Gerechtelijke Geneeskunde (keuzevak)
Inhoudstafel
v Les 1: Inleiding
- Basisprincipes
- Vroeger en nu
- Medico-legale opdrachten van een arts
- Arts als deskundige
- Overlijden
- Doodsoorzaak
- Tekortkomingen Belgisch systeem
- Ongewoon sterfgeval
- Praktische uitvoering van de uitwendige lijkschouwing
- Inwendige lijkschouwing
- Postmortem beeldvorming
- Postmortem onderzoek
v Les 2: Postmortale veranderingen
- Vroegtijdige lijkverschijnselen
- Laattijdige lijkverschijnselen
- Nieuwe methoden om PMI te schatten
v Les 3: Plotse dood
- Onverwachte overlijdens / sterfgevallen
- Forensisch aspect
- Doodsoorzaak
- Hart- en vaatziekten
- Aandoeningen van de ademhaling
- Hersenaandoeningen
- Andere occasionele oorzaken
- Endocriene en metabole aandoeningen
- Specifieke situaties
v Les 4: Asfyxie
- Asfyxie – verstikkingsdood
- Asfyxietekens
- Oorzaken asfyxie
v Les 5: Verdrinking – hitte – brand – koude – elektrocutie
- Verdrinking
- Hitte en brand
- Koude
- Elektrocutie
v Les 6: Mechanische verwondingen
- Inleiding (kracht – verwonding)
- Stomp trauma
- Scherp trauma
- Halfscherp trauma
v Les 7: Toxicologie
- Introductie
- Historiek
- Algemene begrippen en principes
- Vergiften
- Voornaamste drugs
- Alcohol
1
,v Les 8: Transporttraumatologie
- Verkeersongevallen met dodelijke afloop
- Oorzaken van verkeersongevallen
- Inzittende van een voertuig
- Voetganger
- Tweewieler
- Treinlijk / spoorlijk
v Les 9: Ballistiek
- Inleiding
- Ballistisch onderzoek
- Inwendige ballistiek
- Inschotwonde
- Uitschotwonde
- Schottraject
- Forensisch onderzoek bij schottrauma
- Explosie
2
,LES 1 - INLEIDING
Basisprincipes
Definitie volgens Zeldenrust:
“De gerechtelijke geneeskunde is de toepassing van de geneeskundige
wetenschap en ervaring ter nadere opheldering van de gerezen rechtsvragen”
Doelstelling:
Medische kennis en kunde ten dienste stellen van de maatschappij om door
het achterhalen van de waarheid via de rechterlijke macht orde en recht na te
streven
Van openbare orde (itt. private geneeskunde: gebaseerd op vertrouwensrelatie arts-patiënt)
• Verlies privaat karakter: mededeling aan het gerecht (≠ beroepsgeheim)
Forensisch < Forum Romanum (Gerechtelijke: “voor het gerecht”)
• Maar: onafhankelijk
Forensische geneeskunde:
• Forensische pathologie (postmortem onderzoek)
• Forensische kliniek (onderzoek van de levenden)
o Vb: coma, reden voor schedel- of hersentrauma, toxicologisch onderzoek, …
Taken wetsarts:
• Onderzoek naar doodsoorzaak, aard van overlijden via in- en uitwendige lijkschouwing
o Natuurlijk, tussenkomst van derden, …
• Identificatie
o Bij massarampen, menselijke resten, …
• Onderzoek naar verwondingen (oorzaak? gevolg?) bij slachtoffers, verdachten/daders
• Onderzoek aan het lichaam
o Zedenfeiten
• Onderzoek naar rijgeschiktheid
o Speekseltest, drugprobleem, …
• Studie van medische dossiers (beoordeling medisch handelen)
o Bij fout gelopen operaties (was het een fout of een complicatie?)
à Uitgebreid verslag met details en bevindingen
à Wetsarts ook aanwezig op afstapping (wedersamenstelling)
à België = bijzonder: tot 20 jaar geleden geen specifieke opleiding + in Be. ook taken op levenden, in
andere landen rond Be. alleen op doden
Subspecialismen:
• Toxicologie (dosis medicatie, vergif, …)
• DNA-onderzoek (bloed: van SO of dader?)
