Methoden van Wetenschappelijk Onderzoek — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
KU LEUVEN · FACULTEIT PSYCHOLOGIE EN PEDAGOGISCHE WETENSCHAPPEN
Methoden van Wetenschappelijk Onderzoek
Kwalitatieve en Gemengde Methoden
Volledige samenvatting van de hoorcolleges
met zelfstudie-overzicht van het handboek (Howitt)
Prof. Jozefien De Leersnyder · Dr. Sofie de Smet · Dr. Anna Schouten
13 hoorcolleges — gebaseerd op de slides
Studiesamenvatting
Pagina 1 van 30
, Methoden van Wetenschappelijk Onderzoek — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Inhoudstafel
Tip: klik in de inhoudstafel en druk op F9 (of rechtsklik → Veld bijwerken) om de paginanummers te vernieuwen.
Pagina 2 van 30
, Methoden van Wetenschappelijk Onderzoek — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Zelfstudie-overzicht: wat moet je in het boek bestuderen?
De leerstof bestaat uit twee gelijkwaardige bronnen: de hoorcolleges én de zelfstudie van het
handboek Howitt (editie 3 of 4 — maakt niet uit; editie 5 is eveneens bruikbaar). Hoorcolleges en
handboek dekken elkaar niet volledig af en zijn allebei integrale leerstof: de colleges geven
samenhang, belangrijke vragen, extra uitleg, kritische bedenkingen en voorbeelden bij de zelfstudie.
Algemene spelregels die de docenten meegeven over het handboek:
• Opgegeven hoofdstukken zijn VOLLEDIG leerstof — behalve de pagina's die expliciet als „niet
te kennen” zijn aangeduid.
• Hoofdstukken die NIET in het overzicht staan moet je NIET kennen.
• Voor 2 colleges wordt literatuur buiten het handboek gebruikt (Yin voor gevalstudies;
Doucerain e.a. voor gemengde methoden). Die staat op Ultra/Toledo.
• Examen — gesloten boek, 40 meerkeuzevragen, met correctie voor raden; er zijn ook vragen
op basis van het boek.
Overzicht per college: handboek, zelfstudie en wat je NIET moet kennen
De onderstaande tabel bundelt alle plaatsen waar de slides verwijzen naar het boek of naar zelf te
bestuderen / uit te sluiten stof.
College Handboek / literatuur Zelf bestuderen & NIET kennen
1 — Inleiding: Howitt hfst 1 („What is qualitative Blz. 6–13 („what is qualitative research?” & „Science as
wat is research in psychology?”) normal practice”), blz. 16–18 („the logical positivists”),
kwalitatief box 1.1 (positivisme) en box 1.2 (constructivisme);
onderzoek? figuur 1.1 in box 1.1.
2— Howitt hfst 3 (4e ed.) — helemaal NIET kennen: pp. 59 onderaan–61 („the development
Zelfrapportage of…”) en pp. 72 onderaan–74 („how to analyse…”).
I: interviews Nuttige pagina's: p. 56, pp. 56–59, pp. 62–67, pp. 67–
72, pp. 74–76.
3— NIET in het handboek Enkel de slides. LET OP: dit gaat niet over „narratieve
Zelfrapportage analyse” — die moet je NIET kennen; de slides over
II: narratieven narratieven wél.
4— Howitt hfst 4 „Focus groups” Volgorde van secties wijkt af van de les. Voorbeeld bij
Focusgroepen box 4.1 = zelfstudie. NIET kennen: sectie „hoe
analyseren…?” p. 92 (incl. fig. 4.4) tot p. 93 (bovenaan).
(multiple category-design p. 88; „saturation”.)
5— Howitt hfst 5 „Ethnography – Andere vormen van observatie (observatie-experiment
Observatieond Participant Observation” & natuurlijke observatie) staan NIET in het boek maar
erzoek moet je WEL kennen. NIET kennen: sectie „Hoe
analyseren…?” (boven p. 112–midden p. 113 in ed. 4 /
midden p. 124–p. 125 in ed. 5) + figuur 5.5. (box 5.2.)
6— Howitt hfst 6 Jefferson-transcriptiesysteem & „low-level coding”.
