INLEIDING TOT DE JUSTITIËLE ORGANISATIE
Inhoud les
1. Crisissen en hervormingen
2. Inleiding: de logica van de strafrechtsketen
3. Voornaamste actoren
4. Vervolgingsbeslissing: instroom, doorstroom en uitstroom
Belangrijk bij deze les: vervolging
Geheel eerst volledig bekijken
Laten bezinken
Vragen: forum/ volgende les
GESCHIEDENIS
Herhaling
Ancien Régime: vorst bepaalt criminaliteit, straffen gericht op herstel gezag van
koning
Verlichting-Klassieke Strafrecht: ratio, daad, sociaal contract, magna charta,
geboorte van de gevangenis (Vilain XIIII (criminaliteit door leeglopers,
gedetineerden liefde voor arbeid bijbrengen), Lieven Bauwens (gedetineerden
naar tuchthuizen, gericht op winstmaximalisatie), Edouard Ducpétiaux
(criminaliteit door immoraliteit, afzondering, religieuze lectuur, panopticon) en hun
visie op criminaliteit en arbeid tijdens detentie)
Positivisme: gedetermineerde mens, sociaal gevaarlijkheid, dader
Sociaal Verweer: eclecticisme, Prins en zijn invloed op de diverse ministers van
justitie (beleid), het gevangeniswezen onder Vandervelde en Vervaeck (Belgische
Lombroso, oprichting antropologische diensten in
detentie)
RETRIBUTIE REHABILITATIE
(STRAFRECHT) (BESCHERMINGSRECHT) HERSTELRECHT
Nieuw Sociaal Verweer: tweesporenbeleid
+ rechtspositie, hervormingen onder GERICHT OP Misdrijf Persoon van de dader Schade
Vermeylen (arbeid gericht op MIDDEL Leedtoevoeging (Her)opvoeding Herstelverplichting
resocialiseren)
POSITIE Secundair Secundair Centraal
SLACHTOFFER
Reacties op het Nieuw Sociaal Verweer en
bewegingen zoals abolitionisme, justice Rechtvaardigheid Aangepast gedrag Tevredenheid
EVALUATIECRITERIA betrokkenen
model (due process (meer rechten aan
beklaagde geven)/nothing works (harder
worden op criminialiteit)) en herstelrecht Machtstaat Verzorgingsstaat Responsabiliserende
MAATSCHAPPIJTYPE staat
1
,INLEIDING TOT DE JUSTITIËLE ORGANISATIE
Echelon: VERVOLGING
CRISISSEN EN
HERVORMINGEN
BELGIË ALS FEDERALE STAAT
Vanaf 1970 van een unitaire naar een federale staat met verschillende
bevoegdheidsniveaus
Federaal
Gemeenschap (Vlaams, Frans, Duitstalig)
Gewest (Vlaams, Waals, Brussels Hoofdstedelijk)
Staatshervormingen: quid bevoegdheden justitie?
FEDERAAL NIVEAU
Minister van Justitie
Koen Geens (2015-2020) – CD&V
Vincent Van Quickenborne (2020-2024) – Open VLD
Paul Van Tigchelt (2023-2025) (gastcollege 3/03) – Open VLD
Was enige die geen nieuwe beleidsverklaring heeft gemaakt, moest verder
werken op ideeën van Van Quickenborne, want we zaten in lopende zaken
Annelies Verlinden (2025-) – CD&V
Beleidsverklaringen bv Minister Verlinden:
Werf 1: toegankelijke en moderne justitie (bv slachtoffers, Klare Taal)
Klare taal: project om burgers makkelijker justitie te laten begrijpen
Werf 2: veiligheid als basis rechtvaardigheid als kompas (bv nieuwe misdrijven
zoals verkeersdoodslag en ontsnapping uit detentie)
Belangrijk voor legitimiteit
Werf 3: humaner detentiebeleid (noodwet 2025 tijdelijke maatregelen,
expansionisme, en re-integratie)
Kabinet (beleidscel) en administratie (hoe heet deze? FOD-justitie)
Beleid voeren = keuzes maken. Wat in strafrechtsketen, wat doorstromen
in keten?
