SCHADEVERGOEDINGSRECHT
INLEIDING
HISTORISCH KADER
Het basisprincipe van het privaatrecht is dat de persoon die schade lijdt, deze in beginsel
zelf draagt. Dit is namelijk het historisch uitgangspunt van het
aansprakelijkheidsrecht: “The loss lies where it falls”. Enkel indien de schade is
veroorzaakt onder omstandigheden die aansprakelijkheid meebrengen, heeft de
benadeelde een aanspraak op vergoeding, ten laste van de aansprakelijke. De juridische
realiteit en de maatschappelijke verwachtingen zijn echter geëvolueerd naar die van een
moderne verzorgingsstaat. Bijgevolg wordt er door het slachtoffer verwacht dat wanneer
hij schade lijdt, hij deze op de één of andere manier kan verhalen via de verschillende
schadevergoedingsmechanismen, zoals foutaansprakelijkheid, objectieve
aansprakelijkheid en productaansprakelijkheid.
Doelstelling: of en onder welke voorwaarden kan een benadeelde die schade lijdt ten
gevolge van activiteiten van andere personen aanspraak maken op herstel van de
geleden schade?
VOORBEELDEN
Speelzand
Een voorbeeld is het gekleurd speelzand met asbest dat in België werd verkocht.
Asbestvezels werden vroeger geprezen om hun isolerende eigenschappen in de
bouwsector, maar wanneer ze vrijkomen en worden ingeademd, kunnen ze na een lange
incubatietijd (30–40 jaar) ernstige ziekten zoals longkanker veroorzaken. In België werd
het speelzand teruggeroepen en de bevolking werd gewaarschuwd het niet meer te
gebruiken.
Hier stellen zich typische vragen van het schadevergoedingsrecht:
- Wie is aansprakelijk – de producent, de invoerder, de verkoper?
o In het kader van productaansprakelijkheid is de producent – die het op de
markt heeft gebracht –aansprakelijk.
- Welke producent heeft aan de consument verkocht? Er kunnen verschillende
producenten zijn.
- Wat is de schade, gelet op het feit dat de ziekte zich mogelijk pas decennia later
manifesteert? Soms wordt dan een omweg gezocht via bijvoorbeeld de vergoeding
van de angst om ziek te worden.
Softenon
Een gelijkaardig probleem deed zich voor bij Softenon, een geneesmiddel tegen
zwangerschapsmisselijkheid dat ernstige verminkingen bij baby’s veroorzaakte. Er waren
meerdere producenten betrokken. De vraag rijst dan: welke producent is aansprakelijk
tegenover de slachtoffers?
Brand in Crans-Montana
Bij de brand in Crans-Montana speelde zowel strafrechtelijke aansprakelijkheid als
burgerrechtelijke aansprakelijkheid. De bouwheer kon een conceptfout worden verweten
(brandbare isolatie, slechts één nooduitgang). Daarnaast geldt voor uitbaters van
,publieke ruimtes een verplichte verzekering tegen brand en ontploffing. In dat geval is er
sprake van objectieve aansprakelijkheid: bij brand of ontploffing is men aansprakelijk
zonder dat een fout moet worden aangetoond.
Shell-zaak
Ten slotte is er de Shell-zaak in Nederland, waarin werd geoordeeld dat Shell
onvoldoende inspanningen leverde om haar CO₂-uitstoot te verminderen.
OVERZICHT VAN DE VERGOEDINGSREGELINGEN
AANSPRAKELIJKHEID EN AANSPRAKELIJKHEIDSVERZEKERING
GEMEEN BUITENCONTRACTUEEL AANSPRAKELIJKHEIDSRECHT (ART. 1382-
1386BIS OUD BW / BOEK 6)
HISTORISCH KADER EN KENMERKEN
In het Burgerlijk Wetboek van 1804 gold lange tijd slechts één echte uitzondering op
het principe “the loss lies where it falls”, namelijk de foutaansprakelijkheid van artikel
1382 oud BW (nu Boek 6 BW).
De klassieke voorwaarden waren streng en cumulatief: fout – schade – oorzakelijk
verband
Indien aan deze voorwaarden voldaan is, heeft het slachtoffer recht op integrale
schadevergoeding: alle schadeposten worden vergoed.