Transcriptie & Specifieke software (otter.ai, F4, ATLAS.ti, NVivo) staat
coderen niet in het boek maar moet je WEL kennen.
7— NIET in het handboek (gastcollege) Enkel de slides.
Participatieve
methoden
Pagina 3 van 30
, Methoden van Wetenschappelijk Onderzoek — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
College Handboek / literatuur Zelf bestuderen & NIET kennen
8— Yin (2003), hfst 2 „Designing Case Algemene info over onderzoeksopzet staat NIET in Yin
Onderzoeksop Studies” — op Toledo of in het handboek → ENKEL in de les.
zet & (cursusdocumenten); NIET in Howitt
gevalstudies
9— Howitt hfst 7 „Thematic Analysis” Specifieke programma's (LIWC, ATLAS.ti) staan NIET in
Thematische het boek maar moet je WEL kennen. Ook de leerstof
analyse over „kappa en co” moet je kennen. (figuur 7.1.)
(inhoudsanalys
e)
10 — Howitt hfst 9 „Social constructionist NIET kennen: de namen in de historische overzichten
Discoursanalys discourse analysis & discursive („What is…” / „The development of…”) + box 9.1 (p. 219
e psychology” e.v. in ed. 5 / p. 200 e.v. in ed. 4). BELANGRIJKE
(vertooganalys verduidelijking: hfst 11 (Foucauldiaanse
e) discoursanalyse) = GEEN leerstof; ALLE slides wél;
artikel Kronick & Rousseau (2015) ter ondersteuning.
11 — Artikel Doucerain, Vargas & Ryder NIET kennen: de voorbeelden in tekst en boxes van het
Gecombineerd (2015) — op Ultra; niet Howitt artikel.
e (mixed)
methoden
12 — Howitt box 16.1, box 16.2 en box Box 16.3 is een praktisch werkinstrument (niet van
Onderzoekskw 16.3; hfst 17 (informatieblad) buiten blokken). De stappen in het onderzoeksproces
aliteit & ethiek ken je o.b.v. de les.
Let op — correctie over hfst 11. Het inleidende slide van college 10 vermeldt nog „hfst 9 én 11” met
enkele uitsluitingen, maar in college 11 wordt dit rechtgezet: het Foucauldiaanse hoofdstuk 11 is
geen leerstof. Je kent de Foucauldiaanse benadering dus enkel via de slides, niet via het boek.
Pagina 4 van 30
, Methoden van Wetenschappelijk Onderzoek — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Vakinformatie, leerdoelen en opbouw
Waarom „methoden van onderzoek”?
Niet alle psychologen doen zelf onderzoek (al zijn het er meer dan je denkt), maar álle psychologen
gebruiken psychologische kennis. Daarom moet iedere psycholoog kennisclaims kritisch kunnen
beoordelen. Een psycholoog is een evidence-based practitioner die levenslang nieuwe kennis
verantwoord moet kunnen inschatten.
Wetenschappelijke kennisclaims steunen op empirisch onderzoek en onderscheiden zich van
persoonlijke ervaring of mening („zelf meegemaakt”), sociale normen („gezond verstand”) en gezag
van experts. Het is ook niet: door god gegeven (theologie) of louter abstract beredeneerd (metafysica),
maar gebaseerd op empirie (moderne wetenschap).
Leerdoelen
• Kennis van en inzicht in (kwalitatieve) onderzoeksmethoden in de psychologie.
• De meest gebruikte kwalitatieve methoden van dataverzameling en data-analyse begrijpen en
toepassen.
• De keuze tussen kwalitatieve, kwantitatieve of gecombineerde methoden kunnen motiveren.
• (Kwalitatief) onderzoek kritisch beoordelen op wetenschappelijke kwaliteit en ethische
vereisten.
Inzicht en kritische houding = zelf iets met de leerstof doen: verbanden leggen, toepassen, argumenten
voor of tegen geven.
Opbouw van de cursus (13 colleges)
De cursus is opgebouwd rond vier blokken:
• 1. Inleiding tot de kwalitatieve methoden — waarom (belang) en wanneer (functies)?
