Mediageschiedenis
Hoofdstuk 1
Waarom mediageschiedenis?
• Beter begrijpen van de ontwikkeling van media vroeger en vandaag
o Valkuilen
▪ Feitelijkheid
▪ Klemtoon op individuen, ‘great men’
▪ Rechtlijnigheid, doelmatigheid/gerichtheid
▪ Eurocentrisme
• Rol van media in geschiedenis
o Valkuil
▪ mediacentrisme vs. -relativisme
− Media speelt geen/niet veel rol ➔ relativisme
− Dingen doen veranderen ➔ centrisme (zoals de nazis)
• geschiedenis via/in media
o Hoe de media omgaan met het verleden
o Media als ‘historiserende’ machines
o Hoe media historisch besef bijbrengen (of afbouwen)
▪ Bv. Verhaal van Vlaanderen, Daens
• Case Trump & de media: lessen
o Belang van media
o Geschiedenis is actueel
o Historische kennis om het heden te begrijpen
o Media zijn ‘historische/ historiserende’ machines
o “Het verleden is wat gebeurde, geschiedenis is wat wij erover vertellen.”
Geschiedenis, media, mediageschiedenis
• Verleden
o of verleden feiten, gebeurtenissen, processen, mensen, artefacten,… (of: mediaproducten,
mediaproductie, -consumptie, -distributie, -betekenisgeving…)
▪ Vb. ontwikkeling van de Vlaamse publieke omroep
− Politieke besluitvorming
− Programmering
• Geschiedschrijving
o of historiografie: de act van onderzoek naar het verleden
▪ onderzoek naar beleidsprocessen binnen en rond de Vlaamse publieke omroep aan
de hand van beleidsdocumenten, interviews,…
o Veel manieren om aan geschiedschrijven te doen
o Resultaat van geschiedschrijving: narratieven over het verleden
• Basismodel (media)geschiedenis, (media)geschiedschrijving/historiografie
o In hoever reflecteert het verhaal wat er ooit gebeurde?
o Mediageschiedenis en media als bron: problemen
,Geschiedenis van mediahistoriografie
• Voorlopers
o 19e eeuw: sociale wetenschappen, rol van kranten
o Begin 20ste eeuw: Zeitungswissenschaft
o WO1- propaganda, massa(media)-oorlog, WO2
o Koude Oorlog
o Krant was vooral voor de rijken. Veel belastingen op krant ➔ duur.
o Belasting, schaarste papier , iedereen wil een stem ➔ goedkoper
• Klassieke benadering
o Vb. Theo Luykx
▪ Historicus aan Ugent
▪ Grondlegger van de ‘Pers- en communicatiewetenschap’ (1961)
o De evolutie van de communicatiemedia – prof drth luyk
▪ Media convergeert, niet meer mediumgebonden
▪ Ruimte: nationale geschiedenis
− Eurocentrisme
➢ Grote landen, België
▪ Tijd: mijlpalen, grote tijdvakken
− Start boekdrukkunst, …, WO1, WO2,
▪ Media
− Klassieke (pre-convergentie) media
▪ ‘Determinerende’ factoren
− Technologie, politiek, economie
▪ ‘Objectiviteit’, feitelijkheid
▪ Descriptief
− Minder klemtoon op analyse via minder ruime maatschappelijke
contextualisering
• Mediahistoriografie vandaag
o Nieuw veld
o Nieuwe vragen
o Nieuwe methoden en benaderingen
o Tijdschriften, handboeken,...
o Groeiende aandacht: waarom?
▪ ‘Razendsnelle’ ontwikkeling mediatechnologieën
− Hoe zijn we hier gekomen?
▪ Rol van media op vlak van breukervaringen en historisch besef
− Vroeger ➔ dag nadien, avond
− 9/11 eerste speciale uitzending
− Nu online, tussendoor
− Relevant
− Katalysator van veranderingen
o Nieuwe onderzoekmogelijkheden
▪ o. a. digital humanities, the digital turn
, − big data
− OCR/Optical Charachter Recognition
− mapping techniques
▪ Er kan meer dan vroeger.
o Diversificaties
▪ Narratieven op basis van
− Ruimte
➢ Internationaal
➢ Comparatief
❖ Analyseert overeenkomsten en verschillen in
mediaontwikkelingen binnen diverse nationale contexten.
➢ Entangled
❖ Onderzoekt de onderlinge verwevenheid en verspreiding van
mediapraktijken, -ideeën en -technologieën over nationale
grenzen heen.
− Tijd
➢ Microhistory als single event/person/location
➢ Macrohistory, longitudinal
− Fasen
➢ Productie, distributie, representatie, vertoning, institutionele receptie,
publiek
− Media
➢ Mono-media
➢ Cross-media, of media-comparatief
➢ Convergence
− Factoren of Perspectieven
➢ Vanuit verschillende invalshoeken
➢ Vb. filmgeschiedenis
❖ Technologische factor
❖ Economische factor
❖ Politieke factor
❖ Symbolische factor
❖ Sociaal-culturele factor
− Publieke ervaring
− Vertoningen
− Locatie bioscopen
Perspectieven in mediageschiedenis
• Leestekst James Curran
o Technologisch (deterministische) benadering
o Liberale benadering
o Radicale (of kritische) benadering
o Feministische benadering
, o Mengvormen!