Het toepassingsgebied van deze regeling is algemeen: het gemeen
buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht kan in principe worden ingeroepen bij elk type
schadegeval (bijv. schending van persoonlijkheidsrechten, klimaatzaken etc.).
VOORBEELD: ICT’ER STRUIKELT OVER RUGZAK
Een professor schakelt ICT-hulp in. De ICT’er struikelt over de rugzak van een student die
in het gangpad ligt. In het ziekenhuis raakt hij bovendien besmet met een
ziekenhuisbacterie.
Hoe kan hij schadevergoeding krijgen?
- Eerste reflex: artikel 1382 oud BW (gemeen buitencontractueel
aansprakelijkheidsrecht).
o Persoonlijke aansprakelijkheid = aansprakelijkheid omwille van een eigen
fout.
o Fout van de student: het is onzorgvuldig om een boekentas in het gangpad
te laten rondslingeren.
- Kwalitatieve aansprakelijkheid
o = aansprakelijkheid omwille van een bepaalde hoedanigheid (bijvoorbeeld
als ouder, aansteller, bewaarder…).
o De KU Leuven zou als aansteller aansprakelijk kunnen zijn indien de
professor een persoonlijke fout beging (bijvoorbeeld onvoldoende
organisatie van de aula). Vroeger kon een onderwijzer kwalitatief
aansprakelijk zijn voor fouten van zijn minderjarige en meerderjarige
leerlingen. In het nieuwe Burgerlijk Wetboek is deze aansprakelijkheid
, verschoven van de natuurlijke persoon (leerkracht) naar de
onderwijsinstelling.
o Er geldt een toezichtsverplichting:
Hoe jonger de leerlingen, hoe strenger het toezicht.
Hoe ouder de leerlingen, hoe beperkter het toezicht.
o De ouders zijn enkel aansprakelijk voor hun minderjarige kinderen.
- Aansprakelijkheid voor personen en zaken (art. 1384 e.v. oud BW)
o Art. 1384 oud BW: aansprakelijkheid voor personen en zaken waarvoor
men instaat.
De aansprakelijke personen waren limitatief opgesomd (bv. ouders,
aanstellers).
Dit kon niet uitgebreid worden naar bijvoorbeeld grootouders of een
onthaalmoeder.
o Art. 1385 oud BW: aansprakelijkheid voor dieren (exemplatief systeem →
bewaarder kan aansprakelijk zijn voor een gebrekkige zaak).
o Art. 1386 oud BW: aansprakelijkheid voor gebouwen (exemplatief systeem
→ bewaarder kan aansprakelijk zijn voor een gebrekkige zaak).
o In het voorbeeld:
De rugzak is geen gebrekkige zaak.
De aula zou eventueel een gebrekkige zaak kunnen zijn indien er
bijvoorbeeld structureel geen lockers voorzien zijn, waardoor
gevaarlijke situaties ontstaan.
PRAKTISCH PROBLEEM: INSOLVABILITEIT
Een belangrijke beperking in de praktijk is dat de aansprakelijke persoon vaak insolvent
is.
Zelfs als aansprakelijkheid wordt vastgesteld, beschikt de dader niet altijd over
voldoende vermogen om de schade effectief te vergoeden.
OBJECTIEVE OF FOUTLOZE AANSPRAKELIJKHEID
ALGEMEEN
Vanaf het einde van 19de eeuw zorgden industrialisering en opkomst moderne
technologie (auto’s, informatie en communicatie technologie) voor een sterke toename
van schadegevallen. In veel van die gevallen slaagde de benadeelde er niet in om een
fout te bewijzen volgens de strenge voorwaarden van het klassieke
foutaansprakelijkheidsrecht
Oplossing? Invoering van objectieve aansprakelijkheid, d.i. aansprakelijkheid zonder
bewijs van fout.
Kenmerken
- Toepassingsgebied is fragmentarisch (beperkt tot specifieke regimes)
- Elk regime heeft eigen voorwaarden
VOORBEELDEN
WETTELIJKE OORSPRONG: PRODUCTENAANSPRAKELIJKHEID
= Wanneer een onveilig product schade veroorzaakt, hoeft het slachtoffer niet te
bewijzen dat de producent een fout beging bij de productie.