• 2. Methoden van dataverzameling + onderzoeksopzet — zelfrapportage (interviews,
narratieven), focusgroepen, observatie, participatieve methoden,
onderzoeksopzet/gevalstudies.
• 3. Data-analyse — transcriptie & coderen, thematische analyse (inhoudsanalyse),
discoursanalyse (vertooganalyse).
• 4. Gemengde methoden, kwaliteit & ethiek — wanneer en hoe combineren; betrouwbaarheid,
validiteit en onderzoeksethiek.
Pagina 5 van 30
, Methoden van Wetenschappelijk Onderzoek — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
College 1 — Belang en functies van kwalitatief onderzoek
Wat is kwalitatief onderzoek? Drie onderscheidende kenmerken
Kwalitatief onderzoek verschilt van kwantitatief op drie samenhangende dimensies. Samengevat
onderscheidt het zich door:
• 1. Rijke data — weinig vaste structuur of selectie vooraf: rijk, diep en relatief ongestructureerd
materiaal (p. 8 & 10).
• 2. Perspectief van het individu — de betekenis van de ervaring, de persoon „in close-up” (p. 8
& 10–11).
• 3. Natuurlijke settings — de kenmerken van het dagelijkse leven, niet de gecontroleerde labo-
of testsituatie (p. 8–9).
Deze drie verschillen hangen samen met drie dieperliggende dimensies: (1) een andere
kennistheoretische benadering → ander doel van onderzoek; (2) andere methoden van
dataverzameling en -analyse → een andere gereedschapskist; en (3) een ander onderzoeksproces →
andere accenten in de empirische cyclus.
Kennistheorie: positivisme versus sociaal constructivisme
Kennistheorie (epistemologie of wetenschapsfilosofie, Howitt p. 11–12) gaat over hoe kennis wordt
vergaard en wat de waarde is van wat we weten. Kwalitatieve en kwantitatieve psychologie delen de
overtuiging dat kennis op empirie steunt, maar verschillen sterk in hun verdere uitgangspunten.
Kwantitatieve kennistheorie (logisch positivisme) Kwalitatieve kennistheorie (sociaal constructivisme)
Er bestaat objectieve kennis: de externe wereld Er bestaat geen objectieve kennis: er zijn hooguit
bepaalt wat waar is. meerdere manieren om de wereld te kennen.
Onderzoek brengt ons dichter bij „de waarheid”; Onderzoek levert een waardevolle interpretatie;
wetenschap is cumulatief (onderzoek als meerdere interpretaties vullen elkaar aan (onderzoek
ontdekkingsreis). als bouwproject).
Neutrale onderzoeker: kennisproductie staat los van de Het perspectief van de onderzoeker telt: theoretische
onderzoeker. én sociaal-culturele achtergrond spelen mee.
Kernidee kwalitatief perspectief: de onderzoeker kan nooit volledig neutraal zijn, want elke persoon
is gevormd door en functioneert in een sociaal/cultureel/wetenschappelijk systeem dat richting geeft
aan de onderzoeksvraag, de methodekeuze en de interpretatie. Neutraliteit is onmogelijk; wat cruciaal
is, is transparantie.
De empirische cyclus: inductie en deductie
Onderzoek beweegt voortdurend heen en weer tussen theorie en data.
• Deductie — je vertrekt van een algemene theorie en leidt daaruit toetsbare hypothesen af (bv.
„meisjes zijn minder goed in wis- en natuurkunde” → toetsbare voorspelling).
• Inductie — je vertrekt van beperkte data (een intuïtie en/of enkele observaties) en leidt daaruit
een algemene theorie af of stelt de oude bij.
Pagina 6 van 30
, Methoden van Wetenschappelijk Onderzoek — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Figuur 1. De empirische cyclus: voortdurende beweging tussen theorie (ideeën) en data (realiteit) via inductie en deductie.
Kwalitatief onderzoek is een geschikte basis voor inductie: rijke beschrijvingen (niet onmiddellijk
reduceren), nadruk op het perspectief van het individu en oog voor het dagelijkse leven in een
specifieke context.
