PEDAGOGIEK EN
GEZINS-
ONDERSTEUNING
TINEKE SCHIETTECAT, CELIEN VAN DER MISPEL EN LEEN POPPE
1STE BACHELOR ORTHOPEDAGOGIE
HOGENT
,1
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1: INLEIDING: EEN BEELD VAN EEN KIND
1. DE ONVOORSPELBARE AARD VAN DE PEDAGOGIEK ................................................................................................................. 4
2. DE PEDAGOGIEK ONDER DRUK?............................................................................................................................................... 4
3. DE WERELD IS PEDAGOGIEK EN PEDAGOGIEK IS DE WERELD ................................................................................................... 4
4. OVER KINDEREN, DE KINDERTIJD EN KINDBEELDEN ................................................................................................................. 5
4.1 DE ONTDEKKING VAN HET KIND ........................................................................................................................................ 5
4.2 HET DENKEN IN KINDBEELDEN ......................................................................................................................................... 5
5. WAT IS EEN GEZIN? .................................................................................................................................................................. 7
6. WAT IS GEZINSONDERSTEUNING? ............................................................................................................................................ 8
6.1 OPVOEDING IN HET VIZIER ................................................................................................................................................ 8
6.2 OPVOEDING IN DE REGELGEVING ..................................................................................................................................... 8
6.3 OPVOEDINGSONDERSTEUNING VS GEZINSONDERSTEUNING ........................................................................................... 9
6.4 GEDEELDE VS VERDEELDE VERANTWOORDELIJKHEID....................................................................................................... 9
LEERPAD: FUNCTIES & TOEPASSINGEN OPVOEDINGSONDERSTEUNING ............................................................................ 9
a. 4 WERKINGSPRINCIPES .....................................................................................................................................................10
b. FUNCTIES VAN OPVOEDINGSONDERSTEUNING .................................................................................................................10
c. AANBOD OPVOEDING – EN GEZINSONDERSTEUNING ........................................................................................................12
HOOFDSTUK 2: HET VOORSPELBARE KIND
LEERPAD: HET VOORSPELBARE KIND ..........................................................................................................................................17
a. ETHISCHE DILEMMA’S ........................................................................................................................................................18
1. METEN IS WETEN.....................................................................................................................................................................20
2. OPVOEDEN DOOR CIJFERS .....................................................................................................................................................21
2.1 DE OLYMPISCHE SPELEN VAN DE ONTWIKKELING ............................................................................................................21
2.2 DIAGNOSE EN LABELS BIJ KINDEREN MET EEN BEPERKING...............................................................................................22
2.3 BESLUIT ...........................................................................................................................................................................26
HOOFDSTUK 3: HET KIND ALS BURGER
LEERPAD ....................................................................................................................................................................................28
1. OVER STEMRECHT, KINDERRECHTEN EN BURGERSCHAP ........................................................................................................30
1.1 KINDEREN EN JONGEREN ALS ACTIEVE BETEKENISGEVERS ..............................................................................................30
1.2 STEMRECHT VOOR KINDEREN? ........................................................................................................................................31
2. KINDERRECHTEN EN HET AUTONOME KIND ............................................................................................................................33
3. BESLUIT ..................................................................................................................................................................................36
HOOFDSTUK 4: HET WITTE KIND
LEERPAD ....................................................................................................................................................................................38
1. BLANK, BLOND EN BELGISCH..................................................................................................................................................38
1.1 MULTIPELE GELAAGDHEID ...............................................................................................................................................39
1.2 OMGAAN MET VERSCHILLEN: EEN PEDAGOGISCHE OPDRACHT .......................................................................................40
2. OVER CONTROLE EN LOSLATEN IN DE PEDAGOGIEK................................................................................................................44
2.1 VAN DEFICIËNTIE NAAR DIFFERENTIATIE ..........................................................................................................................44
2.2 DE DOXA VAN EENTALIGHEID ...........................................................................................................................................45
HOOFDSTUK 5: HET KIND ALS RISICO
1. GEVAARLIJK JONG ZIJN ............................................................................................................................................................50
1.1 KIND ALS GEVAAR: HET RISICOKIND (JEUGDCRIMINALITEIT) .............................................................................................50
1.2 HET KIND IN GEVAAR: RISICOVOL SPELEN ........................................................................................................................53
2
,LEERPAD: OPVOEDEN IN EEN DIGITALE WERELD .........................................................................................................................58
a. EEN DIGITALE WERELD ......................................................................................................................................................58
b. MEDIAWIJSHEID.................................................................................................................................................................58
