GESCHIEDENIS VAN HET
PUBLIEKRECHT
Prof. Lesaffer
2025-2026
,
,Inhoudsopgave
OUVERTURE: HET WESTERSE CONSTITUTIONELE MODEL........................................................................... 1
Hoofdstuk 1. De overhaaste triomftocht van het westerse constitutionele model ................................ 1
1.1. Het einde van de Koude Oorlog en het Charter voor een Nieuw Europa ......................... 1
1.1.1. Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa tussen Helsinki en Parijs
1
1.1.2. Fukuyama en het einde van de geschiedenis .......................................................................... 1
1.1.3. Gorbatsjovs hervormingen in de Sovjet-Unie ......................................................................... 2
1.1.4. Gorbatsjov en het einde van de Koude Oorlog ....................................................................... 3
1.1.5. Het Gemeenschappelijke Europese Huis en de ineenstorting van het communisme
in Oost- en Centraal-Europa ................................................................................................................................ 3
1.1.6. Het vraagstuk van de Duitse eenmaking ................................................................................... 5
1.1.7. De Duitse eenmaking en de strijd om Europa ........................................................................ 6
1.1.8. Democratie als mensenrecht en de Conferentie van Kopenhagen ................................ 8
1.1.9. Het Charter voor een Nieuw Europa en de constitutionele eenmaking van Europa
9
1.2. Het westerse constitutionele model .................................................................................. 10
1.2.1. Een constitutionele geschiedenis van het Westen ............................................................. 10
1.2.2. Constitutie en constitutioneel recht ......................................................................................... 10
1.2.3. De soevereine staat ......................................................................................................................... 11
1.2.4. Nationaal en internationaal recht ............................................................................................. 11
1.2.5. Rechtsmacht ....................................................................................................................................... 12
1.2.6. Constitutionalisme en rechtstaat .............................................................................................. 12
1.2.7. De traditionele opvatting over rechtsmacht ........................................................................ 13
1.2.8. De moderne opvatting over rechtsmacht .............................................................................. 13
1.2.9. Grondrechten, scheiding der machten en democratie ..................................................... 14
DEEL I. DE DYNASTIEKE VORSTENSTAAT VAN HET ANCIEN RÉGIME (1492-1775) ...................... 16
Hoofdstuk 2. De crisis van de respublica Christiana en de opkomst van de soevereine staat (1492-
1660) ..................................................................................................................................................................................... 16
2.1. Ouverture: de abdicatie van keizer Karel V ...................................................................... 16
2.2. De middeleeuwse orde van de christenheid: vectoren van verdeeldheid ..................... 16
2.2.1. De pluralistische en juridische orde van de christenheid .............................................. 16
2.2.2. De feodaliteit ...................................................................................................................................... 17
2.2.3. Het heerlijk stelsel ........................................................................................................................... 19
2.2.4. Judicium parium ............................................................................................................................... 21
2.3. De middeleeuwse orde van de christenheid: vectoren van eenheid .............................. 22
2.3.1. De opkomst van de pauselijke monarchie en het klassiek kerkelijk recht ............. 22
2.3.2. De erfenis van het Romeinse Rijk en het Romeins Recht ............................................... 25
2.4. De ineenstorting van de respublica Christiana en de crisis van de Europese orde (1492-
1660) 26
2.4.1. De Reformatie en het einde van de geloofseenheid .......................................................... 26
2.4.2. De ontdekking en verovering van de Nieuwe Wereld...................................................... 27
, 2.4.3. De militaire revolutie en de opkomst van de dynastieke, soevereine vorstenstaat
27
2.5. De legitimatie van de Spaanse veroveringen in Amerika ................................................ 29
2.5.1. De middeleeuwse wortels van de Spaanse doctrines....................................................... 29
2.5.2. De bul Romanus Pontifex (1455) .............................................................................................. 29
2.5.3. De bul Inter Caetera (1493) ......................................................................................................... 30
2.5.4. Francisco de Vitoria ........................................................................................................................ 30
Hoofdstuk 3. De Opstand in de Nederlanden en de Republiek der Verenigde Provinciën (1555-
1648) ..................................................................................................................................................................................... 34
Hoofdstuk 4. Het ancien régime onder Lodewijk XIV: de dynastieke vorstenstaat (1643-1715) 35
4.1. Ouverture: ‘Le roi danse’ .................................................................................................... 35
4.2. Koningschap en standenmaatschappij .............................................................................. 37
4.2.1. De hiërarchische orde van de samenleving .......................................................................... 37
4.2.2. De rol van het koningschap.......................................................................................................... 39
4.2.3. De dynastieke staat en het gemenebest ................................................................................. 40
4.3. De uitbouw van het militair en bureaucratisch apparaat van de staat .......................... 42
4.3.1. De verhandelbaarheid van de ambten en de inkomsten van de staat....................... 42
4.3.2. De oorlogsmachine .......................................................................................................................... 43
4.3.3. Regering en bureaucratie ............................................................................................................. 44