• Odontologie (tanden: leeftijd, …)
• Radiologie (hoeveelheid breuken, resten van wapens, …)
• Entomologie (insectenleer (niet veel gebruikt in Belgïe))
• Anthropologie (indien enkel botresten)
• Psychiatrie
3
,Vroeger en Nu (data niet te kennen, wel licht kunnen situeren?)
Oude Egypte: het begin van lijkschouwingen (ca. 3000 v.C.)
• Een van de eersten die postmortaal onderzoek deden
o Beschreven gevallen van vroeg onderzoek naar doodsoorzaken door priester
• Een sterke focus op medische kennis door mummificatie (organen verwijderen, …) en andere
begrafenisrituelen
• Oude Egyptische ‘forensische’ tanden (identificatie bij bv. veldslagen)
Code van Hammurabi (ca. 1754 v.C.): een medisch-legalistisch systeem
• Eén van de eerste sets van geschreven wetten, afkomstig uit Babylon.
o Wet nummer 218: Artsen die medische fouten maakten konden zwaar gestraft worden
(en werden dus ook als verantwoordelijk gezien, dat was niet altijd zo)
o Voor het eerst werden juridische consequenties verbonden aan medische
handelingen.
• Eerste gebruik van vingerafdrukken (via handtekeningen op kleitabletten)
Romeinse Rijk: het Forum Romanum en Julius Caesar (44 v.C.)
• “Forensisch” > Latijnse “forum”
• Het eerste beroemde gedocumenteerde geval van een lijkschouwing.
o De Romeinse arts Antistius identificeerde 23 messteken op Caesars lichaam, maar
stelde vast dat slechts één fataal was.
• Begin van forensisch onderzoek om de doodsoorzaak te bepalen.
Codex Justinianus (529 n.C.): basis voor medische wetgeving
• Eerste uitgebreide wetboek in het Romeinse Rijk (hervormingen)
• Inclusie van wetten omtrent medische aansprakelijkheid + juridische kwesties
• Basis voor veel moderne rechtssystemen.
• Richtlijnen bij verdacht overleiden
Paus Innocentius III (1209): eerste verplichte medische onderzoeken
• Eerste verplichting tot medisch onderzoek bij moordzaken.
o Vroege vorm van lijkschouwing
• Kerkelijke invloed op forensische geneeskunde
Song Ci (1186-1249): Eerste Forensisch Wetenschapper
• “Collected Cases of Injustice Rectified” (“Xi Yuan Ji Lu”)
• Verhaal van de vlieg op de zeis: één van de eerste gevallen van bewijsmateriaal op basis van
observatie
o Zeis van verschillende boeren naast elkaar gelegd, vliegen verzamelden zich op één
specifieke zeis door onzichtbare bloedresten, waardoor de dader werd geidentificeerd
§ = eerste geval van entomologie
• Forensische technieken
Stadsarts Van Bologna (1249): Eerste Medisch-Juridische Rol
• Eerste officiële arts aangesteld voor forensisch werk + gezondheidszorg (algemeen)
• Bologna als pionier in medisch-juridische zaken
Middeleeuwen:
• Ook dieren voor het gerecht gedaagd (spiegelstraffen, …)
4
, Eerste Gedocumenteerde Lijkopening In Wenen (1404)
• Eerste officiële lijkschouwing om doodsoorzaak vast te stellen.
• Belangrijke stap voor gerechtelijke geneeskunde.
• Beperking tot overwegend onderzoek van de verwondingen
• Voordien zeer onregelmatig
Constitutio Criminalis Carolina (1532): Belang Van Medisch Bewijs In De Rechtbank
• Eerste Duitse strafwet en procedure voor veroordeling van (ernstige) misdaden
o Geïntroduceerd door Karel V
• Bepaling van ernstige misdrijven: moord, doodslag, brandstichting, hekserij en de straffen
• Basis voor gebruik van foltering om bekentenis te verkrijgen
o Artsen moesten adviseren of persoon sterk genoeg was om foltering te ondergaan
• Deze wet bevatte de basis voor moderne forensische procedures.