c. MEDIAWIJZE OPVOEDING...................................................................................................................................................59
d. BESCHERMENDE WETGEVENDE EN BELEIDSKADERS .........................................................................................................60
HOOFDSTUK 6: HET KIND ALS HELD
LEERPAD ....................................................................................................................................................................................64
1. WAT HOUDT HET KINDBEELD IN? .............................................................................................................................................66
2. WAT IS DE ROL VAN DE VOLWASSENE? ....................................................................................................................................66
3. WAT VERTELT DIT OVER DE SAMENLEVING? .............................................................................................................................66
4. WAT IS DE ROL VAN DE PEDAGOGIEK? .....................................................................................................................................66
5. TOEPASSINGEN.......................................................................................................................................................................68
6. PATTERSON IN DE PRAKTIJK: STOP4 – 7 ....................................................................................................................................76
HOOFDSTUK 7: HET KIND ALS KAPITAAL
LEERPAD ....................................................................................................................................................................................78
1. INLEIDING: KINDEREN ALS GRONDSTOF VOOR DE ECONOMIE ................................................................................................79
1.1 MENSELIJK KAPITAAL ........................................................................................................................................................79
1.2 EFFICIËNTIE .....................................................................................................................................................................80
1.3 PREVENTIE.......................................................................................................................................................................81
2. OVER INVESTEREN EN RENDEMENT ........................................................................................................................................82
2.1 HET KIND EN HET BADWATER (OPKOMST KINDERZORG 19E EEUW)....................................................................................82
2.2 HEADSTART EN DE SPOEDNICKSHOCK (ONTSTAAN VAN HEAD START) ..............................................................................84
2.3 DE VERLAGING VAN DE LEERPLICHT ................................................................................................................................86
3. OVER OPVOEDEN EN MERITOCRATIE .......................................................................................................................................87
3.1 NEOLIBERALISME EN VOORSCHOOLSE OPVOEDING........................................................................................................87
3.2 KINDEREN MET EEN BEPERKING: NIET – RENDABELE KINDEREN? .....................................................................................88
HOOFDSTUK 8: HET PEDAGOGISCH RAAMWERK
LEERPAD ....................................................................................................................................................................................91
a. EVOLUTIE IN DE KINDEROPVANG - PODCAST......................................................................................................................91
b. UITDAGINGEN IN DE KINDEROPVANG ................................................................................................................................92
c. KINDEROPVANG EN ONDERWIJS ........................................................................................................................................93
d. HET PEDAGOGISCH RAAMWERK ........................................................................................................................................93
1. NAAR MEER PEDAGOGISCHE KWALITEIT ..................................................................................................................................94
1.1 ONTWIKKELING VAN EEN KWALITEITSKADER ....................................................................................................................94
1.2 BELEIDSVOEREND VERMOGEN: GEDEELD LEIDERSCHAP .................................................................................................98
1.3 SPLIT SYSTEM VOORBIJ: EDUCARE-ZORGZAME SPEELLEEROMGEVING .............................................................................98
HOOFDSTUK 9: GEZINNEN IN ARMOEDE
1. (KINDER)ARMOEDE ............................................................................................................................................................... 100
1.1 KADERING VAN HET PROBLEEM ..................................................................................................................................... 100
1.2 HOE WORDT ERMEE OMGEGAAN? ................................................................................................................................. 102
2. WAT GEZINNEN IN ARMOEDE ALS ONDERSTEUNEND ERVAREN ............................................................................................. 103
3. ARMOEDE EN JEUGDHULP (LEERPAD) ................................................................................................................................... 104
4. AAN DE SLAG: ARMOEDEBEWUST HANDELEN ....................................................................................................................... 105
3
, HOOFDSTUK 1
INLEIDING: EEN BEELD VAN EEN KIND
1. DE ONVOORSPELBARE AARD VAN DE PEDAGOGIEK
IELS: heeft de ambitie om alle 5 – jarigen te testen en zo te bepalen welke voorschoolse
voorzieningen het best voorbereiden op de lagere school, zonder te vragen of dat wel de
essentiële missie van de kleuterschool hoort te zijn
2. DE PEDAGOGIEK ONDER DRUK?
pedagogiek: de wetenschappelijke studie van opvoeding, onderwijs en vorming
Vandaag de dag spreken we eerder van pedagogische wetenschappen dan van pedagogiek.
Het meervoud wijst niet alleen naar de verschillende sub disciplines, maar het wijst ook op een
pedagogische reflectie die niet vanuit éénzelfde theoretisch kader en onderzoeksmethode hoeft
te gebeuren.
pedagogische wetenschappen verwijst naar;
▪ meerdere sub disciplines
▪ meerdere pedagogische kaders
▪ meerdere onderzoeksmethodes
Evidence Based Pedagogiek Fundamentele Pedagogiek
‘Wat werkt?’ ‘Wat bedoelen we met ‘werken’?’
meten is weten; handvaten voor de praktijk trage fundamentele vraagstukken
voorschrijvend beschrijvend
gestimuleerd door 2 tendensen; normatief en ethisch: waarden en normen
▪ risico reducerend denken van de SL in vraag stellen (= onderliggende
▪ individualiserend denken ideologische kwesties)
3. DE WERELD IS PEDAGOGIEK EN PEDAGOGIEK IS DE WERELD
Stelling 1; Pedagogiek gaat vooral over kinderen & hun (al dan niet problematische) ontwikkeling.