4.3.4. De rechtspraak .................................................................................................................................. 45
Hoofdstuk 5. Het ancien régime onder Lodewijk XIV: wetgeving en absolutisme (1661-1715) .. 47
5.1. Ouverture: Lodewijk XIV voor het Parlement van Parijs ................................................ 47
5.2. Reformatie, Contrareformatie en absolutisme ................................................................. 47
5.2.1. Het protestantse politieke denken ........................................................................................... 47
5.2.2. Jean Bodin en de leer van de soevereiniteit van de staat................................................ 49
5.2.3. Bossuet en de absolutistische ideologie onder Lodewijk XIV ....................................... 50
5.3. Lodewijk XIV en de wetgeving ........................................................................................... 52
5.3.1. De grote ordonnanties van Lodewijk XIV .............................................................................. 52
5.3.2. Lodewijk XIV en de parlementen .............................................................................................. 53
5.4. Lodewijk XIV tussen dynastie en natie.............................................................................. 54
5.5. Religie en tolerantie onder Lodewijk XIV ......................................................................... 55
5.5.1. Het Edict van Nantes (1598) ....................................................................................................... 55
5.5.2. Het gallicanisme en de godsdienstpolitiek van Lodewijk ............................................... 56
5.5.3. Het Revocatie-Edict van Fontainebleau (1685) .................................................................. 57
Hoofdstuk 6. De Britse Revolutie (1640-1701) .................................................................................................. 59
6.1. Ouverture: de onthoofding van Karel I (1649) ................................................................. 59
6.2. De Tudors en vroege Stuarts (1485-1640): constitutie en maatschappelijke breuklijnen
60
6.2.1. De Engelse constitutie tijdens de late middeleeuwen en onder de Tudors ............ 60
6.2.2. Maatschappelijke en politieke breuklijnen ........................................................................... 61
, 6.3. Vorstelijk absolutisme en de opkomst van de historische jurisprudentie ..................... 63
6.3.1. Vrije monarchie in de politieke theorie van Jacobus I ..................................................... 63
6.3.2. De politieke breuklijnen onder de vroege Stuarts ............................................................. 63
6.3.3. Edward Coke en de opkomst van de historische jurisprudentie................................. 64
6.3.4. De reikwijdte van de voorbehouden rechtsmacht van de koning .............................. 66
6.4. Burgeroorlog en Gemenebest (1640-1660) ..................................................................... 67
6.4.1. De Burgeroorlogen (1640-1649) .............................................................................................. 67
6.4.2. Het Gemenebest (1649-1660) .................................................................................................... 68
6.5. De Restoratie onder Karel II en Jacobus II (1660-1688) ................................................. 69
6.6. De Glorious Revolution en de uitbouw van de parlementaire monarchie (1688-1701)
71
6.7. De contractuele oorsprong van de staat: Grotius, Hobbes en Locke .............................. 72
6.7.1. Thomas Hobbes en de absolute macht van de staat ......................................................... 72
6.7.2. John Locke en het ontstaan van het liberale politieke denken ..................................... 73
DEEL II. NATIESTATEN EN WERELDRIJKEN (1775-1914) ........................................................................... 77
Hoofdstuk 7. De Amerikaanse Revolutie (1763-1803) ................................................................................... 77
7.1. Ouverture: De Boston Massacre ........................................................................................ 77
7.2. De Britse kolonies in Noord-Amerika tot het einde van de Zevenjarige Oorlog (1756-
1763) 78
7.2.1. De dertien kolonieën....................................................................................................................... 78
7.2.2. Het bestuur van de dertien kolonieën en de relatie tot de Britse kroon.................. 80
7.3. De Stamp Act en de constitutionele crisis binnen het Britse rijk .................................... 82
7.4. Onafhankelijkheid: volkssoevereiniteit en externe zelfbeschikking .............................. 86
7.4.1. Het uitbreken van de burgeroorlog en de weg naar Onafhankelijkheidsverklaring
86
7.4.2. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring ................................................................. 88
7.5. Staatsvorming, volkssoevereiniteit en interne zelfbeschikking ..................................... 89
7.5.1. De grondwetten van de dertien staten (1776-1780) ....................................................... 89
7.5.2. De Articles of Confederation (1777-1781) ........................................................................... 92
7.5.3. De grondwet van de Verenigde Staten van Amerika (1787)......................................... 92
7.5.4. De Federalist en de Bill of Rights (1787-1791) ................................................................... 96
7.6. Marbury v. Madison (1803) ............................................................................................... 97
7.6.1. De sluitsteen van het Amerikaans constitutionalisme ..................................................... 97
7.6.2. Adams v. Jefferson............................................................................................................................ 99
7.6.3. Marbury v. Madison ...................................................................................................................... 100
7.6.4. Marshall v. Jefferson ...................................................................................................................... 101
Hoofdstuk 8. De Franse Revolutie (1789-1815)............................................................................................... 104
8.1. Ouverture: De dag waarop twee revoluties elkaars pad kruisen.................................. 104
8.2. De lange aanloop naar de Revolutie (1763-1789) ......................................................... 105
8.2.1. De Zevenjarige Oorlog en de strijd tussen koning en parlementen onder Lodewijk
XIV 105
, 8.2.2. De hervormingspogingen onder Lodewijk XVI en de Amerikaanse Revolutie