Andreas Vesalius (1514-1564): Publieke Dissecties
• Voerde openbare dissecties uit.
• “De Humani Corporis Fabrica libri septem” = Basis voor de moderne forensische anatomie
o Grondlegger van de anatomie
Ambroise Pare (1510-1590)
• Chirurg
• Gedetailleerde beschrijving van verwondingen en gewelddadige overlijdens
o Beschrijft effect van gewelddadige dood op de organen (onderzoek)
• “Reports in Court”: over het schrijven van wettelijke verslagen in verhouding tot geneeskunde
(de kwaliteit ervan)
Paul Zacchias (17e Eeuw): Vader Van Medische Jurisprudentie
• Schreef “Quaestiones medico-legales” (= medische en juridische kwesties)
• Lijfarts van paus Innocentius X en Alexander VII
• Richtte zich op juridisch aspect van geneeskunde (+ sprak over demonen & magie)
• Belangrijke pionier in medische jurisprudentie (= geheel van uitspraken van rechters).
Giovanni Morgagni (1682-1771)
• “De Sedibus et causis morborum per anatomen indagatis “
• Een van de grondleggers van de pathologie
• Prosector bij Antonio Valsalva (leerling van Malpighi)
• Voerde autopsies uit en beschreef veranderingen van organen bij ziekte
• Standaardwerk van anatomopathologie tot in 19de eeuw
Mathieu Orfila (1787-1853)
• Spaans chemicus/toxicoloog
• Grondlegger van de forensische toxicologie
• Introduceerde chemische analyses in de forensische geneeskunde
• Opsporen van vergiften, onderzoek naar lijkontbinding, verstikking
o Trad op in bepaalde processen als deskundige
Sectio Cadaveris (17e Eeuw): lijkschouwingen als standaard
• Sectio cadaveris werd gangbare praktijk.
o Volledige ontleding van het lichaam (vaak in publiek (openbaar))
• Vaste forensische praktijk vanaf 17e eeuw (in verdachte- en moordzaken)
5
Inhoudstafel
v Les 1: Inleiding
- Basisprincipes
- Vroeger en nu
- Medico-legale opdrachten van een arts
- Arts als deskundige
- Overlijden
- Doodsoorzaak
- Tekortkomingen Belgisch systeem
- Ongewoon sterfgeval
- Praktische uitvoering van de uitwendige lijkschouwing
- Inwendige lijkschouwing
- Postmortem beeldvorming
- Postmortem onderzoek
v Les 2: Postmortale veranderingen
- Vroegtijdige lijkverschijnselen
- Laattijdige lijkverschijnselen
- Nieuwe methoden om PMI te schatten
v Les 3: Plotse dood
- Onverwachte overlijdens / sterfgevallen
- Forensisch aspect
- Doodsoorzaak
- Hart- en vaatziekten
- Aandoeningen van de ademhaling
- Hersenaandoeningen
- Andere occasionele oorzaken
- Endocriene en metabole aandoeningen
- Specifieke situaties
v Les 4: Asfyxie
- Asfyxie – verstikkingsdood
- Asfyxietekens
- Oorzaken asfyxie
v Les 5: Verdrinking – hitte – brand – koude – elektrocutie
- Verdrinking
- Hitte en brand
- Koude
- Elektrocutie
v Les 6: Mechanische verwondingen
- Inleiding (kracht – verwonding)
- Stomp trauma
- Scherp trauma
- Halfscherp trauma
v Les 7: Toxicologie
- Introductie
- Historiek
- Algemene begrippen en principes
- Vergiften
- Voornaamste drugs
- Alcohol
1
,v Les 8: Transporttraumatologie
- Verkeersongevallen met dodelijke afloop
- Oorzaken van verkeersongevallen
- Inzittende van een voertuig
- Voetganger
- Tweewieler
- Treinlijk / spoorlijk
v Les 9: Ballistiek
- Inleiding
- Ballistisch onderzoek
- Inwendige ballistiek
- Inschotwonde
- Uitschotwonde
- Schottraject
- Forensisch onderzoek bij schottrauma
- Explosie
2
,LES 1 - INLEIDING
Basisprincipes
Definitie volgens Zeldenrust:
