologische theorieën van agressie ......................................................................................................................................... 66
4.1 Frustratie ............................................................................................................................................................................................ 66
4.2 Negatief affect .................................................................................................................................................................................... 67
4.3 Fysiologische opwinding.................................................................................................................................................................... 68
4.4 Cognitieve processen ......................................................................................................................................................................... 68
4.5 Een integratief model van agressie ..................................................................................................................................................... 70
5. De invloed van geweldmedia ................................................................................................................................................................... 70
5.1 Geweld in de media............................................................................................................................................................................ 70
5.2 Pornografie......................................................................................................................................................................................... 72
6. Verborgen geweld .................................................................................................................................................................................... 74
6.1 Seksuele agressie................................................................................................................................................................................ 74
6.2 Partnergeweld .................................................................................................................................................................................... 75
6.3 Kindermishandeling ........................................................................................................................................................................... 76
7. Slotwoord: de reductie van geweld .......................................................................................................................................................... 76
7.1 concrete maatregelen .......................................................................................................................................................................... 76
7.2 Omvattende programma’s .................................................................................................................................................................. 76
H12: Groepsprestaties ...................................................................................................................................................................................... 77
1. Collectieve processen ............................................................................................................................................................................... 77
1.1. Sociale falicitatie: als anderen ons opwinden .................................................................................................................................... 77
1.2. Sociaal lijntrekken: als anderen ons helpen ....................................................................................................................................... 78
1.3. COllectieve processen: een integratie ................................................................................................................................................ 79
2. Onenigheid en verschillende opinies ........................................................................................................................................................ 79
3
, 2.1. Opiniedeviaten .................................................................................................................................................................................. 79
2.2. SOciale beslissingsschema’s: naar de essentie van groepsbeïnvloeding ............................................................................................ 80
2.3. GRoepspolarisatie: de weg naar extreme posities.............................................................................................................................. 82
3. Groepsprocessen ...................................................................................................................................................................................... 83
3.1. Groepsprestatie: zijn meer hoofden beter dan één? ........................................................................................................................... 83
3.2. Brainstormen ..................................................................................................................................................................................... 84
12.3.3. Vertekende steekproeftrekking en communicatie: ideeën op tafel krijgen .................................................................................... 85
12.3.4. Groepsgeheugen: samen onthouden ............................................................................................................................................. 86
12.3.5. Heuristieken ................................................................................................................................................................................. 86
3.6. STrategieën die groepsefficiëntie verhogen....................................................................................................................................... 87
4. Groepsdenken: het perspectief verliezen .................................................................................................................................................. 88
4.1 het groepsdenken model ..................................................................................................................................................................... 88
4.2 EMpirische onderzoeken .................................................................................................................................................................... 88
4.3 Groepsdenken voorkomen .................................................................................................................................................................. 89
H13: stereotypen, vooroordelen en discriminatie ............................................................................................................................................. 89
1. Uitingsvormen van vooroordelen ............................................................................................................................................................. 90
1.1 SUbtiele en grove vooroordelen ......................................................................................................................................................... 90
1.2 Impliciete vooroordelen ..................................................................................................................................................................... 92
1.3 Wederzijdse vooroordelen .................................................................................................................................................................. 93
1.4 Individuele verschillen in vooroordelen ............................................................................................................................................. 93
2. De wortels van vooroordelen en discriminatie ......................................................................................................................................... 96
2.1 Competitie om schaarse middelen ...................................................................................................................................................... 96
2.2 Minimale groepen en sociale identiteit ............................................................................................................................................... 96
3. Sociale categorisatie en stereotypen ......................................................................................................................................................... 98
3.1 SOciale categorisatie .......................................................................................................................................................................... 98
3.2 Stereotypen ........................................................................................................................................................................................ 99
4. Seksisme ................................................................................................................................................................................................ 102
4.1 Geslacht is een fundamentele categorie ............................................................................................................................................ 102
4.2 Waarom blijven geslachtsstereotypen bestaan.................................................................................................................................. 103
4.3 AMbivalent seksisme ....................................................................................................................................................................... 104
4.4 Intersectionaliteit .............................................................................................................................................................................. 104
H14: de diverse samenleving ......................................................................................................................................................................... 105
1. Diversiteit .............................................................................................................................................................................................. 105
1.1 Probleem .......................................................................................................................................................................................... 106
1.2 Hypersegregatie ............................................................................................................................................................................... 106