Kritiek van kwalitatieve onderzoekers op zuivere deductie: hoe kom je aan nieuwe inzichten of
theorieën (de „black box” van kwantitatief onderzoek)? En: inzichten komen vaak alleen van de
elite/mainstream, waardoor het perspectief van minder machtigen en van niet-westerse culturen
ontbreekt.
Voorbeeld (beperking van zuivere deductie). De zelfbeschikkingstheorie („eigen keuze leidt tot
hogere motivatie”, Zuckerman et al., 1978) lijkt universeel, maar in niet-westerse culturen waar
ouders de partner kiezen, kan keuze door ouders sterker motiveren dan eigen keuze. Cross-cultureel
experimenteel onderzoek (Iyengar & Lepper, 1999) bevestigt dit cultuurverschil — een mooi
voorbeeld van hoe inductie (een nieuw cultureel inzicht) opnieuw via deductie getoetst wordt.
Uitgewerkt voorbeeld: pesterijen op het werk
Een meervoudige gevalstudie (Baillien et al., 2007) in 19 Vlaamse organisaties, met kwalitatieve
interviews bij 87 „pestexperten” over 56 pestcasussen, illustreert de empirische cyclus in kwalitatief
onderzoek.
• Deductie — toetsing van bestaande procesmodellen aan de casussen: de „strain theory”
(pesten als gevolg van frustratie/stress) en de „conflict theory” (pesten als geëscaleerd
conflict).
• Inductie — de casussen leveren aanvullingen op: het ontbrekende sláchtofferperspectief bij
strain theory, de rol van machtsverhoudingen bij conflict theory, en zelfs een nieuwe verklaring
(„pestcultuur” als groepsnorm).
Conclusie over de aanpak: in kwalitatief onderzoek ligt de nadruk op inductie, maar ook deductie
speelt een rol. De kennisbenadering is sociaal-constructivistisch: meerdere perspectieven (dader vs.
slachtoffer) vullen elkaar aan, en de onderzoeker is niet neutraal (een organisatiepsycholoog en een
klinisch psycholoog leggen elk andere accenten).
Pagina 7 van 30
KU LEUVEN · FACULTEIT PSYCHOLOGIE EN PEDAGOGISCHE WETENSCHAPPEN
Methoden van Wetenschappelijk Onderzoek
Kwalitatieve en Gemengde Methoden
Volledige samenvatting van de hoorcolleges
met zelfstudie-overzicht van het handboek (Howitt)
Prof. Jozefien De Leersnyder · Dr. Sofie de Smet · Dr. Anna Schouten
13 hoorcolleges — gebaseerd op de slides
Studiesamenvatting
Pagina 1 van 30
, Methoden van Wetenschappelijk Onderzoek — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Inhoudstafel
Tip: klik in de inhoudstafel en druk op F9 (of rechtsklik → Veld bijwerken) om de paginanummers te vernieuwen.
Pagina 2 van 30
, Methoden van Wetenschappelijk Onderzoek — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Zelfstudie-overzicht: wat moet je in het boek bestuderen?
De leerstof bestaat uit twee gelijkwaardige bronnen: de hoorcolleges én de zelfstudie van het
handboek Howitt (editie 3 of 4 — maakt niet uit; editie 5 is eveneens bruikbaar). Hoorcolleges en
handboek dekken elkaar niet volledig af en zijn allebei integrale leerstof: de colleges geven
samenhang, belangrijke vragen, extra uitleg, kritische bedenkingen en voorbeelden bij de zelfstudie.
Algemene spelregels die de docenten meegeven over het handboek:
• Opgegeven hoofdstukken zijn VOLLEDIG leerstof — behalve de pagina's die expliciet als „niet
te kennen” zijn aangeduid.
• Hoofdstukken die NIET in het overzicht staan moet je NIET kennen.
• Voor 2 colleges wordt literatuur buiten het handboek gebruikt (Yin voor gevalstudies;
Doucerain e.a. voor gemengde methoden). Die staat op Ultra/Toledo.
• Examen — gesloten boek, 40 meerkeuzevragen, met correctie voor raden; er zijn ook vragen
op basis van het boek.