(1774-1786) .......................................................................................................................................................... 107
8.2.3. De invloed van de Verlichting aan de vooravond van de Revolutie ......................... 109
8.2.4. De revolutie van bovenaf (1786-1789) ................................................................................ 110
8.3. De revolutie en de constitutionele monarchie (1789-1792)......................................... 113
8.3.1. Van Staten-Generaal tot Nationale Vergadering (mei-juli 1789) .............................. 113
8.3.2. De afschaffing van het acien régime en de Déclaration des droits de l’homme et du
citoyen (augustus 1789) ................................................................................................................................... 116
8.3.3. De nationale Vergadering als constitutante (september 1789 - juni 1791) ......... 117
8.3.4. Vlucht naar Varennes en de constitutionele monarchie (juni 1791 - augustus 1792)
122
8.4. De Republiek (1792-1799) en het regime van Napoleon Bonaparte (1799-1815) .... 125
8.4.1. Zeven jaar van politieke onrust (1792-1799).................................................................... 125
8.4.2. De Conventie (1792-1795) ........................................................................................................ 126
8.4.3. Het Directoire (1795-1799)....................................................................................................... 127
8.4.4. Het regime van Napoleon Bonaparte (1799 - 1814/1815) ......................................... 128
Hoofdstuk 9. De Belgische Revolutie en de vorming van de burgerlijke natiestaat (1814-1914)
................................................................................................................................................................................................ 133
9.1. Ouverture: De revolutionair die de opstand miste ........................................................ 133
9.2. De restauratie in Frankrijk en de Julirevolutie (1814-1830) ........................................ 134
9.2.1. De restauratie van de Bourbondynastie en het Charte octroyée (1814) ............... 134
9.2.2. Het politieke en constitutionele denken van de liberale oppositie .......................... 135
9.2.3. De Julirevolutie ................................................................................................................................ 138
9.3. De burgerlijke natiestaat van de 19e eeuw ..................................................................... 139
9.3.1. De opkomst van de natiestaat ................................................................................................... 139
9.3.2. De burgerlijke natiestaat en het denken van Adam Smith ........................................... 141
9.4. Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden ..................................................................... 143
9.5. De Belgische Revolutie (1831-1839) .............................................................................. 145
9.5.1. De radicale fase van de Belgische Revolutie (augustus - oktober 1830) ............... 145
9.5.2. De constitutionele fase van de Belgische Revolutie (oktober 1830 - februari 1831)
148
9.5.3. De internationale fase (1831-1839) ...................................................................................... 150
9.6. De burgerlijke natiestaat in België .................................................................................. 153
Hoofdstuk 10. Imperialisme en kolonialisme (1789-1920) ........................................................................ 157
10.1. De Eerste Opiumoorlog (1839-1842) ............................................................................. 157
10.2. De tweede fase van het westers imperialisme ............................................................... 159
10.2.1. Europese expansie van de 15de tot de 20ste eeuw ............................................................. 159
10.3. China, het westers imperialisme en het internationaal recht ....................................... 160
10.3.1. Het westers imperialisme en de vorming van het moderne internationaal recht
160
10.3.2. De confucianistische visie op bestuur en internationale relaties.............................. 164
10.3.3. China en de confrontatie met het westers internationaal recht ................................ 166
, 10.4. De kolonisatie van Congo (1885-1960) .......................................................................... 167
10.4.1. Het Congres van Berlijn (1884-1885) ................................................................................... 167
10.4.2. Congo-Vrijstaat en Belgisch Congo ......................................................................................... 170
10.5. De Volkenbond en het mandaatsysteem ......................................................................... 174
DEEL III. DE OORLOG OM DE WERELD EN DE PAX AMERICANA (1914-1991) ................................ 178
Hoofdstuk 11. De Russische Revolutie (1917-1991)...................................................................................... 178
11.1. Ouverture: Het einde van de Sovjet-Unie – de staatsgreep die er geen was ................ 178
11.2. De oorlog om de wereld en de strijd tussen de grote ideologieën................................ 180
11.3. Karl Marx en de communistische ideologie .................................................................... 181
11.4. Lenin en het regime van de Februarirevolutie in Rusland ............................................ 182
11.4.1. Socialisme, oorlog en revolutie in Rusland (tot maart 1917) ..................................... 182
11.4.2. De Februarirevolutie (maart-augustus 1917) ................................................................... 186
11.5. De Oktoberrevolutie en de vorming van de Sovjet-Unie (1917-1924) ........................ 188
11.5.1. De Oktoberrevolutie (oktober 1917-juli 1918) ................................................................ 188
11.5.2. De eerste consolidatie van de ‘dictatuur van het proletariaat’ (november 1917 –
juni 1918)................................................................................................................................................................ 190
11.5.3. Van de burgeroorlog tot de Nieuwe Economische Politiek (1918-1924) ............. 192
11.6. De totalitaire Sovjetstaat van Stalin tot Gorbatsjov (1924-1985) ................................ 193
11.7. De Sovjet-Unie en het internationaal recht ..................................................................... 196
11.7.1. De Brezjnevdoctrine ..................................................................................................................... 196
Hoofdstuk 12. De Noord-Atlantische Revolutie I: internationaal recht en mensenrechten (1917-