2. Interetnisch contact ................................................................................................................................................................................ 106
2.1 Contacthypothese ............................................................................................................................................................................. 106
4
, 2.2 Schooldesegregatie in de VS ............................................................................................................................................................ 106
2.3 Langdurig contact en vriendschappen .............................................................................................................................................. 107
2.4 Cognitieve en affectieve gevolgen ................................................................................................................................................... 108
2.5 Diversiteit en contact........................................................................................................................................................................ 109
3. Problemen met interetnisch contact........................................................................................................................................................ 110
3.1 Zoeken we elkaar spontaan op? ........................................................................................................................................................ 110
3.2 Contactervaringen ............................................................................................................................................................................ 111
3.3 De socialisatiesetting ........................................................................................................................................................................ 111
3.4 Na het contact .................................................................................................................................................................................. 111
3.5 Multiculturalisme ............................................................................................................................................................................. 112
4. Samenleven: puzzelklas en affirmatieve actie ........................................................................................................................................ 112
4.1 De ideale school ............................................................................................................................................................................... 112
4.2 Affirmatieve/positieve actie ............................................................................................................................................................. 113
4.3 Aanvaarding van positieve actie ....................................................................................................................................................... 113
4.4 Tegenstanders van positieve actie .................................................................................................................................................... 113
4.5 Psychologie van voorkeursbehandeling door quota .......................................................................................................................... 114
5. Effecten van goedbedoelde maatregelen, media en wetten & regels ...................................................................................................... 115
5.1 Educatie ........................................................................................................................................................................................... 115
5.2 Media ............................................................................................................................................................................................... 115
5.3 Wetten en regels ............................................................................................................................................................................... 115
5.4 Invloed van omgeving en sociale normen ........................................................................................................................................ 116
H15: Duurzaamheid ....................................................................................................................................................................................... 116
1. Eigenbelang of rekening houden met anderen? ...................................................................................................................................... 116
1.1 Het gevangenisdilemma ................................................................................................................................................................... 116
1.2 Middelendilemma’s.......................................................................................................................................................................... 117
1.3 Gereduceerde dilemma’s .................................................................................................................................................................. 118
1.4 Individuele verschillen in prosociale oriëntatie en vertrouwen ......................................................................................................... 118
1.5 Sociale dilemma’s oplossen ............................................................................................................................................................. 119
2. Ecologisch handelen .............................................................................................................................................................................. 120
2.1 Psychische barrières ......................................................................................................................................................................... 120
2.2 Gedrag aanpassen ............................................................................................................................................................................. 121
2.3 Interventies....................................................................................................................................................................................... 121
3. Conflicten oplossen ................................................................................................................................................................................ 122
3.1 Niet-inzetten van dreigmiddelen en coöperatie ................................................................................................................................ 122
3.2 Onderhandelen ................................................................................................................................................................................. 123
4. Hebben of zijn ........................................................................................................................................................................................ 124
4.1 Geld en materieel bezit..................................................................................................................................................................... 125
5
, 4.2 Betekenisvolle relaties...................................................................................................................................................................... 125
Slotwoord................................................................................................................................................................................................... 126
H16: De rechterlijke wereld ........................................................................................................................................................................... 126
Woord vooraf en probleemstelling ............................................................................................................................................................. 126
1. De selectie van de jury ........................................................................................................................................................................... 127
1.1 De ondervraging van kandidaat-juryleden........................................................................................................................................ 127
1.2 De wetenschappelijke selectie van de jury ....................................................................................................................................... 127
2. Het proces .............................................................................................................................................................................................. 128
2.1 Bekentenissen .................................................................................................................................................................................. 128
2.2 De polygraaf ........................................................................................................................................................................................ 130
2.3 Getuigenissen ....................................................................................................................................................................................... 131
2.4 niet toegelaten bewijsmateriaal ........................................................................................................................................................ 136
3. De beraadslaging door de jury ............................................................................................................................................................... 137
4. Het straftoemetingsproces ...................................................................................................................................................................... 138
4.1 Straftheorieën ................................................................................................................................................................................... 138
4.2 De rechterlijke persoonlijkheid ........................................................................................................................................................ 139
4.3 Gerechtigheid ................................................................................................................................................................................... 140
H1: Inleiding
1. De mens is een sociaal dier
De mens is fundamenteel een sociaal wezen, al van kinds af aan leven we samen met anderen.
- We zijn verzot op nadenken over onszelf en anderen en over hoe we het best reageren in sociale situaties.