Fout; Het gaat over kinderen en jongeren, maar ook over volwassenen die willen helpen bij de opvoeding
en over de onderlinge pedagogische relatie. Het gaat over alle leeftijden.
Stelling 2; Het belangrijkste aan opvoeding is het stimuleren van alle ontwikkelingsdomeinen of bijdragen
aan een goede hersenontwikkeling.
Fout; Opvoeden gaat over meer. In de pedagogische relatie wordt ‘de wereld’ binnengebracht.
! Opvoeden is meer dan stimuleren van hersenontwikkeling of andere ontwikkelingsdomeinen.
We moeten aan kinderen de wereld uitleggen en initiëren zodat;
▪ ze de wereld verder zetten
▪ ze de wereld vernieuwen
Opvoeden vindt plaats tussen generaties.
Hoe we opvoeden zegt iets over hoe generaties met elkaar omgaan in relatie tot onze gemeenschappelijke wereld.
4
,4. OVER KINDEREN, DE KINDERTIJD EN KINDBEELDEN
kindbeelden: vertellen ons hoe we als SL naar kinderen en jongeren kijken en welke kindertijd
we wel en niet wenselijk vinden
4.1 DE ONTDEKKING VAN HET KIND
▪ oudheid; kind krijgt aandacht
▪ middeleeuwen; kind wordt afgebeeld als een mini – volwassene of onaf
▪ 18de eeuw; de ziel van het kind (Rousseau)
▪ geïndustrialiseerde SL; kind is kwetsbaar en moet beschermd worden
▪ 1960 – vandaag; jeugdland: grootbrengen door kleinhouden (L. Dasberg)
jeugdland: een geïsoleerde wereld of een beschermd milieu waarbij de buitenwereld wordt
verborgen voor het kind
Het begrip verwijst naar het idee dat kinderen in een compleet andere wereld opgroeien dan die van
volwassene zodat ze onbezorgd en zonder verantwoordelijkheid kunnen opgroeien.
Ideeën over het kind en de kindertijd worden dus niet alleen sterk beïnvloed door biologische
kenmerken, maar ook door de ruimere maatschappelijke context.
uit zich in verschillende contexten;
▪ juridisch; minderjarig vs meerderjarig
▪ sociologisch; afhankelijk vs onafhankelijk
▪ ontwikkelingspsychologie; jongvolwassene vs volwassene (uitgerekte kindertijd)
▪ kindertijd is niet enkel gebaseerd op biologische kenmerken
▪ de kindertijd is een sociaal geconstrueerde periode
▪ het is gebaseerd op de maatschappelijke context van dat moment
--> de betekenis van ‘kind’ ligt niet vast
4.2 HET DENKEN IN KINDBEELDEN
kindbeeld: term die verwijst naar de ideologische basis die ten grondslag ligt aan elke manier
van denken, spreken en handelen ten aanzien van kinderen en jongeren
kindbeelden
▪ het voorspelbare kind
▪ het kind als burger
▪ het witte kind
▪ het kind als risico
▪ het kind als held
▪ het kind als kapitaal
‘Een kind’ laat zich moeilijk vatten in 1 kenmerk, zoals onschuld of kwetsbaarheid.
Daarom dat verschillende denkwijzen of meerdere kindbeelden naast elkaar kunnen bestaan in
een samenleving, waarbij het ene kindbeeld wijdverspreider of dominanter is in ons denken en
spreken over kinderen en jongeren, dan het andere.
Kindbeelden wijzigen door de tijd heen, maar de opkomst van een nieuw kindbeeld is doorgaans
eerder een aanvulling van het vorige dominante kindbeeld, in plaats van een vervanging ervan.
5
,De kindbeelden bepalen onrechtstreeks de wijze waarop kinderen naar zichzelf kijken en ze
bepalen bovendien de verhouding tussen het kind en de opvoeder.
Kindbeelden zijn een weerspiegeling van de maatschappij; wanneer de maatschappij verandert;
veranderen ook de kindbeelden.
De kindbeelden hebben een ideologische basis.
Ze zijn een weerspiegeling van de opvattingen in de maatschappij;
▪ religieuze opvattingen
▪ politieke opvattingen
▪ filosofische opvattingen
kindbeelden hebben invloed op;
▪ hoe het kind naar zichzelf kijkt
▪ de verwachtingen van ouders en leerkrachten
▪ de relatie tussen kind en opvoeder en de manier van handelen
▪ op de manier waarop men spreekt en de verwachtingen van de maatschappij
▪ het beleid en de acties die men opzet (sociaal, economisch en cultureel)
HET VOORSPELBARE KIND
Het kind is voorspelbaar in zijn ontwikkeling.
De volwassene houdt de ontwikkeling in de hand door vroegtijdige opsporing, classificatie en
diagnose.
In die zin is het kind ‘maakbaar’.
HET KIND ALS BURGER
Het kind is een burger met rechten en plichten.
De volwassene beschouwt het kind als nog – niet – burger en voedt het op tot burgerschap.