2
, INLEIDING TOT DE JUSTITIËLE ORGANISATIE
Elke minister van justitie gaat vertellen hoe ze de overbevolking gaan aanpakken. Welk
beleid ze gaan voeren? 2 opties:
Expansionisme = gevangenissen bijbouwen, oude gevangenissen renoveren
meer gedetineerden
Reductionisme = instroom verminderen en uitstroom vergroten
VLAAMSE REGERING
Vlaams Minister van Justitie
Administratie: sinds 2022 Agentschap Justitie en Handhaving voorzien in Regeerakkoord
2019-2024 (voorheen Departement Welzijn, gezondheid en gezin)
6de Staatshervorming, Vlinderakkoord 2011
Zuhal Demir (2019-)
Justitiehuizen (DG Justitiehuizen sinds vlinderakkoord naar de gemeenschappen)
Elektronisch toezicht: Nationaal Centrum ET (vroeger) Vlaams centrum ET en
Direction de la surveillance électronique (sinds hervorming)
CRISISSEN SINDS 1968, MET HOOGTEPUNT 1988
Kunnen aangeven hoe crisissen zijn geëvolueerd, wat er veranderd is,…
Kroniek van een aangekondigde crisis
Al sinds 1968 maar kantelpunt vooral in de jaren 1980 met toename
maatschappelijke kritiek op politie en justitie
1968-1978: weinig politieke aandacht
Politieke inmenging in magistratuur (benoemingen) in 1960 ° idee Hoge
Raad voor de Magistratuur uiteindelijk 1991 Vergelijkend examen
toegang tot de magistratuur
Gerechtelijke achterstand en frustraties over traagheid
Logistieke en organisatorische mismatch tussen wat criminaliteit vraagt en
wat het systeem kan leveren
1979-1987: politieke aandacht zakt tot een absoluut dieptepunt
Politisering, gebrek aan logistiek en aan capaciteit,…
Partijpolitieke benoemingen worden “normaal”
Groeiende onvrede bij bevolking, magistraten, in media
Budget voor justitie daalt verder
Vanaf 1988: keerpunt “Het kan zo niet langer”
CCC ’84-’85: aanslagen tegen ‘vijanden van communisme’.
Ze stuurden altijd pamflet met boodschap dat ze aanslag
gingen plegen. Er zijn slachtoffers gevallen, politie had
3
Inhoud les
1. Crisissen en hervormingen
2. Inleiding: de logica van de strafrechtsketen
3. Voornaamste actoren
4. Vervolgingsbeslissing: instroom, doorstroom en uitstroom
Belangrijk bij deze les: vervolging
Geheel eerst volledig bekijken
Laten bezinken
Vragen: forum/ volgende les
GESCHIEDENIS
Herhaling
Ancien Régime: vorst bepaalt criminaliteit, straffen gericht op herstel gezag van
koning
Verlichting-Klassieke Strafrecht: ratio, daad, sociaal contract, magna charta,
geboorte van de gevangenis (Vilain XIIII (criminaliteit door leeglopers,
gedetineerden liefde voor arbeid bijbrengen), Lieven Bauwens (gedetineerden
naar tuchthuizen, gericht op winstmaximalisatie), Edouard Ducpétiaux
(criminaliteit door immoraliteit, afzondering, religieuze lectuur, panopticon) en hun
visie op criminaliteit en arbeid tijdens detentie)
Positivisme: gedetermineerde mens, sociaal gevaarlijkheid, dader
Sociaal Verweer: eclecticisme, Prins en zijn invloed op de diverse ministers van
justitie (beleid), het gevangeniswezen onder Vandervelde en Vervaeck (Belgische
Lombroso, oprichting antropologische diensten in
detentie)
RETRIBUTIE REHABILITATIE
(STRAFRECHT) (BESCHERMINGSRECHT) HERSTELRECHT
Nieuw Sociaal Verweer: tweesporenbeleid
+ rechtspositie, hervormingen onder GERICHT OP Misdrijf Persoon van de dader Schade
Vermeylen (arbeid gericht op MIDDEL Leedtoevoeging (Her)opvoeding Herstelverplichting
resocialiseren)
POSITIE Secundair Secundair Centraal
SLACHTOFFER
Reacties op het Nieuw Sociaal Verweer en
bewegingen zoals abolitionisme, justice Rechtvaardigheid Aangepast gedrag Tevredenheid
EVALUATIECRITERIA betrokkenen
model (due process (meer rechten aan
beklaagde geven)/nothing works (harder
worden op criminialiteit)) en herstelrecht Machtstaat Verzorgingsstaat Responsabiliserende
MAATSCHAPPIJTYPE staat
1
,INLEIDING TOT DE JUSTITIËLE ORGANISATIE
Echelon: VERVOLGING
CRISISSEN EN
HERVORMINGEN
BELGIË ALS FEDERALE STAAT
Vanaf 1970 van een unitaire naar een federale staat met verschillende
bevoegdheidsniveaus
Federaal
Gemeenschap (Vlaams, Frans, Duitstalig)
Gewest (Vlaams, Waals, Brussels Hoofdstedelijk)
Staatshervormingen: quid bevoegdheden justitie?