Overzicht per college: handboek, zelfstudie en wat je NIET moet kennen
De onderstaande tabel bundelt alle plaatsen waar de slides verwijzen naar het boek of naar zelf te
bestuderen / uit te sluiten stof.
College Handboek / literatuur Zelf bestuderen & NIET kennen
1 — Inleiding: Howitt hfst 1 („What is qualitative Blz. 6–13 („what is qualitative research?” & „Science as
wat is research in psychology?”) normal practice”), blz. 16–18 („the logical positivists”),
kwalitatief box 1.1 (positivisme) en box 1.2 (constructivisme);
onderzoek? figuur 1.1 in box 1.1.
2— Howitt hfst 3 (4e ed.) — helemaal NIET kennen: pp. 59 onderaan–61 („the development
Zelfrapportage of…”) en pp. 72 onderaan–74 („how to analyse…”).
I: interviews Nuttige pagina's: p. 56, pp. 56–59, pp. 62–67, pp. 67–
72, pp. 74–76.
3— NIET in het handboek Enkel de slides. LET OP: dit gaat niet over „narratieve
Zelfrapportage analyse” — die moet je NIET kennen; de slides over
II: narratieven narratieven wél.
4— Howitt hfst 4 „Focus groups” Volgorde van secties wijkt af van de les. Voorbeeld bij
Focusgroepen box 4.1 = zelfstudie. NIET kennen: sectie „hoe
analyseren…?” p. 92 (incl. fig. 4.4) tot p. 93 (bovenaan).
(multiple category-design p. 88; „saturation”.)
5— Howitt hfst 5 „Ethnography – Andere vormen van observatie (observatie-experiment
Observatieond Participant Observation” & natuurlijke observatie) staan NIET in het boek maar
erzoek moet je WEL kennen. NIET kennen: sectie „Hoe
analyseren…?” (boven p. 112–midden p. 113 in ed. 4 /
midden p. 124–p. 125 in ed. 5) + figuur 5.5. (box 5.2.)
6— Howitt hfst 6 Jefferson-transcriptiesysteem & „low-level coding”.
Transcriptie & Specifieke software (otter.ai, F4, ATLAS.ti, NVivo) staat
coderen niet in het boek maar moet je WEL kennen.
7— NIET in het handboek (gastcollege) Enkel de slides.
Participatieve
methoden
Pagina 3 van 30
, Methoden van Wetenschappelijk Onderzoek — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
College Handboek / literatuur Zelf bestuderen & NIET kennen
8— Yin (2003), hfst 2 „Designing Case Algemene info over onderzoeksopzet staat NIET in Yin
Onderzoeksop Studies” — op Toledo of in het handboek → ENKEL in de les.
zet & (cursusdocumenten); NIET in Howitt
gevalstudies
9— Howitt hfst 7 „Thematic Analysis” Specifieke programma's (LIWC, ATLAS.ti) staan NIET in
Thematische het boek maar moet je WEL kennen. Ook de leerstof
analyse over „kappa en co” moet je kennen. (figuur 7.1.)
(inhoudsanalys
e)
10 — Howitt hfst 9 „Social constructionist NIET kennen: de namen in de historische overzichten
Discoursanalys discourse analysis & discursive („What is…” / „The development of…”) + box 9.1 (p. 219
e psychology” e.v. in ed. 5 / p. 200 e.v. in ed. 4). BELANGRIJKE
(vertooganalys verduidelijking: hfst 11 (Foucauldiaanse
e) discoursanalyse) = GEEN leerstof; ALLE slides wél;
artikel Kronick & Rousseau (2015) ter ondersteuning.
11 — Artikel Doucerain, Vargas & Ryder NIET kennen: de voorbeelden in tekst en boxes van het
Gecombineerd (2015) — op Ultra; niet Howitt artikel.
e (mixed)
methoden
12 — Howitt box 16.1, box 16.2 en box Box 16.3 is een praktisch werkinstrument (niet van
Onderzoekskw 16.3; hfst 17 (informatieblad) buiten blokken). De stappen in het onderzoeksproces
aliteit & ethiek ken je o.b.v. de les.