Vóór Boek 6 BW: geregeld in de Wet Productaansprakelijkheid
,Na Boek 6 BW: opgenomen in het hoofdstuk over bijzondere
aansprakelijkheidsregimes. Er zijn potentiële nieuwe toekomstige regelingen in het
vizier zoals arbeidsongevallen en toenemende aandacht voor ecologische schade =
schade aan niet-toegeëigende milieubestanddelen
JURISPRUDENTIËLE OORSPRONG (VERANKERD IN ART. 3.101 BW): BOVENMATIGE
BURENHINDER
= Twee buren (eigenaars of huurders) oefenen elk hun recht uit, zonder noodzakelijk
foutief te handelen, maar er ontstaat een onevenwicht tussen hun rechten.
Grondslag: niet fout, maar verstoring van het evenwicht tussen naburige rechten.
Gevolg: Geen klassieke schadevergoeding, maar compensatie om het evenwicht te
herstellen
Voorbeelden:
- Een buur die dagelijks drumt
- Hanen die voortdurend kraaien
- Passief roken → passende maatregelen nemen (bv. enkel buiten roken)
- 3M-PFAS-zaak: 3M veroorzaakte PFAS-vervuiling in de omgeving.
Buurtbewoners (bv. geen eieren meer eten, angst voor gezondheid van kinderen)
startten procedures bij de vrederechter op basis van bovenmatige burenhinder
door de activiteiten van 3M. Er zijn veel omringende buren van 3M die hierop zich
kunnen beroepen.
BIJZONDERE VORM VAN OBJECTIEVE AANSPRAKELIJKHEID: RISICO-
AANSPRAKELIJKHEID
= Het bewijzen van een band tussen de schade en risicovolle activiteit, niet een fout of
een oorzakelijk verband. Men spreekt soms van een “driehoek”:
Activiteit – Schade – Verband
Wie een bijzonder gevaarlijke activiteit (kerncentrale uitbaten) uitoefent, draagt het risico
om aansprakelijk te zijn wanneer een typisch schadegeval (kerngeval) zich voordoet.
Kenmerken:
- Vaak plafond-aansprakelijkheid (maximumvergoeding wettelijk beperkt)
- Meestal verplichte aansprakelijkheidsverzekering
AANSPRAKELIJKHEIDSVERZEKERING
Probleem? In het aansprakelijkheidsrecht stelt zich vaak een praktisch probleem:
de persoon die aansprakelijk is, beschikt niet over voldoende vermogen om de schade
effectief te vergoeden.
Oplossing? Aansprakelijkheidsverzekeringen
- verzekering als potentiële aansprakelijke
- verzekering als dekking voor de aansprakelijke
- aanvulling op het buitencontractuele aansprakelijkheidsrecht
o Belangrijk: De verzekering vervangt het aansprakelijkheidsrecht niet.
Men moet eerst aantonen dat iemand aansprakelijk is, pas daarna
treedt de verzekering in werking.
, - wettelijke regeling: art. 141-153 Wet betreffende de Verzekeringen (WV)
Verplichte verzekeringen: WAM-verzekering (aansprakelijkheid voor motorrijtuigen) ;
BA (burgerlijke aansprakelijkheid) exploitatie voor ondernemingen; beroepsAH-
verzekering voor vrije beroepen; vrijwilligersorganisaties (VRG, jeugdbeweging);
aannemers, architecten en andere dienstverleners in de bouwsector
Facultatieve verzekering: familiale verzekering (BA-privéleven)
= Verzekering voor schade veroorzaakt in het privéleven.
- Verzekering als potentiële aansprakelijke
- Vooral aanbevolen voor gezinnen met kinderen.
- De verzekering dekt de aansprakelijkheid van gezinsleden.
- Studenten vallen doorgaans onder de familiale verzekering van hun ouders.
- Wanneer men apart gedomicilieerd is, moet men meestal een eigen verzekering
afsluiten.
- De verzekeraar betaalt uit de ontvangen premies.
Rechtstreekse vordering van de benadeelde tegen verzekeraar (art. 150 WV)
Art. 150: De benadeelde verkrijgt in het kader van aansprakelijkheidsverzekering een
rechtstreekse buitencontractuele vordering tegen de verzekeraar.