HET WITTE KIND
Het kind is wit, niet meertalig en heeft christelijke tradities.
De volwassene houdt geen rekening met diversiteit en structurele discriminatie.
HET KIND ALS RISICO
Het kind loopt gevaar of is zelfs een gevaar voor de maatschappij.
De volwassene beschermt het kind tegen de gevaren van de samenleving en omgekeerd.
HET KIND ALS HELD
Het kind is weerbaar, inventief, flexibel; onconventioneel en vrij.
De volwassene waardeert het kind voor zijn potentieel in het hier en nu.
Hij is vooral toeschouwer en biedt enkel hulp waar nodig.
HET KIND ALS KAPITAAL
Het kind is een investering in de toekomst. Het is menselijk kapitaal dat rendeert.
De volwassene heeft de verantwoordelijkheid om dit kapitaal te koesteren.
6
,5. WAT IS EEN GEZIN?
kerngezin of traditioneel gezin
Een vrouw en een man leven samen en hebben samen kinderen.
Ze zijn de biologische ouders van de kinderen.
nieuw samengesteld gezin
Beide ouders brengen kinderen in een nieuwe relatie.
Soms hebben ze samen ook nog kinderen. De niet – biologische ouder van de kinderen wordt
vaak plusouder (ipv stiefouder) genoemd.
eenoudergezin
Een volwassene met kinderen van wie hij/zij niet de biologische ouder is.
regenbooggezin
Gezin met een andere samenstelling dan 2 ouders in een heteroseksueel relatie.
Dit kan een gezin met lesbische, homoseksuele, bi of transgender ouders zijn.
pleeggezin
Gezinsvervangende woonsituatie waarbij 1 of 2 volwassenen (soms tijdelijk) zorgen voor
kinderen. Ze zijn niet de biologische, maar wel de sociale ouders.
adoptiegezin
1 of 2 volwassenen hebben kinderen van wie ze niet de biologische ouders zijn.
Ze zijn sociale en juridische ouders.
co – ouderschap na scheiding
Gescheiden ouders delen het ouderlijk gezag over de kinderen.
Ze staan beiden in voor de opvoeding.
generatiegezin
Ouders en kinderen leven in een groter familieverband met grootouders, tantes, nonkels,…
tienergezin
Een minderjarige deelt de opvoeding van zijn of haar kind met een volwassene, meestal met de
eigen ouder erbij.
woongroep/leefgemeenschap
Een grote groep volwassenen die samenleven, eventueel met kinderen.
begeleid wonen/residentiële jeugdhulp
Kinderen leven in een gezinsvervangende woonsituatie, vaak met wisselende verzorgers of
begeleiders.
gezinshuis
Kleinschalige vorm van residentiële jeugdhulp met een doorgedreven gezinsklimaat.
LAT – gezin
2 volwassene leven niet samen maar hebben wel een relatie en samen kinderen.
gezin: elke leefgemeenschap die als dusdanig wordt erkend en/of als dusdanig wordt ervaren
7
,6. WAT IS GEZINSONDERSTEUNING?
6.1 OPVOEDING IN HET VIZIER
JAREN 90-00: PARENTING RUN
Er komt een opvallende aandacht voor ouderschap en opvoeding(sondersteuning).
redenen;
(1) teloorgang/verdwijning van het traditionele gezin
De ‘heilige drievuldigheid’ van biologisch, juridisch en pedagogisch ouderschap is minder
vanzelfsprekend.
Het gezin verdwijnt, individuele ouder verschijnt.
Het traditionele gezin is niet meer de norm; het is veel meer een keuze geworden.
(2) crisis van de welvaartsstaat
Er komt focus op activering en risicobeheersing.
Een hele periode ging het goed met de economie, welvaartsstaat,…
Maar daar kwal een einde aan.
Kinderen die geboren worden moeten zo min mogelijk problemen geven omdat we geen geld
hebben om die problemen op te lossen.
Oplossing; ze gaan aan preventie doen om te zorgen dat dat niet kan gebeuren
Je gaat op voorhand kijken waar er ondersteuning nodig is.
! jij als ouder bent verantwoordelijk voor de problemen van jouw kind
Zo ben je als ouder verantwoordelijk voor de SL zodat die goed kan blijven draaien
(3) sociaal investeringsdenken
Kinderen als sociaal en economisch kapitaal; als we investeren in kinderen, dan krijgen we dat
ook terug (dat was de gedachtegoed).
Ze gaan geld investeren in de kinderen zodat zij een diploma kunnen behalen, wanneer ze een
diploma hebben dan kunnen ze iets voor de MS betekenen en daarin opbrengen.
BIJKOMENDE TENDENSEN
(1) veranderende sociale netwerken
Bvb. sociale contacten zien er nu anders uit; familie dat ver woont, contact via de gsm,…
(2) meer keuzevrijheid, minder houvast
Er is veel keuzevrijheid, heel veel mogelijkheden.