- Anderen observeren, hun gedrag analyseren = fulltime activiteit → het vult ons leven
o We zijn dagelijks bezig met psychologische vraagstukken
Media gaat hier ten volle op inspelen
2. Sociale psychologie: definitie en verwante disciplines
Sociale psychologie hanteert de methode van de psychologie
- Psychologie wordt onderscheden van andere sociale wetenschappen door de gerichtheid op het individu.
o Wanneer we het ‘innerlijk’ van actoren begrijpen kunnen we correcte uitspraken doen over wat mensen echt denken.
▪ ‘Innerlijk’ = denkprocessen, affect en motivatie
- Sociale psychologie = gerichtheid op het individu in de context van sociale relaties en situaties
2.1 DEFINITIE VAN SOCIALE PSYCHOLOGIE
= wetenschappelijke studie naar de wijze waarop gedachten gevoelens, motivaties en gedragingen van mensen beïnvloed worden door de
aanwezigheid van anderen en hoe we zelf invloed uitoefenen op hoe andere personen denken, voelen en zich gedragen.
Wetenschappelijke studie
- Hanteren van systematisch registreren, observeren, … om tot wetenschappelijke kennis te komen
o Experiment = vorm van onderzoek waarbij de onderzoeker controle heeft over de gebeurtenissen en deelnemers
volkomen toevallig aan condities worden toegewezen.
o Iedereen heeft eigen kennis maar deze kan niet worden doorgegeven aan andere mensen (vb. Wat je vindt van een
film = Idiosyncratisch) → deze soort kennis laat niet toe om theorieën op te bouwen
Gedachten, gevoelens, motivaties en gedragingen:
6
, - De manier waarop het individu de sociale wereld waarneemt, begrijpt en interpreteert.
- Aandacht voor alle aspecten van het menselijk zijn ( algemene psychologie: heeft enkel aandacht voor gedachten) → ruime
visie op gedrag
o Diverse vormen van gedrag worden bestudeerd in verschillende situaties waarvan wordt veronderstelt dat dezelfde
gedachten, gevoelens en motivatie gaan aansturen
o Men gaat de subjectieve interpretatie van de objectieve eigenschappen van de wereld bestuderen
- Een geïntegreerd beeld wat alles van het menselijk zijn omvat
o Cognitieve componenten = denkprocessen
o Affectieve componenten = emoties
o Motivatiecomponenten = drijfveren
Anderen → maakt deze psychologie sociaal
- De ander en hoe de ander ons beïnvloedt = sociale context (wordt zeer breed getrokken)
o Sociale invloed van anderen op individuele functioneren (vb. Iemand behandelt je vriendelijk dus jij bent ook
vriendelijk tegen hen)
o Individuele processen die intern spelen maar toch betrekking hebben op anderen (vb. vooroordelen en stereotypen)
o Er zijn eveneens niet-sociale factoren die een impact hebben op de gedachten, gevoelens, motivaties en handelingen
van het individu (vb. hitte maakt mensen agressiever)
2.2 DE KRACHT VAN DE SITUATIE
→ Bepaalt hoe we reageren: we laten ons op continue wijze beïnvloeden door onze sociale omgeving
Reagan vs. Mondale debat → Reagan bespeelt het publiek: aanleiding voor een sociaalpsychologische studie (Waarom is Reagan zo
populair? Waarom oordelen wij hem zo positief?)
- Controle condities = toevallig: zelfde video maar met andere condities
- Resultaten: wanneer je de oneliners alleen weglaat gaat er weinig verschil zijn in het succes van Reagan (dus ligt niet aan de
oneliners) maar als de publiekreacties weg worden gelaten dan zal het succes van Reagan naar beneden gaan (zijn succes ligt bij
de reactie van het publiek) → mensen worden beïnvloedt door de sociale situaties
o Het succes van Reagan is niet zozeer de oneliners op zich, maar het feit dat het publiek meegaat in die oneliners
- Reacties van publiek in een studio bepalen mee hoe wij zelf reageren op een situatie
o ls het publiek mee gaat, gaan we zelf ook mee. Als het publiek zou zwijgen en niet meegaat met Reagan dan gaan we
zelf ook het gas terugnemen.
o De reactie van het publiek is als het ware aanstekelijk.
Debat Romney vs. Obama: publiek krijgt regels van wanneer ze mogen reageren. Omdat men weet dat het publiek in de studio het
kiezerspubliek beïnvloed.