Gevolg
- Met rechtstreekse vordering
o De vergoeding wordt rechtstreeks aan het slachtoffer uitbetaald.
o Het slachtoffer moet niet eerst via de aansprakelijke persoon gaan.
- Zonder rechtstreekse vordering:
o De verzekeraar betaalt aan de schadeverwekker.
o Risico: de aansprakelijke is intussen insolvabel of gebruikt het geld niet om
het slachtoffer te vergoeden.
Tegenwerpelijkheid van excepties (art. 151 WV)
Art. 151 WV regelt welke verweermiddelen (excepties) de verzekeraar kan inroepen ten
aanzien van de verzekerde. Hij kan dat verweermiddel niet gebruiken (niet-
tegenwerpelijk ten aanzien van benadeelde om betaling aan het benadeelde te weigeren
(vooral bij verplichte verzekeringen).Er wordt een onderscheid gemaakt tussen verplichte
en niet-verplichte verzekeringen. Deze regeling werd aangepast in het kader van de
invoering van Boek 6 BW.
SOCIALE ZEKERHEID, RECHTSTREEKSE VERZEKERINGEN, SCHADEFONDSEN
SOCIALE ZEKERHEID
Het doel van klassieke sociale zekerheid is werkenden te beschermen tegen
omstandigheden (bv. economische ongeschiktheid, arbeidsongeschiktheid, ziekte,
invaliditeit, werkloosheid, ouderdom) die het vermogen om eigen inkomen te verwerven
aantasten door een vervangingsinkomen toe te kennen.
Sociale bijstand: personen die onvrijwillig niet over beroeps- of vervangingsinkomen
beschikken, hebben aanspraak op bepaalde uitkeringen (bv. leefloon)
Kenmerken
, - Alternatief vergoedingssysteem De sociale zekerheid staat los van de vraag
naar aansprakelijkheid. Men moet dus geen fout, schade of oorzakelijk
verband aantonen tegenover een dader.
- Toepassingsgebied: beperkt
- Vergoeding niet altijd integraal
Belangrijk: Veel schade wordt in de praktijk (gedeeltelijk) gedragen door de sociale
zekerheid.
Situaties waarin dit relevant is:
- De dader kan niet worden geïdentificeerd.
- De voorwaarden van aansprakelijkheid zijn niet vervuld.
- De dader is insolvabel.
Voorbeeld
- Bij een medische behandeling:
o De patiënt betaalt het remgeld.
o De rest wordt betaald door de ziekte- en invaliditeitsverzekering.
- Als er een aansprakelijke derde is, kan de sociale zekerheid eventueel subrogatie
uitoefenen en het betaalde bedrag terugvorderen van de aansprakelijke.
RECHTSTREEKSE VERZEKERINGEN
= eigenschadeverzekering
- verzekering als potentiële benadeelde i.t.t. aansprakelijkheidsverzekering waarbij
de verzekering geldt voor de potentiële aansprakelijke.
- dekking van eigen schade
- alternatief vergoedingssysteem
- toepassingsgebied: beperkt
- voorbeelden: hospitalisatieverzekering, brandverzekering, omniumverzekering
SCHADEFONDSEN
Schadefondsen zijn opgericht, door of op initiatief van de overheid, voor gevallen waar de
verzekeringstechniek en aansprakelijkheidsrecht niet kan toegepast worden.
Lidmaatschap en betaling van bijdrage aan het fonds zijn door bijzondere wetgeving
verplicht voor bepaalde categorieën personen of ondernemingen.
Kenmerken
- alternatief vergoedingssysteem
- toepassingsgebied: beperkt
- beperkte vergoeding, niet integraal
Voorbeeld: ziekenhuisinfecties
Het voorkomen van ziekenhuisinfecties is juridisch een middelenverbintenis, geen
resultaatsverbintenis. Dat betekent: Het ziekenhuis moet alle redelijke
voorzorgsmaatregelen nemen. Er geldt een strikt hygiëne- en preventieprotocol.
Wetenschappelijk is bewezen dat een bepaald percentage infecties onvermijdelijk is. In
dergelijke contexten, waar bewijslast van een fout moeilijk is, kan een schadefonds een
oplossing bieden.