Er zijn zoveel boeken over opvoeding; zo heb je minder een houvast over wat nu goed is voor de
opvoeding.
(3) opvoedingsvragen en -onzekerheid: minder taboe
Er komen sensibiliseringscampagnes rond opvoedstress.
6.2 OPVOEDING IN DE REGELGEVING
2007: EERSTE DECREET OPVOEDINGSONDERSTEUNING
▪ ouders en opvoedingsverantwoordelijkheden; traditionele gezin niet meer van gebruik
▪ vooral focus op de organisatie van opvoedingsondersteuning
▪ creatie van nieuwe overlegstructuren; ze zorgen dat mensen kunnen babbelen
▪ opvoedingsondersteuning voorgesteld als aparte sector
8
, kritiek
▪ te veel overlegwerk, te complexe overlegstructuren
▪ ondersteuningsfunctie inbedden in diverse sectoren (eerder dan er een aparte sector van maken)
2013: DECREET PREVENTIEVE GEZINSONDERSTEUNING
Er komt een bredere focus: zowel opvoedingsondersteuning als preventieve gezondheidszorg.
centraal: Huizen van het Kind
▪ (inter)gemeentelijk
▪ netwerk/partnerschap tussen verschillende lokale organisaties
▪ laagdrempelig aanbod met breed (universeel) bereik
▪ aandacht voor informele sociale steun en sociale cohesie
▪ overkoepelt verschillende vormen van ondersteuning volgens ‘proportioneel universalisme’
6.3 OPVOEDINGSONDERSTEUNING VS GEZINSONDERSTEUNING
opvoedingsondersteuning: de laagdrempelige, geslaagde ondersteuning van
opvoedingsverantwoordelijken bij de opvoeding van kinderen en jongeren
gezinsondersteuning: al die activiteiten die tot doel hebben het welzijn van alle gezinnen en
hun gezinsleden te bevorderen
Men richt zich hierbij op de verschillende domeinen van het gezinsfunctioneren, namelijk
opvoeding en verzorging, financiën en huishouden, partnerrelaties, arbeid...
6.4 GEDEELDE VS VERDEELDE VERANTWOORDELIJKHEID
Je kijk op opvoeding beïnvloed je visie en focus van ondersteuning.
verdeelde opvoedingsverantwoordelijkheid
Ouders worden individueel verantwoordelijk gesteld.
Ouders moeten het uitvoeren, maar wij (als overheid) grijpen in wanneer het niet goed gaat.
Bvb. we nemen het kindergeld af als het kind niet naar school gaat
gedeelde opvoedingsverantwoordelijkheid
Ouders zijn verantwoordelijk voor de opvoeding, maar ook de samenleving.
Wij als SL zijn verantwoordelijk voor het creëren van een SL waarin er kansen en mogelijkheden
zijn voor de ouders om op te voeden.
We willen samen met de ouders als partners samen instaan voor de opvoeding.
Luisteren naar wat de ouders te zeggen hebben en op elkaar afstemmen.
LEERPAD: FUNCTIES & TOEPASSINGEN OPVOEDINGSONDERSTEUNING
Huizen van het Kind: samenwerkingsverbanden die lokaal vorm krijgen vanuit de lokale
overheden, vrije beroepen, middenveldorganisaties, vrijwilligers en burgers
doel; alle aanstaande gezinnen en gezinnen met kinderen en jongeren zo goed mogelijk en zo
dicht mogelijk bij hun leefwereld te ondersteunen door diverse levens- en beleidsdomeinen met
elkaar te verbinden
In (bijna) elke gemeente en stad vind je een Huis van het Kind.