• Meestal 1e categorie (nuttig, maar beperkt)
• Technologisch (deterministische) benadering
o Determinisme: media en communicatietechnologie als oorzaak van sociale verandering (ipv
eraan gelinkt)
o Bv. rol sociale media bij Arabische lente
o Kritiek: offline wereld beïnvloedt de online wereld meer dan andersom…
▪ Maar ook opletten voor sociaal determinisme…
▪ Complex geheel aan factoren
• Liberale benadering
o Utopisch
o Vrije toegang tot media
o Onafhankelijkheid van de media
o Minder overheidscontrole op media
in loop van 19e & 20e eeuw
▪ Bv. 1848 afschaffing Belgische dagbladzegel
o Vierde macht
o Emancipatorische kracht van onafhankelijke media
▪ Politiek debat in pers
▪ Pers draagt bij tot publieke ruimte, waarin diverse publieken vertegenwoordigd zijn
o Hoe vrijer, hoe meer krant, hoe meer toegang,…
o Educatieve missie van de pers nam af, maar werd deels overgenomen door PSB (Public
Service Broadcasting/Publiek omroep)
▪ Kleinere kenniskloof tussen elite en algemeen publiek
▪ Meer communicatie tussen sociale groepen
▪ Democratisch debat in het algemeen belang
• Radicale (of kritische) benadering
o Ondanks ‘vrijere’ media: mainstream media blijven deel van onderliggende
machtsstructuren en blijven de sociale orde ondersteunen
▪ Markt als controlesysteem
− Bv. steeds grotere startup-kost voor kranten
− Groeiende bedrijfseconomische logica
− Groeiende afhankelijkheid van advertenties
o Informele invloed van elites
▪ Bv. politieke partijen en overheid in België: van verzuilde pers naar grotere PR-
departementen binnen overheid en partijen
o Dominante groepen beïnvloeden de algemene cultuur in een samenleving en op die manier
ook de media-inhoud
▪ Hegemonische ideologieën bevestigen bestaande machtsverhoudingen
▪ Bv. nationalisme en imperialisme in de 19e eeuw, anticommunisme tijdens Koude
Oorlog, neoliberalisme vanaf jaren 1980
• Feministische benadering
o Vanuit feministisch genderperspectief
Hoofdstuk 1
Waarom mediageschiedenis?
• Beter begrijpen van de ontwikkeling van media vroeger en vandaag
o Valkuilen
▪ Feitelijkheid
▪ Klemtoon op individuen, ‘great men’
▪ Rechtlijnigheid, doelmatigheid/gerichtheid
▪ Eurocentrisme
• Rol van media in geschiedenis
o Valkuil
▪ mediacentrisme vs. -relativisme
− Media speelt geen/niet veel rol ➔ relativisme
− Dingen doen veranderen ➔ centrisme (zoals de nazis)
• geschiedenis via/in media
o Hoe de media omgaan met het verleden
o Media als ‘historiserende’ machines
o Hoe media historisch besef bijbrengen (of afbouwen)
▪ Bv. Verhaal van Vlaanderen, Daens
• Case Trump & de media: lessen
o Belang van media
o Geschiedenis is actueel
o Historische kennis om het heden te begrijpen
o Media zijn ‘historische/ historiserende’ machines
o “Het verleden is wat gebeurde, geschiedenis is wat wij erover vertellen.”
Geschiedenis, media, mediageschiedenis
• Verleden
o of verleden feiten, gebeurtenissen, processen, mensen, artefacten,… (of: mediaproducten,
mediaproductie, -consumptie, -distributie, -betekenisgeving…)
▪ Vb. ontwikkeling van de Vlaamse publieke omroep
− Politieke besluitvorming
− Programmering
• Geschiedschrijving
o of historiografie: de act van onderzoek naar het verleden
▪ onderzoek naar beleidsprocessen binnen en rond de Vlaamse publieke omroep aan
de hand van beleidsdocumenten, interviews,…
o Veel manieren om aan geschiedschrijven te doen
o Resultaat van geschiedschrijving: narratieven over het verleden
• Basismodel (media)geschiedenis, (media)geschiedschrijving/historiografie
o In hoever reflecteert het verhaal wat er ooit gebeurde?
o Mediageschiedenis en media als bron: problemen
,Geschiedenis van mediahistoriografie
• Voorlopers
o 19e eeuw: sociale wetenschappen, rol van kranten
o Begin 20ste eeuw: Zeitungswissenschaft
o WO1- propaganda, massa(media)-oorlog, WO2
o Koude Oorlog
o Krant was vooral voor de rijken. Veel belastingen op krant ➔ duur.