Stanford prison experiment
- Pseudogevangenis en er werden aan proefpersonen een rol gegeven
o Er waren gevangenen en bewakers
o Aan de bewakers werd de instructie gegeven om de goede orde in de gevangenis te bewaren en geen geweld te
gebruiken
- Dramatische gevolgen
o Bewakers gedroegen zich steeds wreder en hadden plezier in het pijnigen van de gevangenen
o De gevangenen werden al snel passief en gedemoraliseerd
→ In een slechte situatie, gaan mensen vaak het slechte doen à daardoor is het moeilijk om mensen individueel aansprakelijk te maken:
situatie neemt het van je over, schakelt je normatief karakter uit.
= ‘Situaties kunnen van mensen monsters maken’
2.3 SOCIALE PSYCHOLOGIE EN VERWANTE DISCIPLINES
Sociologie
= Studie van groepsfactoren, individuen zijn niet zo belangrijk → Het gaat over groepen mensen en nooit over de individu.
- Macht van de situatie
- Multilevel designs = effecten van variabelen op groepsniveau en op individueel niveau worden nagegaan in één enkele analyse.
Men kijkt of de variabelen op individueel niveau mee worden bepaald door variabelen gemeten op het collectieve niveau
- vb. SES, nationaliteit, etnische achtergrond, …
7
SAMENVATTING 2025/2026
,Inhoudsopgave
H1: Inleiding ...................................................................................................................................................................................................... 6
1. De mens is een sociaal dier ........................................................................................................................................................................ 6
2. Sociale psychologie: definitie en verwante disciplines............................................................................................................................... 6
2.1 Definitie van sociale psychologie ......................................................................................................................................................... 6
2.2 De kracht van de situatie ...................................................................................................................................................................... 7
2.3 SOciale psychologie en verwante disciplines ....................................................................................................................................... 7
2.4 Andere psychologische domeinen ........................................................................................................................................................ 9
2.5 Sociale psychologie en mensenkennis .................................................................................................................................................. 9
3. De geschiedenis van de sociale psychologie .............................................................................................................................................. 9
3.1 De beginjaren van de sociale psychologie ............................................................................................................................................ 9
3.2 De jaren van bevestiging ...................................................................................................................................................................... 9
3.3 Groei en debat .................................................................................................................................................................................... 10
3.4 Methodologisch en inhoudelijk pluralisme......................................................................................................................................... 10
4. Sociale psychologie in de 21ste eeuw ........................................................................................................................................................ 11
4.1 Hersenonderzoek ................................................................................................................................................................................ 11
4.2 Het internet ........................................................................................................................................................................................ 11
4.3 Sociaal-culturele perspectieven .......................................................................................................................................................... 11
4.4 Open wetenschap ............................................................................................................................................................................... 12
H4: Sociale perceptie ....................................................................................................................................................................................... 12
1. Het ruwe materiaal van de eerste indruk .................................................................................................................................................. 12
1.1 De waarnemer .................................................................................................................................................................................... 12
1.2 Het uiterlijk ........................................................................................................................................................................................ 13
1.3 Situaties.............................................................................................................................................................................................. 14
1.4 gedrag ................................................................................................................................................................................................ 14
2. Attributie: van elementen tot disposities .................................................................................................................................................. 17
2.1 Attributietheorieen ............................................................................................................................................................................. 17
2.2 De theorie van de corresponderende gevolgtrekkingen ...................................................................................................................... 18
2.3 Kelley’s covariatietheorie................................................................................................................................................................... 19
2.4 Attributionele vertekeningen .............................................................................................................................................................. 20
3. Integratie: van disposities tot impressies .................................................................................................................................................. 23
3.1 Enkele basisbbevindingen .................................................................................................................................................................. 23
3.2 Integratie kenmerken in eer globale impressie ................................................................................................................................... 24
3.3 Afwijkingen van het gemiddelde model ............................................................................................................................................. 24
4. Confirmatievertekening: van impressies naar de realiteit ......................................................................................................................... 26
4.1 Persistentie van opvattingen ............................................................................................................................................................... 26
4.2 Confirmatorische hypothesetoetsing .................................................................................................................................................. 27
1
, 4.3 De zelfvervullende voorspelling......................................................................................................................................................... 28
5. Slotwoord................................................................................................................................................................................................. 28
H5: sociale beïnvloeding.................................................................................................................................................................................. 29
1. Automatische sociale beïnvloeding .......................................................................................................................................................... 30
2. Conformiteit ............................................................................................................................................................................................. 30
2.1 De klassieke studies ........................................................................................................................................................................... 31
2.2 Waarom conformeert men .................................................................................................................................................................. 32
2.3 Meerderheidsinvloed .......................................................................................................................................................................... 33
2.4 Minderheidsinvloed............................................................................................................................................................................ 35
2.5 Differentiële of unimodale procesmodellen ....................................................................................................................................... 36
3. Instemmen................................................................................................................................................................................................ 37