9
GEZINS-
ONDERSTEUNING
TINEKE SCHIETTECAT, CELIEN VAN DER MISPEL EN LEEN POPPE
1STE BACHELOR ORTHOPEDAGOGIE
HOGENT
,1
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1: INLEIDING: EEN BEELD VAN EEN KIND
1. DE ONVOORSPELBARE AARD VAN DE PEDAGOGIEK ................................................................................................................. 4
2. DE PEDAGOGIEK ONDER DRUK?............................................................................................................................................... 4
3. DE WERELD IS PEDAGOGIEK EN PEDAGOGIEK IS DE WERELD ................................................................................................... 4
4. OVER KINDEREN, DE KINDERTIJD EN KINDBEELDEN ................................................................................................................. 5
4.1 DE ONTDEKKING VAN HET KIND ........................................................................................................................................ 5
4.2 HET DENKEN IN KINDBEELDEN ......................................................................................................................................... 5
5. WAT IS EEN GEZIN? .................................................................................................................................................................. 7
6. WAT IS GEZINSONDERSTEUNING? ............................................................................................................................................ 8
6.1 OPVOEDING IN HET VIZIER ................................................................................................................................................ 8
6.2 OPVOEDING IN DE REGELGEVING ..................................................................................................................................... 8
6.3 OPVOEDINGSONDERSTEUNING VS GEZINSONDERSTEUNING ........................................................................................... 9
6.4 GEDEELDE VS VERDEELDE VERANTWOORDELIJKHEID....................................................................................................... 9
LEERPAD: FUNCTIES & TOEPASSINGEN OPVOEDINGSONDERSTEUNING ............................................................................ 9
a. 4 WERKINGSPRINCIPES .....................................................................................................................................................10
b. FUNCTIES VAN OPVOEDINGSONDERSTEUNING .................................................................................................................10
c. AANBOD OPVOEDING – EN GEZINSONDERSTEUNING ........................................................................................................12
HOOFDSTUK 2: HET VOORSPELBARE KIND
LEERPAD: HET VOORSPELBARE KIND ..........................................................................................................................................17
a. ETHISCHE DILEMMA’S ........................................................................................................................................................18
1. METEN IS WETEN.....................................................................................................................................................................20
2. OPVOEDEN DOOR CIJFERS .....................................................................................................................................................21
2.1 DE OLYMPISCHE SPELEN VAN DE ONTWIKKELING ............................................................................................................21
2.2 DIAGNOSE EN LABELS BIJ KINDEREN MET EEN BEPERKING...............................................................................................22
2.3 BESLUIT ...........................................................................................................................................................................26
HOOFDSTUK 3: HET KIND ALS BURGER
LEERPAD ....................................................................................................................................................................................28
1. OVER STEMRECHT, KINDERRECHTEN EN BURGERSCHAP ........................................................................................................30
1.1 KINDEREN EN JONGEREN ALS ACTIEVE BETEKENISGEVERS ..............................................................................................30
1.2 STEMRECHT VOOR KINDEREN? ........................................................................................................................................31
2. KINDERRECHTEN EN HET AUTONOME KIND ............................................................................................................................33
3. BESLUIT ..................................................................................................................................................................................36
HOOFDSTUK 4: HET WITTE KIND
LEERPAD ....................................................................................................................................................................................38
1. BLANK, BLOND EN BELGISCH..................................................................................................................................................38
1.1 MULTIPELE GELAAGDHEID ...............................................................................................................................................39
1.2 OMGAAN MET VERSCHILLEN: EEN PEDAGOGISCHE OPDRACHT .......................................................................................40
2. OVER CONTROLE EN LOSLATEN IN DE PEDAGOGIEK................................................................................................................44
2.1 VAN DEFICIËNTIE NAAR DIFFERENTIATIE ..........................................................................................................................44
2.2 DE DOXA VAN EENTALIGHEID ...........................................................................................................................................45
HOOFDSTUK 5: HET KIND ALS RISICO
1. GEVAARLIJK JONG ZIJN ............................................................................................................................................................50
1.1 KIND ALS GEVAAR: HET RISICOKIND (JEUGDCRIMINALITEIT) .............................................................................................50
1.2 HET KIND IN GEVAAR: RISICOVOL SPELEN ........................................................................................................................53
2
,LEERPAD: OPVOEDEN IN EEN DIGITALE WERELD .........................................................................................................................58
a. EEN DIGITALE WERELD ......................................................................................................................................................58
b. MEDIAWIJSHEID.................................................................................................................................................................58
c. MEDIAWIJZE OPVOEDING...................................................................................................................................................59
d. BESCHERMENDE WETGEVENDE EN BELEIDSKADERS .........................................................................................................60
HOOFDSTUK 6: HET KIND ALS HELD
LEERPAD ....................................................................................................................................................................................64
1. WAT HOUDT HET KINDBEELD IN? .............................................................................................................................................66
2. WAT IS DE ROL VAN DE VOLWASSENE? ....................................................................................................................................66