“De gerechtelijke geneeskunde is de toepassing van de geneeskundige
wetenschap en ervaring ter nadere opheldering van de gerezen rechtsvragen”
Doelstelling:
Medische kennis en kunde ten dienste stellen van de maatschappij om door
het achterhalen van de waarheid via de rechterlijke macht orde en recht na te
streven
Van openbare orde (itt. private geneeskunde: gebaseerd op vertrouwensrelatie arts-patiënt)
• Verlies privaat karakter: mededeling aan het gerecht (≠ beroepsgeheim)
Forensisch < Forum Romanum (Gerechtelijke: “voor het gerecht”)
• Maar: onafhankelijk
Forensische geneeskunde:
• Forensische pathologie (postmortem onderzoek)
• Forensische kliniek (onderzoek van de levenden)
o Vb: coma, reden voor schedel- of hersentrauma, toxicologisch onderzoek, …
Taken wetsarts:
• Onderzoek naar doodsoorzaak, aard van overlijden via in- en uitwendige lijkschouwing
o Natuurlijk, tussenkomst van derden, …
• Identificatie
o Bij massarampen, menselijke resten, …
• Onderzoek naar verwondingen (oorzaak? gevolg?) bij slachtoffers, verdachten/daders
• Onderzoek aan het lichaam
o Zedenfeiten
• Onderzoek naar rijgeschiktheid
o Speekseltest, drugprobleem, …
• Studie van medische dossiers (beoordeling medisch handelen)
o Bij fout gelopen operaties (was het een fout of een complicatie?)
à Uitgebreid verslag met details en bevindingen
à Wetsarts ook aanwezig op afstapping (wedersamenstelling)
à België = bijzonder: tot 20 jaar geleden geen specifieke opleiding + in Be. ook taken op levenden, in
andere landen rond Be. alleen op doden
Subspecialismen:
• Toxicologie (dosis medicatie, vergif, …)
• DNA-onderzoek (bloed: van SO of dader?)
• Odontologie (tanden: leeftijd, …)
• Radiologie (hoeveelheid breuken, resten van wapens, …)
• Entomologie (insectenleer (niet veel gebruikt in Belgïe))
• Anthropologie (indien enkel botresten)
• Psychiatrie
3
,Vroeger en Nu (data niet te kennen, wel licht kunnen situeren?)
Oude Egypte: het begin van lijkschouwingen (ca. 3000 v.C.)
• Een van de eersten die postmortaal onderzoek deden
o Beschreven gevallen van vroeg onderzoek naar doodsoorzaken door priester
• Een sterke focus op medische kennis door mummificatie (organen verwijderen, …) en andere
begrafenisrituelen
• Oude Egyptische ‘forensische’ tanden (identificatie bij bv. veldslagen)
Code van Hammurabi (ca. 1754 v.C.): een medisch-legalistisch systeem
• Eén van de eerste sets van geschreven wetten, afkomstig uit Babylon.
o Wet nummer 218: Artsen die medische fouten maakten konden zwaar gestraft worden
(en werden dus ook als verantwoordelijk gezien, dat was niet altijd zo)
o Voor het eerst werden juridische consequenties verbonden aan medische
handelingen.
• Eerste gebruik van vingerafdrukken (via handtekeningen op kleitabletten)
Romeinse Rijk: het Forum Romanum en Julius Caesar (44 v.C.)
• “Forensisch” > Latijnse “forum”
• Het eerste beroemde gedocumenteerde geval van een lijkschouwing.
o De Romeinse arts Antistius identificeerde 23 messteken op Caesars lichaam, maar
stelde vast dat slechts één fataal was.
• Begin van forensisch onderzoek om de doodsoorzaak te bepalen.
Codex Justinianus (529 n.C.): basis voor medische wetgeving
• Eerste uitgebreide wetboek in het Romeinse Rijk (hervormingen)
• Inclusie van wetten omtrent medische aansprakelijkheid + juridische kwesties
• Basis voor veel moderne rechtssystemen.