o Belasting, schaarste papier , iedereen wil een stem ➔ goedkoper
• Klassieke benadering
o Vb. Theo Luykx
▪ Historicus aan Ugent
▪ Grondlegger van de ‘Pers- en communicatiewetenschap’ (1961)
o De evolutie van de communicatiemedia – prof drth luyk
▪ Media convergeert, niet meer mediumgebonden
▪ Ruimte: nationale geschiedenis
− Eurocentrisme
➢ Grote landen, België
▪ Tijd: mijlpalen, grote tijdvakken
− Start boekdrukkunst, …, WO1, WO2,
▪ Media
− Klassieke (pre-convergentie) media
▪ ‘Determinerende’ factoren
− Technologie, politiek, economie
▪ ‘Objectiviteit’, feitelijkheid
▪ Descriptief
− Minder klemtoon op analyse via minder ruime maatschappelijke
contextualisering
• Mediahistoriografie vandaag
o Nieuw veld
o Nieuwe vragen
o Nieuwe methoden en benaderingen
o Tijdschriften, handboeken,...
o Groeiende aandacht: waarom?
▪ ‘Razendsnelle’ ontwikkeling mediatechnologieën
− Hoe zijn we hier gekomen?
▪ Rol van media op vlak van breukervaringen en historisch besef
− Vroeger ➔ dag nadien, avond
− 9/11 eerste speciale uitzending
− Nu online, tussendoor
− Relevant
− Katalysator van veranderingen
o Nieuwe onderzoekmogelijkheden
▪ o. a. digital humanities, the digital turn
, − big data
− OCR/Optical Charachter Recognition
− mapping techniques
▪ Er kan meer dan vroeger.
o Diversificaties
▪ Narratieven op basis van
− Ruimte
➢ Internationaal
➢ Comparatief
❖ Analyseert overeenkomsten en verschillen in
mediaontwikkelingen binnen diverse nationale contexten.
➢ Entangled
❖ Onderzoekt de onderlinge verwevenheid en verspreiding van
mediapraktijken, -ideeën en -technologieën over nationale
grenzen heen.
− Tijd
➢ Microhistory als single event/person/location
➢ Macrohistory, longitudinal
− Fasen
➢ Productie, distributie, representatie, vertoning, institutionele receptie,
publiek
− Media
➢ Mono-media
➢ Cross-media, of media-comparatief
➢ Convergence
− Factoren of Perspectieven
➢ Vanuit verschillende invalshoeken
➢ Vb. filmgeschiedenis
❖ Technologische factor
❖ Economische factor
❖ Politieke factor
❖ Symbolische factor
❖ Sociaal-culturele factor
− Publieke ervaring
− Vertoningen
− Locatie bioscopen
Perspectieven in mediageschiedenis
• Leestekst James Curran
o Technologisch (deterministische) benadering
o Liberale benadering
o Radicale (of kritische) benadering
o Feministische benadering
, o Mengvormen!
• Meestal 1e categorie (nuttig, maar beperkt)
• Technologisch (deterministische) benadering
o Determinisme: media en communicatietechnologie als oorzaak van sociale verandering (ipv
eraan gelinkt)
o Bv. rol sociale media bij Arabische lente
o Kritiek: offline wereld beïnvloedt de online wereld meer dan andersom…
▪ Maar ook opletten voor sociaal determinisme…
▪ Complex geheel aan factoren
• Liberale benadering
o Utopisch
o Vrije toegang tot media
o Onafhankelijkheid van de media
o Minder overheidscontrole op media
in loop van 19e & 20e eeuw
▪ Bv. 1848 afschaffing Belgische dagbladzegel
o Vierde macht
o Emancipatorische kracht van onafhankelijke media
▪ Politiek debat in pers
▪ Pers draagt bij tot publieke ruimte, waarin diverse publieken vertegenwoordigd zijn
o Hoe vrijer, hoe meer krant, hoe meer toegang,…
o Educatieve missie van de pers nam af, maar werd deels overgenomen door PSB (Public
Service Broadcasting/Publiek omroep)
▪ Kleinere kenniskloof tussen elite en algemeen publiek
▪ Meer communicatie tussen sociale groepen
▪ Democratisch debat in het algemeen belang
• Radicale (of kritische) benadering
o Ondanks ‘vrijere’ media: mainstream media blijven deel van onderliggende
machtsstructuren en blijven de sociale orde ondersteunen
▪ Markt als controlesysteem
− Bv. steeds grotere startup-kost voor kranten
− Groeiende bedrijfseconomische logica
− Groeiende afhankelijkheid van advertenties
o Informele invloed van elites
▪ Bv. politieke partijen en overheid in België: van verzuilde pers naar grotere PR-
departementen binnen overheid en partijen
o Dominante groepen beïnvloeden de algemene cultuur in een samenleving en op die manier
ook de media-inhoud
▪ Hegemonische ideologieën bevestigen bestaande machtsverhoudingen
▪ Bv. nationalisme en imperialisme in de 19e eeuw, anticommunisme tijdens Koude
Oorlog, neoliberalisme vanaf jaren 1980
• Feministische benadering
o Vanuit feministisch genderperspectief