3. WAT VERTELT DIT OVER DE SAMENLEVING? .............................................................................................................................66
4. WAT IS DE ROL VAN DE PEDAGOGIEK? .....................................................................................................................................66
5. TOEPASSINGEN.......................................................................................................................................................................68
6. PATTERSON IN DE PRAKTIJK: STOP4 – 7 ....................................................................................................................................76
HOOFDSTUK 7: HET KIND ALS KAPITAAL
LEERPAD ....................................................................................................................................................................................78
1. INLEIDING: KINDEREN ALS GRONDSTOF VOOR DE ECONOMIE ................................................................................................79
1.1 MENSELIJK KAPITAAL ........................................................................................................................................................79
1.2 EFFICIËNTIE .....................................................................................................................................................................80
1.3 PREVENTIE.......................................................................................................................................................................81
2. OVER INVESTEREN EN RENDEMENT ........................................................................................................................................82
2.1 HET KIND EN HET BADWATER (OPKOMST KINDERZORG 19E EEUW)....................................................................................82
2.2 HEADSTART EN DE SPOEDNICKSHOCK (ONTSTAAN VAN HEAD START) ..............................................................................84
2.3 DE VERLAGING VAN DE LEERPLICHT ................................................................................................................................86
3. OVER OPVOEDEN EN MERITOCRATIE .......................................................................................................................................87
3.1 NEOLIBERALISME EN VOORSCHOOLSE OPVOEDING........................................................................................................87
3.2 KINDEREN MET EEN BEPERKING: NIET – RENDABELE KINDEREN? .....................................................................................88
HOOFDSTUK 8: HET PEDAGOGISCH RAAMWERK
LEERPAD ....................................................................................................................................................................................91
a. EVOLUTIE IN DE KINDEROPVANG - PODCAST......................................................................................................................91
b. UITDAGINGEN IN DE KINDEROPVANG ................................................................................................................................92
c. KINDEROPVANG EN ONDERWIJS ........................................................................................................................................93
d. HET PEDAGOGISCH RAAMWERK ........................................................................................................................................93
1. NAAR MEER PEDAGOGISCHE KWALITEIT ..................................................................................................................................94
1.1 ONTWIKKELING VAN EEN KWALITEITSKADER ....................................................................................................................94
1.2 BELEIDSVOEREND VERMOGEN: GEDEELD LEIDERSCHAP .................................................................................................98
1.3 SPLIT SYSTEM VOORBIJ: EDUCARE-ZORGZAME SPEELLEEROMGEVING .............................................................................98
HOOFDSTUK 9: GEZINNEN IN ARMOEDE
1. (KINDER)ARMOEDE ............................................................................................................................................................... 100
1.1 KADERING VAN HET PROBLEEM ..................................................................................................................................... 100
1.2 HOE WORDT ERMEE OMGEGAAN? ................................................................................................................................. 102
2. WAT GEZINNEN IN ARMOEDE ALS ONDERSTEUNEND ERVAREN ............................................................................................. 103
3. ARMOEDE EN JEUGDHULP (LEERPAD) ................................................................................................................................... 104
4. AAN DE SLAG: ARMOEDEBEWUST HANDELEN ....................................................................................................................... 105
3
, HOOFDSTUK 1
INLEIDING: EEN BEELD VAN EEN KIND
1. DE ONVOORSPELBARE AARD VAN DE PEDAGOGIEK
IELS: heeft de ambitie om alle 5 – jarigen te testen en zo te bepalen welke voorschoolse
voorzieningen het best voorbereiden op de lagere school, zonder te vragen of dat wel de
essentiële missie van de kleuterschool hoort te zijn
2. DE PEDAGOGIEK ONDER DRUK?
pedagogiek: de wetenschappelijke studie van opvoeding, onderwijs en vorming
Vandaag de dag spreken we eerder van pedagogische wetenschappen dan van pedagogiek.
Het meervoud wijst niet alleen naar de verschillende sub disciplines, maar het wijst ook op een
pedagogische reflectie die niet vanuit éénzelfde theoretisch kader en onderzoeksmethode hoeft
te gebeuren.
pedagogische wetenschappen verwijst naar;
▪ meerdere sub disciplines
▪ meerdere pedagogische kaders
▪ meerdere onderzoeksmethodes
Evidence Based Pedagogiek Fundamentele Pedagogiek
‘Wat werkt?’ ‘Wat bedoelen we met ‘werken’?’
meten is weten; handvaten voor de praktijk trage fundamentele vraagstukken
voorschrijvend beschrijvend
gestimuleerd door 2 tendensen; normatief en ethisch: waarden en normen
▪ risico reducerend denken van de SL in vraag stellen (= onderliggende
▪ individualiserend denken ideologische kwesties)
3. DE WERELD IS PEDAGOGIEK EN PEDAGOGIEK IS DE WERELD
Stelling 1; Pedagogiek gaat vooral over kinderen & hun (al dan niet problematische) ontwikkeling.
Fout; Het gaat over kinderen en jongeren, maar ook over volwassenen die willen helpen bij de opvoeding
en over de onderlinge pedagogische relatie. Het gaat over alle leeftijden.
Stelling 2; Het belangrijkste aan opvoeding is het stimuleren van alle ontwikkelingsdomeinen of bijdragen
aan een goede hersenontwikkeling.
Fout; Opvoeden gaat over meer. In de pedagogische relatie wordt ‘de wereld’ binnengebracht.
! Opvoeden is meer dan stimuleren van hersenontwikkeling of andere ontwikkelingsdomeinen.
We moeten aan kinderen de wereld uitleggen en initiëren zodat;
▪ ze de wereld verder zetten
▪ ze de wereld vernieuwen
Opvoeden vindt plaats tussen generaties.
Hoe we opvoeden zegt iets over hoe generaties met elkaar omgaan in relatie tot onze gemeenschappelijke wereld.
4
,4. OVER KINDEREN, DE KINDERTIJD EN KINDBEELDEN
kindbeelden: vertellen ons hoe we als SL naar kinderen en jongeren kijken en welke kindertijd
we wel en niet wenselijk vinden
4.1 DE ONTDEKKING VAN HET KIND
▪ oudheid; kind krijgt aandacht
▪ middeleeuwen; kind wordt afgebeeld als een mini – volwassene of onaf
▪ 18de eeuw; de ziel van het kind (Rousseau)
▪ geïndustrialiseerde SL; kind is kwetsbaar en moet beschermd worden
▪ 1960 – vandaag; jeugdland: grootbrengen door kleinhouden (L. Dasberg)
jeugdland: een geïsoleerde wereld of een beschermd milieu waarbij de buitenwereld wordt
verborgen voor het kind
Het begrip verwijst naar het idee dat kinderen in een compleet andere wereld opgroeien dan die van
volwassene zodat ze onbezorgd en zonder verantwoordelijkheid kunnen opgroeien.