3.1 Redenen geven ................................................................................................................................................................................... 37
3.2 ‘Stel je eens voor’ .............................................................................................................................................................................. 37
3.3 De wederkerigheidsnorm ................................................................................................................................................................... 38
3.4 Tweestappen instemmingstechnieken ................................................................................................................................................ 38
3.5 Assertiviteit ........................................................................................................................................................................................ 40
4. Gehoorzaamheid ...................................................................................................................................................................................... 40
4.1 Milgrams onderzoek: krachtlijnen van vernietegende gehoorzaamheid ............................................................................................. 40
4.2 Milgram in de 21ste eeuw .................................................................................................................................................................... 42
4.3 Verzet................................................................................................................................................................................................. 42
4.4 perspectieven over de menselijke natuur ............................................................................................................................................ 43
H7: Attitudes.................................................................................................................................................................................................... 43
1. Attitudes: basisbevindingen ..................................................................................................................................................................... 43
1.1 de drie componenten van attitudes ..................................................................................................................................................... 43
1.2 Attitudesterkte .................................................................................................................................................................................... 44
1.3 Expliciete en impliciete attitudes........................................................................................................................................................ 45
1.4 Het verband tussen attitudes en gedrag .............................................................................................................................................. 47
2. Overreding door communicatie ................................................................................................................................................................ 48
2.1 Twee wegen voor overreding ............................................................................................................................................................. 48
2.2 De bron .............................................................................................................................................................................................. 51
2.3 De boodschap ..................................................................................................................................................................................... 52
2.4 Het publiek ......................................................................................................................................................................................... 53
3. Overtuigen door het eigen gedrag ............................................................................................................................................................ 54
3.1 COgnitieve dissonantietheorie............................................................................................................................................................ 54
3.2 Toepassing van dissonantietheorie op inspanningen en keuzes .......................................................................................................... 56
3.3 Randcondities van dissonantietheorie................................................................................................................................................. 56
3.4 Alternatieve wegen tot zelfovertuiging .............................................................................................................................................. 57
2
, 4. Reclame en voorlichting .......................................................................................................................................................................... 57
4.1 Subimale beinvloeding ....................................................................................................................................................................... 58
4.2 Stereotypen ........................................................................................................................................................................................ 58
4.3 Culturele verschillen .......................................................................................................................................................................... 59
H10: Agressie .................................................................................................................................................................................................. 60
1. Wat is agressie? ....................................................................................................................................................................................... 60
1.1 Definities en vormen van agressie ...................................................................................................................................................... 60
1.2 Pestgedrag .......................................................................................................................................................................................... 60
1.3 De meting van agressie ...................................................................................................................................................................... 60
2. Crossnationale en intraculturele verschillen ............................................................................................................................................. 61
2.1 Crossnationale verschillen .................................................................................................................................................................. 61
2.2 INtraculturele verschillen ................................................................................................................................................................... 62
3. De oorsprong van agressie ....................................................................................................................................................................... 63
3.1 Biologische theorieen ......................................................................................................................................................................... 63
3.2 Leertheorieen ..................................................................................................................................................................................... 64
4. Sociaalpsychologische theorieën van agressie ......................................................................................................................................... 66
4.1 Frustratie ............................................................................................................................................................................................ 66
4.2 Negatief affect .................................................................................................................................................................................... 67
4.3 Fysiologische opwinding.................................................................................................................................................................... 68
4.4 Cognitieve processen ......................................................................................................................................................................... 68
4.5 Een integratief model van agressie ..................................................................................................................................................... 70
5. De invloed van geweldmedia ................................................................................................................................................................... 70
5.1 Geweld in de media............................................................................................................................................................................ 70
5.2 Pornografie......................................................................................................................................................................................... 72
6. Verborgen geweld .................................................................................................................................................................................... 74
6.1 Seksuele agressie................................................................................................................................................................................ 74
6.2 Partnergeweld .................................................................................................................................................................................... 75