1991) ................................................................................................................................................................................... 199
12.1. Ouverture: Het Atlantisch Charter (1941) ...................................................................... 199
12.2. De Eerste Wereldoorlog en de Volkenbond: de valse start van de Noord-Atlantische
Revolutie ......................................................................................................................................... 201
12.2.1. Amerikaans exceptionalisme en de Monroedoctrine ..................................................... 201
12.2.2. Wilson en de vredesconferentie van Parijs (1919) ......................................................... 202
12.2.3. Het Convenant van de Volkenbond en collectieve veiligheid ..................................... 203
12.2.4. De Volkenbond en de internationale rechtsorde in het Interbellum (1920-1939)
204
12.3. Roosevelt en de Verenigde Naties ................................................................................... 205
12.3.1. De weg naar San Francisco......................................................................................................... 205
12.3.2. Het Handvest van de Verenigde Naties en systeem van collectieve veiligheid ... 208
12.4. De tweedeling van Europa en de Koude Oorlog ............................................................. 209
12.4.1. Van Potsdam tot de Trumandoctrine (1945-1947) ........................................................ 209
12.4.2. De organisatie van de verdediging van het Westen (1947-1957) ............................ 211
12.4.3. De verdediging van het Westen en het internationaal recht ....................................... 213
12.5. De internationale bescherming van de mensenrechten ................................................ 214
Hoofdstuk 13. De Noord-Atlantische Revolutie II: de sociale welvaartsstaat ..................................... 218
13.1. Ouverture: De Britse verkiezingen van 1945 ................................................................. 218
,13.2. De New Deal en zijn constitutionele gevolgen in de VS ................................................. 220
13.2.1. Het sociaaleconomische beleid van de regering Roosevelt onder de New Deal . 220
13.2.2. De New Deal: constitutionele gevolgen en contestatie .................................................. 222
13.3. Hans Kelsen en het nieuwe constitutionele denken ...................................................... 224
13.4. Sociale welvaartsstaat en grondrechten in de Bondsrepubliek Duitsland .................. 226
, OUVERTURE: HET WESTERSE CONSTITUTIONELE MODEL
Hoofdstuk 1. De overhaaste triomftocht van het westerse constitutionele model
1.1. Het einde van de Koude Oorlog en het Charter voor een Nieuw Europa
1.1.1. Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa tussen Helsinki en Parijs
November 1990: leiders van 32 Europese landen + VS en Canada komen samen in Parijs voor
een bijeenkomst van de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE)
® Tweede bijeenkomst op niveau van staats- en regeringsleiders sinds top van Helsinki in 1975
CVSE Parijs 1990 CVSE Helsinki 1975
• Vond plaats in de schaduw van dreigende • Getekend midden in de Koude Oorlog
oorlog om het Iraakse leger van Saddam • Doel: voorwaarden vastleggen voor een
Hoessein uit Koeweit te verdrijven vreedzaam samenleven van de twee
• Doel: strijdbijl van de Koude Oorlog in vijandige blokken in Europa: het westerse
Europa begraven en nieuwe constitutionele blok van vrije democratieën onder leiding
ordening voor Europa uittekenen → Charter van VS aan ene kant, en het communistische
voor een Nieuw Europa (ondertekend op Oostblok onder leiding van de SU aan de
21/11/1990) andere kant
• Grondgedachte Charter: eenwording Europa • Slotakte van Helsinki (1975)
→ Bush: ‘Europe Whole and Free’
• Voorwaarden tot vrede op het continent:
1) Overname westerse model
meerpartijendemocratie
2) Mensenrechten
3) Rechtstaat
4) Vrijemarkteconomie
1.1.2. Fukuyama en het einde van de geschiedenis
Francis Fukuyama = Amerikaanse politieke filosoof
Artikel: The end of history? → poogde de historische betekenis van de val van het communisme
in Oost-Europa te duiden
® Het einde van de grote ideologische strijd tussen de liberale democratie en het communisme
en facisme
® Ook neergang communisme; DUS alleen het westerse model van de liberale democratie bleef
over = logische eindpunt van de ideologische evolutie van de mensheid volgens Fukuyama
® Westerse model van de liberale democratie had bewezen het enige werkzame model te zijn
en zou nu logischerwijs worden omarmd door het grootste deel van de wereld
1
, ‘het einde van de geschiedenis’ → referentie naar Georg Wilhelm Friedrich Hegel
® Hegel: voortgang van de geschiedenis als een collectief leerproces van een volk met een
logisch eindpunt
® Fukuyama beweerde niet dat de succesvolle invoering van de liberale democratie overal
automatisch zou volgen op de val van het communisme; hij stelde enkel dat er geen
concurrerende ideologieën met mondiale aspiraties of reikwijdte overbleven → zag wel nog
gronden voor spanningen met andere ideeënstelsels die de invoering van het westerse model
parten zouden kunnen spelen, nl. religieuze tegenstellingen en nationalisme
1.1.3. Gorbatsjovs hervormingen in de Sovjet-Unie
Michail Gorbatsjov (1931-2022)
® Grote hervormer en populair in het westen
® Was verantwoordelijk voor de veranderingen in de SU en het Oostblok die het einde van de
Koude Oorlog en de overwinning van het Westen over het communisme hadden ingeluid
® Context: lange economische stilstand en achterstand op technologisch vlak
® Werd in 1985 verkozen tot secretaris-generaal van de Communistische Partij van de SU
Drievoudige visie over de toekomst van de SU
1) Dringende hervormingen nodig om de productie in de landbouw en de industrie een nieuwe
stimulans te geven
2) Meer ruimte creëren voor debat, inbreng van onderop en persoonlijke vrijheid
3) Betere relaties met het Westen
Ronald Reagan (Amerikaanse president): nieuwe wapenwedloop die Moskou dwong tot steeds
meer investeringen in defensie en die dreigde de economie verder leeg te zuigen
® Gorbatsjov vreesde dat de recente heropflakkering van de Koude Oorlog zou ontsporen in een
regelrechte nucleaire confrontatie
Gorbatsjovs binnenlands beleid: twee kernwoorden
1) Perestrojka = economische herstructurering
® Reeks economische hervormingen
® Ad-hocmaatregelen die de bedrijven in landbouw, mijnbouw en industrie gaandeweg
meer vrijheid gaven om zichzelf te managen, hun eigen productie te bepalen, hun
grondstoffen in te kopen en hun producten te verkopen
® Van een centrale planeconomie naar een vrijemarkteconomie
2) Glasnost = politieke liberalisering
® Politieke hervormingen in de richting van inspraak en vrijheid
® Weg van de bureaucratie
® Meer debat toelaten, persvrijheid, vrijheid om zich te verenigen, etc.