• Richtlijnen bij verdacht overleiden
Paus Innocentius III (1209): eerste verplichte medische onderzoeken
• Eerste verplichting tot medisch onderzoek bij moordzaken.
o Vroege vorm van lijkschouwing
• Kerkelijke invloed op forensische geneeskunde
Song Ci (1186-1249): Eerste Forensisch Wetenschapper
• “Collected Cases of Injustice Rectified” (“Xi Yuan Ji Lu”)
• Verhaal van de vlieg op de zeis: één van de eerste gevallen van bewijsmateriaal op basis van
observatie
o Zeis van verschillende boeren naast elkaar gelegd, vliegen verzamelden zich op één
specifieke zeis door onzichtbare bloedresten, waardoor de dader werd geidentificeerd
§ = eerste geval van entomologie
• Forensische technieken
Stadsarts Van Bologna (1249): Eerste Medisch-Juridische Rol
• Eerste officiële arts aangesteld voor forensisch werk + gezondheidszorg (algemeen)
• Bologna als pionier in medisch-juridische zaken
Middeleeuwen:
• Ook dieren voor het gerecht gedaagd (spiegelstraffen, …)
4
, Eerste Gedocumenteerde Lijkopening In Wenen (1404)
• Eerste officiële lijkschouwing om doodsoorzaak vast te stellen.
• Belangrijke stap voor gerechtelijke geneeskunde.
• Beperking tot overwegend onderzoek van de verwondingen
• Voordien zeer onregelmatig
Constitutio Criminalis Carolina (1532): Belang Van Medisch Bewijs In De Rechtbank
• Eerste Duitse strafwet en procedure voor veroordeling van (ernstige) misdaden
o Geïntroduceerd door Karel V
• Bepaling van ernstige misdrijven: moord, doodslag, brandstichting, hekserij en de straffen
• Basis voor gebruik van foltering om bekentenis te verkrijgen
o Artsen moesten adviseren of persoon sterk genoeg was om foltering te ondergaan
• Deze wet bevatte de basis voor moderne forensische procedures.
Andreas Vesalius (1514-1564): Publieke Dissecties
• Voerde openbare dissecties uit.
• “De Humani Corporis Fabrica libri septem” = Basis voor de moderne forensische anatomie
o Grondlegger van de anatomie
Ambroise Pare (1510-1590)
• Chirurg
• Gedetailleerde beschrijving van verwondingen en gewelddadige overlijdens
o Beschrijft effect van gewelddadige dood op de organen (onderzoek)
• “Reports in Court”: over het schrijven van wettelijke verslagen in verhouding tot geneeskunde
(de kwaliteit ervan)
Paul Zacchias (17e Eeuw): Vader Van Medische Jurisprudentie
• Schreef “Quaestiones medico-legales” (= medische en juridische kwesties)
• Lijfarts van paus Innocentius X en Alexander VII
• Richtte zich op juridisch aspect van geneeskunde (+ sprak over demonen & magie)
• Belangrijke pionier in medische jurisprudentie (= geheel van uitspraken van rechters).
Giovanni Morgagni (1682-1771)
• “De Sedibus et causis morborum per anatomen indagatis “
• Een van de grondleggers van de pathologie
• Prosector bij Antonio Valsalva (leerling van Malpighi)
• Voerde autopsies uit en beschreef veranderingen van organen bij ziekte
• Standaardwerk van anatomopathologie tot in 19de eeuw
Mathieu Orfila (1787-1853)
• Spaans chemicus/toxicoloog
• Grondlegger van de forensische toxicologie
• Introduceerde chemische analyses in de forensische geneeskunde
• Opsporen van vergiften, onderzoek naar lijkontbinding, verstikking
o Trad op in bepaalde processen als deskundige
Sectio Cadaveris (17e Eeuw): lijkschouwingen als standaard
• Sectio cadaveris werd gangbare praktijk.
o Volledige ontleding van het lichaam (vaak in publiek (openbaar))
• Vaste forensische praktijk vanaf 17e eeuw (in verdachte- en moordzaken)
5