6.3 Kindermishandeling ........................................................................................................................................................................... 76
7. Slotwoord: de reductie van geweld .......................................................................................................................................................... 76
7.1 concrete maatregelen .......................................................................................................................................................................... 76
7.2 Omvattende programma’s .................................................................................................................................................................. 76
H12: Groepsprestaties ...................................................................................................................................................................................... 77
1. Collectieve processen ............................................................................................................................................................................... 77
1.1. Sociale falicitatie: als anderen ons opwinden .................................................................................................................................... 77
1.2. Sociaal lijntrekken: als anderen ons helpen ....................................................................................................................................... 78
1.3. COllectieve processen: een integratie ................................................................................................................................................ 79
2. Onenigheid en verschillende opinies ........................................................................................................................................................ 79
3
, 2.1. Opiniedeviaten .................................................................................................................................................................................. 79
2.2. SOciale beslissingsschema’s: naar de essentie van groepsbeïnvloeding ............................................................................................ 80
2.3. GRoepspolarisatie: de weg naar extreme posities.............................................................................................................................. 82
3. Groepsprocessen ...................................................................................................................................................................................... 83
3.1. Groepsprestatie: zijn meer hoofden beter dan één? ........................................................................................................................... 83
3.2. Brainstormen ..................................................................................................................................................................................... 84
12.3.3. Vertekende steekproeftrekking en communicatie: ideeën op tafel krijgen .................................................................................... 85
12.3.4. Groepsgeheugen: samen onthouden ............................................................................................................................................. 86
12.3.5. Heuristieken ................................................................................................................................................................................. 86
3.6. STrategieën die groepsefficiëntie verhogen....................................................................................................................................... 87
4. Groepsdenken: het perspectief verliezen .................................................................................................................................................. 88
4.1 het groepsdenken model ..................................................................................................................................................................... 88
4.2 EMpirische onderzoeken .................................................................................................................................................................... 88
4.3 Groepsdenken voorkomen .................................................................................................................................................................. 89
H13: stereotypen, vooroordelen en discriminatie ............................................................................................................................................. 89
1. Uitingsvormen van vooroordelen ............................................................................................................................................................. 90
1.1 SUbtiele en grove vooroordelen ......................................................................................................................................................... 90
1.2 Impliciete vooroordelen ..................................................................................................................................................................... 92
1.3 Wederzijdse vooroordelen .................................................................................................................................................................. 93
1.4 Individuele verschillen in vooroordelen ............................................................................................................................................. 93
2. De wortels van vooroordelen en discriminatie ......................................................................................................................................... 96
2.1 Competitie om schaarse middelen ...................................................................................................................................................... 96
2.2 Minimale groepen en sociale identiteit ............................................................................................................................................... 96
3. Sociale categorisatie en stereotypen ......................................................................................................................................................... 98
3.1 SOciale categorisatie .......................................................................................................................................................................... 98
3.2 Stereotypen ........................................................................................................................................................................................ 99
4. Seksisme ................................................................................................................................................................................................ 102
4.1 Geslacht is een fundamentele categorie ............................................................................................................................................ 102
4.2 Waarom blijven geslachtsstereotypen bestaan.................................................................................................................................. 103
4.3 AMbivalent seksisme ....................................................................................................................................................................... 104
4.4 Intersectionaliteit .............................................................................................................................................................................. 104
H14: de diverse samenleving ......................................................................................................................................................................... 105
1. Diversiteit .............................................................................................................................................................................................. 105
1.1 Probleem .......................................................................................................................................................................................... 106
1.2 Hypersegregatie ............................................................................................................................................................................... 106
2. Interetnisch contact ................................................................................................................................................................................ 106
2.1 Contacthypothese ............................................................................................................................................................................. 106
4
, 2.2 Schooldesegregatie in de VS ............................................................................................................................................................ 106
2.3 Langdurig contact en vriendschappen .............................................................................................................................................. 107
2.4 Cognitieve en affectieve gevolgen ................................................................................................................................................... 108
2.5 Diversiteit en contact........................................................................................................................................................................ 109
3. Problemen met interetnisch contact........................................................................................................................................................ 110
3.1 Zoeken we elkaar spontaan op? ........................................................................................................................................................ 110
3.2 Contactervaringen ............................................................................................................................................................................ 111