® Gedeeltelijk vrije verkiezingen voor een nieuw federaal parlement van de SU, het Congres
van de Volksafgevaardigden (maart 1989)
2
PUBLIEKRECHT
Prof. Lesaffer
2025-2026
,
,Inhoudsopgave
OUVERTURE: HET WESTERSE CONSTITUTIONELE MODEL........................................................................... 1
Hoofdstuk 1. De overhaaste triomftocht van het westerse constitutionele model ................................ 1
1.1. Het einde van de Koude Oorlog en het Charter voor een Nieuw Europa ......................... 1
1.1.1. Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa tussen Helsinki en Parijs
1
1.1.2. Fukuyama en het einde van de geschiedenis .......................................................................... 1
1.1.3. Gorbatsjovs hervormingen in de Sovjet-Unie ......................................................................... 2
1.1.4. Gorbatsjov en het einde van de Koude Oorlog ....................................................................... 3
1.1.5. Het Gemeenschappelijke Europese Huis en de ineenstorting van het communisme
in Oost- en Centraal-Europa ................................................................................................................................ 3
1.1.6. Het vraagstuk van de Duitse eenmaking ................................................................................... 5
1.1.7. De Duitse eenmaking en de strijd om Europa ........................................................................ 6
1.1.8. Democratie als mensenrecht en de Conferentie van Kopenhagen ................................ 8
1.1.9. Het Charter voor een Nieuw Europa en de constitutionele eenmaking van Europa
9
1.2. Het westerse constitutionele model .................................................................................. 10
1.2.1. Een constitutionele geschiedenis van het Westen ............................................................. 10
1.2.2. Constitutie en constitutioneel recht ......................................................................................... 10
1.2.3. De soevereine staat ......................................................................................................................... 11
1.2.4. Nationaal en internationaal recht ............................................................................................. 11
1.2.5. Rechtsmacht ....................................................................................................................................... 12
1.2.6. Constitutionalisme en rechtstaat .............................................................................................. 12
1.2.7. De traditionele opvatting over rechtsmacht ........................................................................ 13
1.2.8. De moderne opvatting over rechtsmacht .............................................................................. 13
1.2.9. Grondrechten, scheiding der machten en democratie ..................................................... 14
DEEL I. DE DYNASTIEKE VORSTENSTAAT VAN HET ANCIEN RÉGIME (1492-1775) ...................... 16
Hoofdstuk 2. De crisis van de respublica Christiana en de opkomst van de soevereine staat (1492-
1660) ..................................................................................................................................................................................... 16
2.1. Ouverture: de abdicatie van keizer Karel V ...................................................................... 16
2.2. De middeleeuwse orde van de christenheid: vectoren van verdeeldheid ..................... 16
2.2.1. De pluralistische en juridische orde van de christenheid .............................................. 16
2.2.2. De feodaliteit ...................................................................................................................................... 17
2.2.3. Het heerlijk stelsel ........................................................................................................................... 19
2.2.4. Judicium parium ............................................................................................................................... 21
2.3. De middeleeuwse orde van de christenheid: vectoren van eenheid .............................. 22
2.3.1. De opkomst van de pauselijke monarchie en het klassiek kerkelijk recht ............. 22
2.3.2. De erfenis van het Romeinse Rijk en het Romeins Recht ............................................... 25
2.4. De ineenstorting van de respublica Christiana en de crisis van de Europese orde (1492-
1660) 26
2.4.1. De Reformatie en het einde van de geloofseenheid .......................................................... 26
2.4.2. De ontdekking en verovering van de Nieuwe Wereld...................................................... 27
, 2.4.3. De militaire revolutie en de opkomst van de dynastieke, soevereine vorstenstaat
27
2.5. De legitimatie van de Spaanse veroveringen in Amerika ................................................ 29
2.5.1. De middeleeuwse wortels van de Spaanse doctrines....................................................... 29
2.5.2. De bul Romanus Pontifex (1455) .............................................................................................. 29
2.5.3. De bul Inter Caetera (1493) ......................................................................................................... 30
2.5.4. Francisco de Vitoria ........................................................................................................................ 30
Hoofdstuk 3. De Opstand in de Nederlanden en de Republiek der Verenigde Provinciën (1555-
1648) ..................................................................................................................................................................................... 34
Hoofdstuk 4. Het ancien régime onder Lodewijk XIV: de dynastieke vorstenstaat (1643-1715) 35
4.1. Ouverture: ‘Le roi danse’ .................................................................................................... 35
4.2. Koningschap en standenmaatschappij .............................................................................. 37
4.2.1. De hiërarchische orde van de samenleving .......................................................................... 37
4.2.2. De rol van het koningschap.......................................................................................................... 39
4.2.3. De dynastieke staat en het gemenebest ................................................................................. 40
4.3. De uitbouw van het militair en bureaucratisch apparaat van de staat .......................... 42
4.3.1. De verhandelbaarheid van de ambten en de inkomsten van de staat....................... 42
4.3.2. De oorlogsmachine .......................................................................................................................... 43