Voorbeelden:
• Fonds voor medische ongevallen
INLEIDING
HISTORISCH KADER
Het basisprincipe van het privaatrecht is dat de persoon die schade lijdt, deze in beginsel
zelf draagt. Dit is namelijk het historisch uitgangspunt van het
aansprakelijkheidsrecht: “The loss lies where it falls”. Enkel indien de schade is
veroorzaakt onder omstandigheden die aansprakelijkheid meebrengen, heeft de
benadeelde een aanspraak op vergoeding, ten laste van de aansprakelijke. De juridische
realiteit en de maatschappelijke verwachtingen zijn echter geëvolueerd naar die van een
moderne verzorgingsstaat. Bijgevolg wordt er door het slachtoffer verwacht dat wanneer
hij schade lijdt, hij deze op de één of andere manier kan verhalen via de verschillende
schadevergoedingsmechanismen, zoals foutaansprakelijkheid, objectieve
aansprakelijkheid en productaansprakelijkheid.
Doelstelling: of en onder welke voorwaarden kan een benadeelde die schade lijdt ten
gevolge van activiteiten van andere personen aanspraak maken op herstel van de
geleden schade?
VOORBEELDEN
Speelzand
Een voorbeeld is het gekleurd speelzand met asbest dat in België werd verkocht.
Asbestvezels werden vroeger geprezen om hun isolerende eigenschappen in de
bouwsector, maar wanneer ze vrijkomen en worden ingeademd, kunnen ze na een lange
incubatietijd (30–40 jaar) ernstige ziekten zoals longkanker veroorzaken. In België werd
het speelzand teruggeroepen en de bevolking werd gewaarschuwd het niet meer te
gebruiken.
Hier stellen zich typische vragen van het schadevergoedingsrecht:
- Wie is aansprakelijk – de producent, de invoerder, de verkoper?
o In het kader van productaansprakelijkheid is de producent – die het op de
markt heeft gebracht –aansprakelijk.
- Welke producent heeft aan de consument verkocht? Er kunnen verschillende
producenten zijn.
- Wat is de schade, gelet op het feit dat de ziekte zich mogelijk pas decennia later
manifesteert? Soms wordt dan een omweg gezocht via bijvoorbeeld de vergoeding
van de angst om ziek te worden.
Softenon
Een gelijkaardig probleem deed zich voor bij Softenon, een geneesmiddel tegen
zwangerschapsmisselijkheid dat ernstige verminkingen bij baby’s veroorzaakte. Er waren
meerdere producenten betrokken. De vraag rijst dan: welke producent is aansprakelijk
tegenover de slachtoffers?
Brand in Crans-Montana
Bij de brand in Crans-Montana speelde zowel strafrechtelijke aansprakelijkheid als
burgerrechtelijke aansprakelijkheid. De bouwheer kon een conceptfout worden verweten
(brandbare isolatie, slechts één nooduitgang). Daarnaast geldt voor uitbaters van
,publieke ruimtes een verplichte verzekering tegen brand en ontploffing. In dat geval is er
sprake van objectieve aansprakelijkheid: bij brand of ontploffing is men aansprakelijk
zonder dat een fout moet worden aangetoond.
Shell-zaak
Ten slotte is er de Shell-zaak in Nederland, waarin werd geoordeeld dat Shell
onvoldoende inspanningen leverde om haar CO₂-uitstoot te verminderen.
OVERZICHT VAN DE VERGOEDINGSREGELINGEN
AANSPRAKELIJKHEID EN AANSPRAKELIJKHEIDSVERZEKERING
GEMEEN BUITENCONTRACTUEEL AANSPRAKELIJKHEIDSRECHT (ART. 1382-
1386BIS OUD BW / BOEK 6)
HISTORISCH KADER EN KENMERKEN
In het Burgerlijk Wetboek van 1804 gold lange tijd slechts één echte uitzondering op
het principe “the loss lies where it falls”, namelijk de foutaansprakelijkheid van artikel
1382 oud BW (nu Boek 6 BW).
De klassieke voorwaarden waren streng en cumulatief: fout – schade – oorzakelijk
verband
Indien aan deze voorwaarden voldaan is, heeft het slachtoffer recht op integrale
schadevergoeding: alle schadeposten worden vergoed.