Let op — correctie over hfst 11. Het inleidende slide van college 10 vermeldt nog „hfst 9 én 11” met
enkele uitsluitingen, maar in college 11 wordt dit rechtgezet: het Foucauldiaanse hoofdstuk 11 is
geen leerstof. Je kent de Foucauldiaanse benadering dus enkel via de slides, niet via het boek.
Pagina 4 van 30
, Methoden van Wetenschappelijk Onderzoek — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Vakinformatie, leerdoelen en opbouw
Waarom „methoden van onderzoek”?
Niet alle psychologen doen zelf onderzoek (al zijn het er meer dan je denkt), maar álle psychologen
gebruiken psychologische kennis. Daarom moet iedere psycholoog kennisclaims kritisch kunnen
beoordelen. Een psycholoog is een evidence-based practitioner die levenslang nieuwe kennis
verantwoord moet kunnen inschatten.
Wetenschappelijke kennisclaims steunen op empirisch onderzoek en onderscheiden zich van
persoonlijke ervaring of mening („zelf meegemaakt”), sociale normen („gezond verstand”) en gezag
van experts. Het is ook niet: door god gegeven (theologie) of louter abstract beredeneerd (metafysica),
maar gebaseerd op empirie (moderne wetenschap).
Leerdoelen
• Kennis van en inzicht in (kwalitatieve) onderzoeksmethoden in de psychologie.
• De meest gebruikte kwalitatieve methoden van dataverzameling en data-analyse begrijpen en
toepassen.
• De keuze tussen kwalitatieve, kwantitatieve of gecombineerde methoden kunnen motiveren.
• (Kwalitatief) onderzoek kritisch beoordelen op wetenschappelijke kwaliteit en ethische
vereisten.
Inzicht en kritische houding = zelf iets met de leerstof doen: verbanden leggen, toepassen, argumenten
voor of tegen geven.
Opbouw van de cursus (13 colleges)
De cursus is opgebouwd rond vier blokken:
• 1. Inleiding tot de kwalitatieve methoden — waarom (belang) en wanneer (functies)?
• 2. Methoden van dataverzameling + onderzoeksopzet — zelfrapportage (interviews,
narratieven), focusgroepen, observatie, participatieve methoden,
onderzoeksopzet/gevalstudies.
• 3. Data-analyse — transcriptie & coderen, thematische analyse (inhoudsanalyse),
discoursanalyse (vertooganalyse).
• 4. Gemengde methoden, kwaliteit & ethiek — wanneer en hoe combineren; betrouwbaarheid,
validiteit en onderzoeksethiek.
Pagina 5 van 30
, Methoden van Wetenschappelijk Onderzoek — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
College 1 — Belang en functies van kwalitatief onderzoek
Wat is kwalitatief onderzoek? Drie onderscheidende kenmerken
Kwalitatief onderzoek verschilt van kwantitatief op drie samenhangende dimensies. Samengevat
onderscheidt het zich door:
• 1. Rijke data — weinig vaste structuur of selectie vooraf: rijk, diep en relatief ongestructureerd
materiaal (p. 8 & 10).
• 2. Perspectief van het individu — de betekenis van de ervaring, de persoon „in close-up” (p. 8
& 10–11).
• 3. Natuurlijke settings — de kenmerken van het dagelijkse leven, niet de gecontroleerde labo-
of testsituatie (p. 8–9).
Deze drie verschillen hangen samen met drie dieperliggende dimensies: (1) een andere
kennistheoretische benadering → ander doel van onderzoek; (2) andere methoden van
dataverzameling en -analyse → een andere gereedschapskist; en (3) een ander onderzoeksproces →
andere accenten in de empirische cyclus.
Kennistheorie: positivisme versus sociaal constructivisme
Kennistheorie (epistemologie of wetenschapsfilosofie, Howitt p. 11–12) gaat over hoe kennis wordt
vergaard en wat de waarde is van wat we weten. Kwalitatieve en kwantitatieve psychologie delen de
overtuiging dat kennis op empirie steunt, maar verschillen sterk in hun verdere uitgangspunten.