4.3.3. Regering en bureaucratie ............................................................................................................. 44
4.3.4. De rechtspraak .................................................................................................................................. 45
Hoofdstuk 5. Het ancien régime onder Lodewijk XIV: wetgeving en absolutisme (1661-1715) .. 47
5.1. Ouverture: Lodewijk XIV voor het Parlement van Parijs ................................................ 47
5.2. Reformatie, Contrareformatie en absolutisme ................................................................. 47
5.2.1. Het protestantse politieke denken ........................................................................................... 47
5.2.2. Jean Bodin en de leer van de soevereiniteit van de staat................................................ 49
5.2.3. Bossuet en de absolutistische ideologie onder Lodewijk XIV ....................................... 50
5.3. Lodewijk XIV en de wetgeving ........................................................................................... 52
5.3.1. De grote ordonnanties van Lodewijk XIV .............................................................................. 52
5.3.2. Lodewijk XIV en de parlementen .............................................................................................. 53
5.4. Lodewijk XIV tussen dynastie en natie.............................................................................. 54
5.5. Religie en tolerantie onder Lodewijk XIV ......................................................................... 55
5.5.1. Het Edict van Nantes (1598) ....................................................................................................... 55
5.5.2. Het gallicanisme en de godsdienstpolitiek van Lodewijk ............................................... 56
5.5.3. Het Revocatie-Edict van Fontainebleau (1685) .................................................................. 57
Hoofdstuk 6. De Britse Revolutie (1640-1701) .................................................................................................. 59
6.1. Ouverture: de onthoofding van Karel I (1649) ................................................................. 59
6.2. De Tudors en vroege Stuarts (1485-1640): constitutie en maatschappelijke breuklijnen
60
6.2.1. De Engelse constitutie tijdens de late middeleeuwen en onder de Tudors ............ 60
6.2.2. Maatschappelijke en politieke breuklijnen ........................................................................... 61
, 6.3. Vorstelijk absolutisme en de opkomst van de historische jurisprudentie ..................... 63
6.3.1. Vrije monarchie in de politieke theorie van Jacobus I ..................................................... 63
6.3.2. De politieke breuklijnen onder de vroege Stuarts ............................................................. 63
6.3.3. Edward Coke en de opkomst van de historische jurisprudentie................................. 64
6.3.4. De reikwijdte van de voorbehouden rechtsmacht van de koning .............................. 66
6.4. Burgeroorlog en Gemenebest (1640-1660) ..................................................................... 67
6.4.1. De Burgeroorlogen (1640-1649) .............................................................................................. 67
6.4.2. Het Gemenebest (1649-1660) .................................................................................................... 68
6.5. De Restoratie onder Karel II en Jacobus II (1660-1688) ................................................. 69
6.6. De Glorious Revolution en de uitbouw van de parlementaire monarchie (1688-1701)
71
6.7. De contractuele oorsprong van de staat: Grotius, Hobbes en Locke .............................. 72
6.7.1. Thomas Hobbes en de absolute macht van de staat ......................................................... 72
6.7.2. John Locke en het ontstaan van het liberale politieke denken ..................................... 73
DEEL II. NATIESTATEN EN WERELDRIJKEN (1775-1914) ........................................................................... 77
Hoofdstuk 7. De Amerikaanse Revolutie (1763-1803) ................................................................................... 77
7.1. Ouverture: De Boston Massacre ........................................................................................ 77
7.2. De Britse kolonies in Noord-Amerika tot het einde van de Zevenjarige Oorlog (1756-
1763) 78
7.2.1. De dertien kolonieën....................................................................................................................... 78
7.2.2. Het bestuur van de dertien kolonieën en de relatie tot de Britse kroon.................. 80
7.3. De Stamp Act en de constitutionele crisis binnen het Britse rijk .................................... 82
7.4. Onafhankelijkheid: volkssoevereiniteit en externe zelfbeschikking .............................. 86
7.4.1. Het uitbreken van de burgeroorlog en de weg naar Onafhankelijkheidsverklaring
86
7.4.2. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring ................................................................. 88
7.5. Staatsvorming, volkssoevereiniteit en interne zelfbeschikking ..................................... 89
7.5.1. De grondwetten van de dertien staten (1776-1780) ....................................................... 89
7.5.2. De Articles of Confederation (1777-1781) ........................................................................... 92
7.5.3. De grondwet van de Verenigde Staten van Amerika (1787)......................................... 92
7.5.4. De Federalist en de Bill of Rights (1787-1791) ................................................................... 96
7.6. Marbury v. Madison (1803) ............................................................................................... 97
7.6.1. De sluitsteen van het Amerikaans constitutionalisme ..................................................... 97
7.6.2. Adams v. Jefferson............................................................................................................................ 99
7.6.3. Marbury v. Madison ...................................................................................................................... 100
7.6.4. Marshall v. Jefferson ...................................................................................................................... 101
Hoofdstuk 8. De Franse Revolutie (1789-1815)............................................................................................... 104
8.1. Ouverture: De dag waarop twee revoluties elkaars pad kruisen.................................. 104
8.2. De lange aanloop naar de Revolutie (1763-1789) ......................................................... 105
8.2.1. De Zevenjarige Oorlog en de strijd tussen koning en parlementen onder Lodewijk
XIV 105
, 8.2.2. De hervormingspogingen onder Lodewijk XVI en de Amerikaanse Revolutie