Het toepassingsgebied van deze regeling is algemeen: het gemeen
buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht kan in principe worden ingeroepen bij elk type
schadegeval (bijv. schending van persoonlijkheidsrechten, klimaatzaken etc.).
VOORBEELD: ICT’ER STRUIKELT OVER RUGZAK
Een professor schakelt ICT-hulp in. De ICT’er struikelt over de rugzak van een student die
in het gangpad ligt. In het ziekenhuis raakt hij bovendien besmet met een
ziekenhuisbacterie.
Hoe kan hij schadevergoeding krijgen?
- Eerste reflex: artikel 1382 oud BW (gemeen buitencontractueel
aansprakelijkheidsrecht).
o Persoonlijke aansprakelijkheid = aansprakelijkheid omwille van een eigen
fout.
o Fout van de student: het is onzorgvuldig om een boekentas in het gangpad
te laten rondslingeren.
- Kwalitatieve aansprakelijkheid
o = aansprakelijkheid omwille van een bepaalde hoedanigheid (bijvoorbeeld
als ouder, aansteller, bewaarder…).
o De KU Leuven zou als aansteller aansprakelijk kunnen zijn indien de
professor een persoonlijke fout beging (bijvoorbeeld onvoldoende
organisatie van de aula). Vroeger kon een onderwijzer kwalitatief
aansprakelijk zijn voor fouten van zijn minderjarige en meerderjarige
leerlingen. In het nieuwe Burgerlijk Wetboek is deze aansprakelijkheid
, verschoven van de natuurlijke persoon (leerkracht) naar de
onderwijsinstelling.
o Er geldt een toezichtsverplichting:
Hoe jonger de leerlingen, hoe strenger het toezicht.
Hoe ouder de leerlingen, hoe beperkter het toezicht.
o De ouders zijn enkel aansprakelijk voor hun minderjarige kinderen.
- Aansprakelijkheid voor personen en zaken (art. 1384 e.v. oud BW)
o Art. 1384 oud BW: aansprakelijkheid voor personen en zaken waarvoor
men instaat.
De aansprakelijke personen waren limitatief opgesomd (bv. ouders,
aanstellers).
Dit kon niet uitgebreid worden naar bijvoorbeeld grootouders of een
onthaalmoeder.
o Art. 1385 oud BW: aansprakelijkheid voor dieren (exemplatief systeem →
bewaarder kan aansprakelijk zijn voor een gebrekkige zaak).
o Art. 1386 oud BW: aansprakelijkheid voor gebouwen (exemplatief systeem
→ bewaarder kan aansprakelijk zijn voor een gebrekkige zaak).
o In het voorbeeld:
De rugzak is geen gebrekkige zaak.
De aula zou eventueel een gebrekkige zaak kunnen zijn indien er
bijvoorbeeld structureel geen lockers voorzien zijn, waardoor
gevaarlijke situaties ontstaan.
PRAKTISCH PROBLEEM: INSOLVABILITEIT
Een belangrijke beperking in de praktijk is dat de aansprakelijke persoon vaak insolvent
is.
Zelfs als aansprakelijkheid wordt vastgesteld, beschikt de dader niet altijd over
voldoende vermogen om de schade effectief te vergoeden.
OBJECTIEVE OF FOUTLOZE AANSPRAKELIJKHEID
ALGEMEEN
Vanaf het einde van 19de eeuw zorgden industrialisering en opkomst moderne
technologie (auto’s, informatie en communicatie technologie) voor een sterke toename
van schadegevallen. In veel van die gevallen slaagde de benadeelde er niet in om een
fout te bewijzen volgens de strenge voorwaarden van het klassieke
foutaansprakelijkheidsrecht
Oplossing? Invoering van objectieve aansprakelijkheid, d.i. aansprakelijkheid zonder
bewijs van fout.
Kenmerken
- Toepassingsgebied is fragmentarisch (beperkt tot specifieke regimes)
- Elk regime heeft eigen voorwaarden
VOORBEELDEN
WETTELIJKE OORSPRONG: PRODUCTENAANSPRAKELIJKHEID
= Wanneer een onveilig product schade veroorzaakt, hoeft het slachtoffer niet te
bewijzen dat de producent een fout beging bij de productie.