Kwantitatieve kennistheorie (logisch positivisme) Kwalitatieve kennistheorie (sociaal constructivisme)
Er bestaat objectieve kennis: de externe wereld Er bestaat geen objectieve kennis: er zijn hooguit
bepaalt wat waar is. meerdere manieren om de wereld te kennen.
Onderzoek brengt ons dichter bij „de waarheid”; Onderzoek levert een waardevolle interpretatie;
wetenschap is cumulatief (onderzoek als meerdere interpretaties vullen elkaar aan (onderzoek
ontdekkingsreis). als bouwproject).
Neutrale onderzoeker: kennisproductie staat los van de Het perspectief van de onderzoeker telt: theoretische
onderzoeker. én sociaal-culturele achtergrond spelen mee.
Kernidee kwalitatief perspectief: de onderzoeker kan nooit volledig neutraal zijn, want elke persoon
is gevormd door en functioneert in een sociaal/cultureel/wetenschappelijk systeem dat richting geeft
aan de onderzoeksvraag, de methodekeuze en de interpretatie. Neutraliteit is onmogelijk; wat cruciaal
is, is transparantie.
De empirische cyclus: inductie en deductie
Onderzoek beweegt voortdurend heen en weer tussen theorie en data.
• Deductie — je vertrekt van een algemene theorie en leidt daaruit toetsbare hypothesen af (bv.
„meisjes zijn minder goed in wis- en natuurkunde” → toetsbare voorspelling).
• Inductie — je vertrekt van beperkte data (een intuïtie en/of enkele observaties) en leidt daaruit
een algemene theorie af of stelt de oude bij.
Pagina 6 van 30
, Methoden van Wetenschappelijk Onderzoek — Kwalitatieve & Gemengde Methoden
Figuur 1. De empirische cyclus: voortdurende beweging tussen theorie (ideeën) en data (realiteit) via inductie en deductie.
Kwalitatief onderzoek is een geschikte basis voor inductie: rijke beschrijvingen (niet onmiddellijk
reduceren), nadruk op het perspectief van het individu en oog voor het dagelijkse leven in een
specifieke context.
Kritiek van kwalitatieve onderzoekers op zuivere deductie: hoe kom je aan nieuwe inzichten of
theorieën (de „black box” van kwantitatief onderzoek)? En: inzichten komen vaak alleen van de
elite/mainstream, waardoor het perspectief van minder machtigen en van niet-westerse culturen
ontbreekt.
Voorbeeld (beperking van zuivere deductie). De zelfbeschikkingstheorie („eigen keuze leidt tot
hogere motivatie”, Zuckerman et al., 1978) lijkt universeel, maar in niet-westerse culturen waar
ouders de partner kiezen, kan keuze door ouders sterker motiveren dan eigen keuze. Cross-cultureel
experimenteel onderzoek (Iyengar & Lepper, 1999) bevestigt dit cultuurverschil — een mooi
voorbeeld van hoe inductie (een nieuw cultureel inzicht) opnieuw via deductie getoetst wordt.
Uitgewerkt voorbeeld: pesterijen op het werk
Een meervoudige gevalstudie (Baillien et al., 2007) in 19 Vlaamse organisaties, met kwalitatieve
interviews bij 87 „pestexperten” over 56 pestcasussen, illustreert de empirische cyclus in kwalitatief
onderzoek.
• Deductie — toetsing van bestaande procesmodellen aan de casussen: de „strain theory”
(pesten als gevolg van frustratie/stress) en de „conflict theory” (pesten als geëscaleerd
conflict).
• Inductie — de casussen leveren aanvullingen op: het ontbrekende sláchtofferperspectief bij
strain theory, de rol van machtsverhoudingen bij conflict theory, en zelfs een nieuwe verklaring
(„pestcultuur” als groepsnorm).
Conclusie over de aanpak: in kwalitatief onderzoek ligt de nadruk op inductie, maar ook deductie
speelt een rol. De kennisbenadering is sociaal-constructivistisch: meerdere perspectieven (dader vs.
slachtoffer) vullen elkaar aan, en de onderzoeker is niet neutraal (een organisatiepsycholoog en een
klinisch psycholoog leggen elk andere accenten).
Pagina 7 van 30