(1774-1786) .......................................................................................................................................................... 107
8.2.3. De invloed van de Verlichting aan de vooravond van de Revolutie ......................... 109
8.2.4. De revolutie van bovenaf (1786-1789) ................................................................................ 110
8.3. De revolutie en de constitutionele monarchie (1789-1792)......................................... 113
8.3.1. Van Staten-Generaal tot Nationale Vergadering (mei-juli 1789) .............................. 113
8.3.2. De afschaffing van het acien régime en de Déclaration des droits de l’homme et du
citoyen (augustus 1789) ................................................................................................................................... 116
8.3.3. De nationale Vergadering als constitutante (september 1789 - juni 1791) ......... 117
8.3.4. Vlucht naar Varennes en de constitutionele monarchie (juni 1791 - augustus 1792)
122
8.4. De Republiek (1792-1799) en het regime van Napoleon Bonaparte (1799-1815) .... 125
8.4.1. Zeven jaar van politieke onrust (1792-1799).................................................................... 125
8.4.2. De Conventie (1792-1795) ........................................................................................................ 126
8.4.3. Het Directoire (1795-1799)....................................................................................................... 127
8.4.4. Het regime van Napoleon Bonaparte (1799 - 1814/1815) ......................................... 128
Hoofdstuk 9. De Belgische Revolutie en de vorming van de burgerlijke natiestaat (1814-1914)
................................................................................................................................................................................................ 133
9.1. Ouverture: De revolutionair die de opstand miste ........................................................ 133
9.2. De restauratie in Frankrijk en de Julirevolutie (1814-1830) ........................................ 134
9.2.1. De restauratie van de Bourbondynastie en het Charte octroyée (1814) ............... 134
9.2.2. Het politieke en constitutionele denken van de liberale oppositie .......................... 135
9.2.3. De Julirevolutie ................................................................................................................................ 138
9.3. De burgerlijke natiestaat van de 19e eeuw ..................................................................... 139
9.3.1. De opkomst van de natiestaat ................................................................................................... 139
9.3.2. De burgerlijke natiestaat en het denken van Adam Smith ........................................... 141
9.4. Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden ..................................................................... 143
9.5. De Belgische Revolutie (1831-1839) .............................................................................. 145
9.5.1. De radicale fase van de Belgische Revolutie (augustus - oktober 1830) ............... 145
9.5.2. De constitutionele fase van de Belgische Revolutie (oktober 1830 - februari 1831)
148
9.5.3. De internationale fase (1831-1839) ...................................................................................... 150
9.6. De burgerlijke natiestaat in België .................................................................................. 153
Hoofdstuk 10. Imperialisme en kolonialisme (1789-1920) ........................................................................ 157
10.1. De Eerste Opiumoorlog (1839-1842) ............................................................................. 157
10.2. De tweede fase van het westers imperialisme ............................................................... 159
10.2.1. Europese expansie van de 15de tot de 20ste eeuw ............................................................. 159
10.3. China, het westers imperialisme en het internationaal recht ....................................... 160
10.3.1. Het westers imperialisme en de vorming van het moderne internationaal recht
160
10.3.2. De confucianistische visie op bestuur en internationale relaties.............................. 164
10.3.3. China en de confrontatie met het westers internationaal recht ................................ 166
, 10.4. De kolonisatie van Congo (1885-1960) .......................................................................... 167
10.4.1. Het Congres van Berlijn (1884-1885) ................................................................................... 167
10.4.2. Congo-Vrijstaat en Belgisch Congo ......................................................................................... 170
10.5. De Volkenbond en het mandaatsysteem ......................................................................... 174
DEEL III. DE OORLOG OM DE WERELD EN DE PAX AMERICANA (1914-1991) ................................ 178
Hoofdstuk 11. De Russische Revolutie (1917-1991)...................................................................................... 178
11.1. Ouverture: Het einde van de Sovjet-Unie – de staatsgreep die er geen was ................ 178
11.2. De oorlog om de wereld en de strijd tussen de grote ideologieën................................ 180
11.3. Karl Marx en de communistische ideologie .................................................................... 181
11.4. Lenin en het regime van de Februarirevolutie in Rusland ............................................ 182
11.4.1. Socialisme, oorlog en revolutie in Rusland (tot maart 1917) ..................................... 182
11.4.2. De Februarirevolutie (maart-augustus 1917) ................................................................... 186
11.5. De Oktoberrevolutie en de vorming van de Sovjet-Unie (1917-1924) ........................ 188
11.5.1. De Oktoberrevolutie (oktober 1917-juli 1918) ................................................................ 188
11.5.2. De eerste consolidatie van de ‘dictatuur van het proletariaat’ (november 1917 –
juni 1918)................................................................................................................................................................ 190
11.5.3. Van de burgeroorlog tot de Nieuwe Economische Politiek (1918-1924) ............. 192
11.6. De totalitaire Sovjetstaat van Stalin tot Gorbatsjov (1924-1985) ................................ 193
11.7. De Sovjet-Unie en het internationaal recht ..................................................................... 196
11.7.1. De Brezjnevdoctrine ..................................................................................................................... 196
Hoofdstuk 12. De Noord-Atlantische Revolutie I: internationaal recht en mensenrechten (1917-