Vóór Boek 6 BW: geregeld in de Wet Productaansprakelijkheid
,Na Boek 6 BW: opgenomen in het hoofdstuk over bijzondere
aansprakelijkheidsregimes. Er zijn potentiële nieuwe toekomstige regelingen in het
vizier zoals arbeidsongevallen en toenemende aandacht voor ecologische schade =
schade aan niet-toegeëigende milieubestanddelen
JURISPRUDENTIËLE OORSPRONG (VERANKERD IN ART. 3.101 BW): BOVENMATIGE
BURENHINDER
= Twee buren (eigenaars of huurders) oefenen elk hun recht uit, zonder noodzakelijk
foutief te handelen, maar er ontstaat een onevenwicht tussen hun rechten.
Grondslag: niet fout, maar verstoring van het evenwicht tussen naburige rechten.
Gevolg: Geen klassieke schadevergoeding, maar compensatie om het evenwicht te
herstellen
Voorbeelden:
- Een buur die dagelijks drumt
- Hanen die voortdurend kraaien
- Passief roken → passende maatregelen nemen (bv. enkel buiten roken)
- 3M-PFAS-zaak: 3M veroorzaakte PFAS-vervuiling in de omgeving.
Buurtbewoners (bv. geen eieren meer eten, angst voor gezondheid van kinderen)
startten procedures bij de vrederechter op basis van bovenmatige burenhinder
door de activiteiten van 3M. Er zijn veel omringende buren van 3M die hierop zich
kunnen beroepen.
BIJZONDERE VORM VAN OBJECTIEVE AANSPRAKELIJKHEID: RISICO-
AANSPRAKELIJKHEID
= Het bewijzen van een band tussen de schade en risicovolle activiteit, niet een fout of
een oorzakelijk verband. Men spreekt soms van een “driehoek”:
Activiteit – Schade – Verband
Wie een bijzonder gevaarlijke activiteit (kerncentrale uitbaten) uitoefent, draagt het risico
om aansprakelijk te zijn wanneer een typisch schadegeval (kerngeval) zich voordoet.
Kenmerken:
- Vaak plafond-aansprakelijkheid (maximumvergoeding wettelijk beperkt)
- Meestal verplichte aansprakelijkheidsverzekering
AANSPRAKELIJKHEIDSVERZEKERING
Probleem? In het aansprakelijkheidsrecht stelt zich vaak een praktisch probleem:
de persoon die aansprakelijk is, beschikt niet over voldoende vermogen om de schade
effectief te vergoeden.
Oplossing? Aansprakelijkheidsverzekeringen
- verzekering als potentiële aansprakelijke
- verzekering als dekking voor de aansprakelijke
- aanvulling op het buitencontractuele aansprakelijkheidsrecht
o Belangrijk: De verzekering vervangt het aansprakelijkheidsrecht niet.
Men moet eerst aantonen dat iemand aansprakelijk is, pas daarna
treedt de verzekering in werking.
, - wettelijke regeling: art. 141-153 Wet betreffende de Verzekeringen (WV)
Verplichte verzekeringen: WAM-verzekering (aansprakelijkheid voor motorrijtuigen) ;
BA (burgerlijke aansprakelijkheid) exploitatie voor ondernemingen; beroepsAH-
verzekering voor vrije beroepen; vrijwilligersorganisaties (VRG, jeugdbeweging);
aannemers, architecten en andere dienstverleners in de bouwsector
Facultatieve verzekering: familiale verzekering (BA-privéleven)
= Verzekering voor schade veroorzaakt in het privéleven.
- Verzekering als potentiële aansprakelijke
- Vooral aanbevolen voor gezinnen met kinderen.
- De verzekering dekt de aansprakelijkheid van gezinsleden.
- Studenten vallen doorgaans onder de familiale verzekering van hun ouders.
- Wanneer men apart gedomicilieerd is, moet men meestal een eigen verzekering
afsluiten.
- De verzekeraar betaalt uit de ontvangen premies.
Rechtstreekse vordering van de benadeelde tegen verzekeraar (art. 150 WV)
Art. 150: De benadeelde verkrijgt in het kader van aansprakelijkheidsverzekering een
rechtstreekse buitencontractuele vordering tegen de verzekeraar.