FEDERAAL NIVEAU
Minister van Justitie
Koen Geens (2015-2020) – CD&V
Vincent Van Quickenborne (2020-2024) – Open VLD
Paul Van Tigchelt (2023-2025) (gastcollege 3/03) – Open VLD
Was enige die geen nieuwe beleidsverklaring heeft gemaakt, moest verder
werken op ideeën van Van Quickenborne, want we zaten in lopende zaken
Annelies Verlinden (2025-) – CD&V
Beleidsverklaringen bv Minister Verlinden:
Werf 1: toegankelijke en moderne justitie (bv slachtoffers, Klare Taal)
Klare taal: project om burgers makkelijker justitie te laten begrijpen
Werf 2: veiligheid als basis rechtvaardigheid als kompas (bv nieuwe misdrijven
zoals verkeersdoodslag en ontsnapping uit detentie)
Belangrijk voor legitimiteit
Werf 3: humaner detentiebeleid (noodwet 2025 tijdelijke maatregelen,
expansionisme, en re-integratie)
Kabinet (beleidscel) en administratie (hoe heet deze? FOD-justitie)
Beleid voeren = keuzes maken. Wat in strafrechtsketen, wat doorstromen
in keten?
2
, INLEIDING TOT DE JUSTITIËLE ORGANISATIE
Elke minister van justitie gaat vertellen hoe ze de overbevolking gaan aanpakken. Welk
beleid ze gaan voeren? 2 opties:
Expansionisme = gevangenissen bijbouwen, oude gevangenissen renoveren
meer gedetineerden
Reductionisme = instroom verminderen en uitstroom vergroten
VLAAMSE REGERING
Vlaams Minister van Justitie
Administratie: sinds 2022 Agentschap Justitie en Handhaving voorzien in Regeerakkoord
2019-2024 (voorheen Departement Welzijn, gezondheid en gezin)
6de Staatshervorming, Vlinderakkoord 2011
Zuhal Demir (2019-)
Justitiehuizen (DG Justitiehuizen sinds vlinderakkoord naar de gemeenschappen)
Elektronisch toezicht: Nationaal Centrum ET (vroeger) Vlaams centrum ET en
Direction de la surveillance électronique (sinds hervorming)
CRISISSEN SINDS 1968, MET HOOGTEPUNT 1988
Kunnen aangeven hoe crisissen zijn geëvolueerd, wat er veranderd is,…
Kroniek van een aangekondigde crisis
Al sinds 1968 maar kantelpunt vooral in de jaren 1980 met toename
maatschappelijke kritiek op politie en justitie
1968-1978: weinig politieke aandacht
Politieke inmenging in magistratuur (benoemingen) in 1960 ° idee Hoge
Raad voor de Magistratuur uiteindelijk 1991 Vergelijkend examen
toegang tot de magistratuur
Gerechtelijke achterstand en frustraties over traagheid
Logistieke en organisatorische mismatch tussen wat criminaliteit vraagt en
wat het systeem kan leveren
1979-1987: politieke aandacht zakt tot een absoluut dieptepunt
Politisering, gebrek aan logistiek en aan capaciteit,…
Partijpolitieke benoemingen worden “normaal”
Groeiende onvrede bij bevolking, magistraten, in media
Budget voor justitie daalt verder
Vanaf 1988: keerpunt “Het kan zo niet langer”
CCC ’84-’85: aanslagen tegen ‘vijanden van communisme’.
Ze stuurden altijd pamflet met boodschap dat ze aanslag
gingen plegen. Er zijn slachtoffers gevallen, politie had
3