1991) ................................................................................................................................................................................... 199
12.1. Ouverture: Het Atlantisch Charter (1941) ...................................................................... 199
12.2. De Eerste Wereldoorlog en de Volkenbond: de valse start van de Noord-Atlantische
Revolutie ......................................................................................................................................... 201
12.2.1. Amerikaans exceptionalisme en de Monroedoctrine ..................................................... 201
12.2.2. Wilson en de vredesconferentie van Parijs (1919) ......................................................... 202
12.2.3. Het Convenant van de Volkenbond en collectieve veiligheid ..................................... 203
12.2.4. De Volkenbond en de internationale rechtsorde in het Interbellum (1920-1939)
204
12.3. Roosevelt en de Verenigde Naties ................................................................................... 205
12.3.1. De weg naar San Francisco......................................................................................................... 205
12.3.2. Het Handvest van de Verenigde Naties en systeem van collectieve veiligheid ... 208
12.4. De tweedeling van Europa en de Koude Oorlog ............................................................. 209
12.4.1. Van Potsdam tot de Trumandoctrine (1945-1947) ........................................................ 209
12.4.2. De organisatie van de verdediging van het Westen (1947-1957) ............................ 211
12.4.3. De verdediging van het Westen en het internationaal recht ....................................... 213
12.5. De internationale bescherming van de mensenrechten ................................................ 214
Hoofdstuk 13. De Noord-Atlantische Revolutie II: de sociale welvaartsstaat ..................................... 218
13.1. Ouverture: De Britse verkiezingen van 1945 ................................................................. 218
,13.2. De New Deal en zijn constitutionele gevolgen in de VS ................................................. 220
13.2.1. Het sociaaleconomische beleid van de regering Roosevelt onder de New Deal . 220
13.2.2. De New Deal: constitutionele gevolgen en contestatie .................................................. 222
13.3. Hans Kelsen en het nieuwe constitutionele denken ...................................................... 224
13.4. Sociale welvaartsstaat en grondrechten in de Bondsrepubliek Duitsland .................. 226
, OUVERTURE: HET WESTERSE CONSTITUTIONELE MODEL
Hoofdstuk 1. De overhaaste triomftocht van het westerse constitutionele model
1.1. Het einde van de Koude Oorlog en het Charter voor een Nieuw Europa
1.1.1. Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa tussen Helsinki en Parijs
November 1990: leiders van 32 Europese landen + VS en Canada komen samen in Parijs voor
een bijeenkomst van de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE)
® Tweede bijeenkomst op niveau van staats- en regeringsleiders sinds top van Helsinki in 1975
CVSE Parijs 1990 CVSE Helsinki 1975
• Vond plaats in de schaduw van dreigende • Getekend midden in de Koude Oorlog
oorlog om het Iraakse leger van Saddam • Doel: voorwaarden vastleggen voor een
Hoessein uit Koeweit te verdrijven vreedzaam samenleven van de twee
• Doel: strijdbijl van de Koude Oorlog in vijandige blokken in Europa: het westerse
Europa begraven en nieuwe constitutionele blok van vrije democratieën onder leiding
ordening voor Europa uittekenen → Charter van VS aan ene kant, en het communistische
voor een Nieuw Europa (ondertekend op Oostblok onder leiding van de SU aan de
21/11/1990) andere kant
• Grondgedachte Charter: eenwording Europa • Slotakte van Helsinki (1975)
→ Bush: ‘Europe Whole and Free’
• Voorwaarden tot vrede op het continent:
1) Overname westerse model
meerpartijendemocratie
2) Mensenrechten
3) Rechtstaat
4) Vrijemarkteconomie
1.1.2. Fukuyama en het einde van de geschiedenis
Francis Fukuyama = Amerikaanse politieke filosoof
Artikel: The end of history? → poogde de historische betekenis van de val van het communisme
in Oost-Europa te duiden
® Het einde van de grote ideologische strijd tussen de liberale democratie en het communisme
en facisme
® Ook neergang communisme; DUS alleen het westerse model van de liberale democratie bleef
over = logische eindpunt van de ideologische evolutie van de mensheid volgens Fukuyama
® Westerse model van de liberale democratie had bewezen het enige werkzame model te zijn
en zou nu logischerwijs worden omarmd door het grootste deel van de wereld
1
, ‘het einde van de geschiedenis’ → referentie naar Georg Wilhelm Friedrich Hegel
® Hegel: voortgang van de geschiedenis als een collectief leerproces van een volk met een
logisch eindpunt
® Fukuyama beweerde niet dat de succesvolle invoering van de liberale democratie overal
automatisch zou volgen op de val van het communisme; hij stelde enkel dat er geen
concurrerende ideologieën met mondiale aspiraties of reikwijdte overbleven → zag wel nog
gronden voor spanningen met andere ideeënstelsels die de invoering van het westerse model
parten zouden kunnen spelen, nl. religieuze tegenstellingen en nationalisme
1.1.3. Gorbatsjovs hervormingen in de Sovjet-Unie
Michail Gorbatsjov (1931-2022)
® Grote hervormer en populair in het westen
® Was verantwoordelijk voor de veranderingen in de SU en het Oostblok die het einde van de
Koude Oorlog en de overwinning van het Westen over het communisme hadden ingeluid
® Context: lange economische stilstand en achterstand op technologisch vlak
® Werd in 1985 verkozen tot secretaris-generaal van de Communistische Partij van de SU
Drievoudige visie over de toekomst van de SU
1) Dringende hervormingen nodig om de productie in de landbouw en de industrie een nieuwe
stimulans te geven
2) Meer ruimte creëren voor debat, inbreng van onderop en persoonlijke vrijheid
3) Betere relaties met het Westen
Ronald Reagan (Amerikaanse president): nieuwe wapenwedloop die Moskou dwong tot steeds
meer investeringen in defensie en die dreigde de economie verder leeg te zuigen
® Gorbatsjov vreesde dat de recente heropflakkering van de Koude Oorlog zou ontsporen in een
regelrechte nucleaire confrontatie
Gorbatsjovs binnenlands beleid: twee kernwoorden
1) Perestrojka = economische herstructurering
® Reeks economische hervormingen
® Ad-hocmaatregelen die de bedrijven in landbouw, mijnbouw en industrie gaandeweg
meer vrijheid gaven om zichzelf te managen, hun eigen productie te bepalen, hun
grondstoffen in te kopen en hun producten te verkopen
® Van een centrale planeconomie naar een vrijemarkteconomie
2) Glasnost = politieke liberalisering
® Politieke hervormingen in de richting van inspraak en vrijheid
® Weg van de bureaucratie
® Meer debat toelaten, persvrijheid, vrijheid om zich te verenigen, etc.
® Gedeeltelijk vrije verkiezingen voor een nieuw federaal parlement van de SU, het Congres
van de Volksafgevaardigden (maart 1989)
2