3.3 De socialisatiesetting ........................................................................................................................................................................ 111
3.4 Na het contact .................................................................................................................................................................................. 111
3.5 Multiculturalisme ............................................................................................................................................................................. 112
4. Samenleven: puzzelklas en affirmatieve actie ........................................................................................................................................ 112
4.1 De ideale school ............................................................................................................................................................................... 112
4.2 Affirmatieve/positieve actie ............................................................................................................................................................. 113
4.3 Aanvaarding van positieve actie ....................................................................................................................................................... 113
4.4 Tegenstanders van positieve actie .................................................................................................................................................... 113
4.5 Psychologie van voorkeursbehandeling door quota .......................................................................................................................... 114
5. Effecten van goedbedoelde maatregelen, media en wetten & regels ...................................................................................................... 115
5.1 Educatie ........................................................................................................................................................................................... 115
5.2 Media ............................................................................................................................................................................................... 115
5.3 Wetten en regels ............................................................................................................................................................................... 115
5.4 Invloed van omgeving en sociale normen ........................................................................................................................................ 116
H15: Duurzaamheid ....................................................................................................................................................................................... 116
1. Eigenbelang of rekening houden met anderen? ...................................................................................................................................... 116
1.1 Het gevangenisdilemma ................................................................................................................................................................... 116
1.2 Middelendilemma’s.......................................................................................................................................................................... 117
1.3 Gereduceerde dilemma’s .................................................................................................................................................................. 118
1.4 Individuele verschillen in prosociale oriëntatie en vertrouwen ......................................................................................................... 118
1.5 Sociale dilemma’s oplossen ............................................................................................................................................................. 119
2. Ecologisch handelen .............................................................................................................................................................................. 120
2.1 Psychische barrières ......................................................................................................................................................................... 120
2.2 Gedrag aanpassen ............................................................................................................................................................................. 121
2.3 Interventies....................................................................................................................................................................................... 121
3. Conflicten oplossen ................................................................................................................................................................................ 122
3.1 Niet-inzetten van dreigmiddelen en coöperatie ................................................................................................................................ 122
3.2 Onderhandelen ................................................................................................................................................................................. 123
4. Hebben of zijn ........................................................................................................................................................................................ 124
4.1 Geld en materieel bezit..................................................................................................................................................................... 125
5
, 4.2 Betekenisvolle relaties...................................................................................................................................................................... 125
Slotwoord................................................................................................................................................................................................... 126
H16: De rechterlijke wereld ........................................................................................................................................................................... 126
Woord vooraf en probleemstelling ............................................................................................................................................................. 126
1. De selectie van de jury ........................................................................................................................................................................... 127
1.1 De ondervraging van kandidaat-juryleden........................................................................................................................................ 127
1.2 De wetenschappelijke selectie van de jury ....................................................................................................................................... 127
2. Het proces .............................................................................................................................................................................................. 128
2.1 Bekentenissen .................................................................................................................................................................................. 128
2.2 De polygraaf ........................................................................................................................................................................................ 130
2.3 Getuigenissen ....................................................................................................................................................................................... 131
2.4 niet toegelaten bewijsmateriaal ........................................................................................................................................................ 136
3. De beraadslaging door de jury ............................................................................................................................................................... 137
4. Het straftoemetingsproces ...................................................................................................................................................................... 138
4.1 Straftheorieën ................................................................................................................................................................................... 138
4.2 De rechterlijke persoonlijkheid ........................................................................................................................................................ 139
4.3 Gerechtigheid ................................................................................................................................................................................... 140
H1: Inleiding
1. De mens is een sociaal dier
De mens is fundamenteel een sociaal wezen, al van kinds af aan leven we samen met anderen.
- We zijn verzot op nadenken over onszelf en anderen en over hoe we het best reageren in sociale situaties.
- Anderen observeren, hun gedrag analyseren = fulltime activiteit → het vult ons leven
o We zijn dagelijks bezig met psychologische vraagstukken
Media gaat hier ten volle op inspelen
2. Sociale psychologie: definitie en verwante disciplines
Sociale psychologie hanteert de methode van de psychologie
- Psychologie wordt onderscheden van andere sociale wetenschappen door de gerichtheid op het individu.
o Wanneer we het ‘innerlijk’ van actoren begrijpen kunnen we correcte uitspraken doen over wat mensen echt denken.
▪ ‘Innerlijk’ = denkprocessen, affect en motivatie
- Sociale psychologie = gerichtheid op het individu in de context van sociale relaties en situaties
2.1 DEFINITIE VAN SOCIALE PSYCHOLOGIE
= wetenschappelijke studie naar de wijze waarop gedachten gevoelens, motivaties en gedragingen van mensen beïnvloed worden door de
aanwezigheid van anderen en hoe we zelf invloed uitoefenen op hoe andere personen denken, voelen en zich gedragen.