Gevolg
- Met rechtstreekse vordering
o De vergoeding wordt rechtstreeks aan het slachtoffer uitbetaald.
o Het slachtoffer moet niet eerst via de aansprakelijke persoon gaan.
- Zonder rechtstreekse vordering:
o De verzekeraar betaalt aan de schadeverwekker.
o Risico: de aansprakelijke is intussen insolvabel of gebruikt het geld niet om
het slachtoffer te vergoeden.
Tegenwerpelijkheid van excepties (art. 151 WV)
Art. 151 WV regelt welke verweermiddelen (excepties) de verzekeraar kan inroepen ten
aanzien van de verzekerde. Hij kan dat verweermiddel niet gebruiken (niet-
tegenwerpelijk ten aanzien van benadeelde om betaling aan het benadeelde te weigeren
(vooral bij verplichte verzekeringen).Er wordt een onderscheid gemaakt tussen verplichte
en niet-verplichte verzekeringen. Deze regeling werd aangepast in het kader van de
invoering van Boek 6 BW.
SOCIALE ZEKERHEID, RECHTSTREEKSE VERZEKERINGEN, SCHADEFONDSEN
SOCIALE ZEKERHEID
Het doel van klassieke sociale zekerheid is werkenden te beschermen tegen
omstandigheden (bv. economische ongeschiktheid, arbeidsongeschiktheid, ziekte,
invaliditeit, werkloosheid, ouderdom) die het vermogen om eigen inkomen te verwerven
aantasten door een vervangingsinkomen toe te kennen.
Sociale bijstand: personen die onvrijwillig niet over beroeps- of vervangingsinkomen
beschikken, hebben aanspraak op bepaalde uitkeringen (bv. leefloon)
Kenmerken
, - Alternatief vergoedingssysteem De sociale zekerheid staat los van de vraag
naar aansprakelijkheid. Men moet dus geen fout, schade of oorzakelijk
verband aantonen tegenover een dader.
- Toepassingsgebied: beperkt
- Vergoeding niet altijd integraal
Belangrijk: Veel schade wordt in de praktijk (gedeeltelijk) gedragen door de sociale
zekerheid.
Situaties waarin dit relevant is:
- De dader kan niet worden geïdentificeerd.
- De voorwaarden van aansprakelijkheid zijn niet vervuld.
- De dader is insolvabel.
Voorbeeld
- Bij een medische behandeling:
o De patiënt betaalt het remgeld.
o De rest wordt betaald door de ziekte- en invaliditeitsverzekering.
- Als er een aansprakelijke derde is, kan de sociale zekerheid eventueel subrogatie
uitoefenen en het betaalde bedrag terugvorderen van de aansprakelijke.
RECHTSTREEKSE VERZEKERINGEN
= eigenschadeverzekering
- verzekering als potentiële benadeelde i.t.t. aansprakelijkheidsverzekering waarbij
de verzekering geldt voor de potentiële aansprakelijke.
- dekking van eigen schade
- alternatief vergoedingssysteem
- toepassingsgebied: beperkt
- voorbeelden: hospitalisatieverzekering, brandverzekering, omniumverzekering
SCHADEFONDSEN
Schadefondsen zijn opgericht, door of op initiatief van de overheid, voor gevallen waar de
verzekeringstechniek en aansprakelijkheidsrecht niet kan toegepast worden.
Lidmaatschap en betaling van bijdrage aan het fonds zijn door bijzondere wetgeving
verplicht voor bepaalde categorieën personen of ondernemingen.
Kenmerken
- alternatief vergoedingssysteem
- toepassingsgebied: beperkt
- beperkte vergoeding, niet integraal
Voorbeeld: ziekenhuisinfecties
Het voorkomen van ziekenhuisinfecties is juridisch een middelenverbintenis, geen
resultaatsverbintenis. Dat betekent: Het ziekenhuis moet alle redelijke
voorzorgsmaatregelen nemen. Er geldt een strikt hygiëne- en preventieprotocol.
Wetenschappelijk is bewezen dat een bepaald percentage infecties onvermijdelijk is. In
dergelijke contexten, waar bewijslast van een fout moeilijk is, kan een schadefonds een
oplossing bieden.
Voorbeelden:
• Fonds voor medische ongevallen