Wetenschappelijke studie
- Hanteren van systematisch registreren, observeren, … om tot wetenschappelijke kennis te komen
o Experiment = vorm van onderzoek waarbij de onderzoeker controle heeft over de gebeurtenissen en deelnemers
volkomen toevallig aan condities worden toegewezen.
o Iedereen heeft eigen kennis maar deze kan niet worden doorgegeven aan andere mensen (vb. Wat je vindt van een
film = Idiosyncratisch) → deze soort kennis laat niet toe om theorieën op te bouwen
Gedachten, gevoelens, motivaties en gedragingen:
6
, - De manier waarop het individu de sociale wereld waarneemt, begrijpt en interpreteert.
- Aandacht voor alle aspecten van het menselijk zijn ( algemene psychologie: heeft enkel aandacht voor gedachten) → ruime
visie op gedrag
o Diverse vormen van gedrag worden bestudeerd in verschillende situaties waarvan wordt veronderstelt dat dezelfde
gedachten, gevoelens en motivatie gaan aansturen
o Men gaat de subjectieve interpretatie van de objectieve eigenschappen van de wereld bestuderen
- Een geïntegreerd beeld wat alles van het menselijk zijn omvat
o Cognitieve componenten = denkprocessen
o Affectieve componenten = emoties
o Motivatiecomponenten = drijfveren
Anderen → maakt deze psychologie sociaal
- De ander en hoe de ander ons beïnvloedt = sociale context (wordt zeer breed getrokken)
o Sociale invloed van anderen op individuele functioneren (vb. Iemand behandelt je vriendelijk dus jij bent ook
vriendelijk tegen hen)
o Individuele processen die intern spelen maar toch betrekking hebben op anderen (vb. vooroordelen en stereotypen)
o Er zijn eveneens niet-sociale factoren die een impact hebben op de gedachten, gevoelens, motivaties en handelingen
van het individu (vb. hitte maakt mensen agressiever)
2.2 DE KRACHT VAN DE SITUATIE
→ Bepaalt hoe we reageren: we laten ons op continue wijze beïnvloeden door onze sociale omgeving
Reagan vs. Mondale debat → Reagan bespeelt het publiek: aanleiding voor een sociaalpsychologische studie (Waarom is Reagan zo
populair? Waarom oordelen wij hem zo positief?)
- Controle condities = toevallig: zelfde video maar met andere condities
- Resultaten: wanneer je de oneliners alleen weglaat gaat er weinig verschil zijn in het succes van Reagan (dus ligt niet aan de
oneliners) maar als de publiekreacties weg worden gelaten dan zal het succes van Reagan naar beneden gaan (zijn succes ligt bij
de reactie van het publiek) → mensen worden beïnvloedt door de sociale situaties
o Het succes van Reagan is niet zozeer de oneliners op zich, maar het feit dat het publiek meegaat in die oneliners
- Reacties van publiek in een studio bepalen mee hoe wij zelf reageren op een situatie
o ls het publiek mee gaat, gaan we zelf ook mee. Als het publiek zou zwijgen en niet meegaat met Reagan dan gaan we
zelf ook het gas terugnemen.
o De reactie van het publiek is als het ware aanstekelijk.
Debat Romney vs. Obama: publiek krijgt regels van wanneer ze mogen reageren. Omdat men weet dat het publiek in de studio het
kiezerspubliek beïnvloed.
Stanford prison experiment
- Pseudogevangenis en er werden aan proefpersonen een rol gegeven
o Er waren gevangenen en bewakers
o Aan de bewakers werd de instructie gegeven om de goede orde in de gevangenis te bewaren en geen geweld te
gebruiken
- Dramatische gevolgen
o Bewakers gedroegen zich steeds wreder en hadden plezier in het pijnigen van de gevangenen
o De gevangenen werden al snel passief en gedemoraliseerd
→ In een slechte situatie, gaan mensen vaak het slechte doen à daardoor is het moeilijk om mensen individueel aansprakelijk te maken:
situatie neemt het van je over, schakelt je normatief karakter uit.
= ‘Situaties kunnen van mensen monsters maken’
2.3 SOCIALE PSYCHOLOGIE EN VERWANTE DISCIPLINES
Sociologie
= Studie van groepsfactoren, individuen zijn niet zo belangrijk → Het gaat over groepen mensen en nooit over de individu.
- Macht van de situatie
- Multilevel designs = effecten van variabelen op groepsniveau en op individueel niveau worden nagegaan in één enkele analyse.
Men kijkt of de variabelen op individueel niveau mee worden bepaald door variabelen gemeten op het collectieve niveau
- vb. SES, nationaliteit, etnische achtergrond, …
7