Ideeën over het kind en de kindertijd worden dus niet alleen sterk beïnvloed door biologische
kenmerken, maar ook door de ruimere maatschappelijke context.
uit zich in verschillende contexten;
▪ juridisch; minderjarig vs meerderjarig
▪ sociologisch; afhankelijk vs onafhankelijk
▪ ontwikkelingspsychologie; jongvolwassene vs volwassene (uitgerekte kindertijd)
▪ kindertijd is niet enkel gebaseerd op biologische kenmerken
▪ de kindertijd is een sociaal geconstrueerde periode
▪ het is gebaseerd op de maatschappelijke context van dat moment
--> de betekenis van ‘kind’ ligt niet vast
4.2 HET DENKEN IN KINDBEELDEN
kindbeeld: term die verwijst naar de ideologische basis die ten grondslag ligt aan elke manier
van denken, spreken en handelen ten aanzien van kinderen en jongeren
kindbeelden
▪ het voorspelbare kind
▪ het kind als burger
▪ het witte kind
▪ het kind als risico
▪ het kind als held
▪ het kind als kapitaal
‘Een kind’ laat zich moeilijk vatten in 1 kenmerk, zoals onschuld of kwetsbaarheid.
Daarom dat verschillende denkwijzen of meerdere kindbeelden naast elkaar kunnen bestaan in
een samenleving, waarbij het ene kindbeeld wijdverspreider of dominanter is in ons denken en
spreken over kinderen en jongeren, dan het andere.
Kindbeelden wijzigen door de tijd heen, maar de opkomst van een nieuw kindbeeld is doorgaans
eerder een aanvulling van het vorige dominante kindbeeld, in plaats van een vervanging ervan.
5
,De kindbeelden bepalen onrechtstreeks de wijze waarop kinderen naar zichzelf kijken en ze
bepalen bovendien de verhouding tussen het kind en de opvoeder.
Kindbeelden zijn een weerspiegeling van de maatschappij; wanneer de maatschappij verandert;
veranderen ook de kindbeelden.
De kindbeelden hebben een ideologische basis.
Ze zijn een weerspiegeling van de opvattingen in de maatschappij;
▪ religieuze opvattingen
▪ politieke opvattingen
▪ filosofische opvattingen
kindbeelden hebben invloed op;
▪ hoe het kind naar zichzelf kijkt
▪ de verwachtingen van ouders en leerkrachten
▪ de relatie tussen kind en opvoeder en de manier van handelen
▪ op de manier waarop men spreekt en de verwachtingen van de maatschappij
▪ het beleid en de acties die men opzet (sociaal, economisch en cultureel)
HET VOORSPELBARE KIND
Het kind is voorspelbaar in zijn ontwikkeling.
De volwassene houdt de ontwikkeling in de hand door vroegtijdige opsporing, classificatie en
diagnose.
In die zin is het kind ‘maakbaar’.
HET KIND ALS BURGER
Het kind is een burger met rechten en plichten.
De volwassene beschouwt het kind als nog – niet – burger en voedt het op tot burgerschap.
HET WITTE KIND
Het kind is wit, niet meertalig en heeft christelijke tradities.
De volwassene houdt geen rekening met diversiteit en structurele discriminatie.
HET KIND ALS RISICO
Het kind loopt gevaar of is zelfs een gevaar voor de maatschappij.
De volwassene beschermt het kind tegen de gevaren van de samenleving en omgekeerd.
HET KIND ALS HELD
Het kind is weerbaar, inventief, flexibel; onconventioneel en vrij.
De volwassene waardeert het kind voor zijn potentieel in het hier en nu.
Hij is vooral toeschouwer en biedt enkel hulp waar nodig.
HET KIND ALS KAPITAAL
Het kind is een investering in de toekomst. Het is menselijk kapitaal dat rendeert.
De volwassene heeft de verantwoordelijkheid om dit kapitaal te koesteren.
6
,5. WAT IS EEN GEZIN?
kerngezin of traditioneel gezin
Een vrouw en een man leven samen en hebben samen kinderen.
Ze zijn de biologische ouders van de kinderen.
nieuw samengesteld gezin
Beide ouders brengen kinderen in een nieuwe relatie.
Soms hebben ze samen ook nog kinderen. De niet – biologische ouder van de kinderen wordt
vaak plusouder (ipv stiefouder) genoemd.
eenoudergezin
Een volwassene met kinderen van wie hij/zij niet de biologische ouder is.
regenbooggezin
Gezin met een andere samenstelling dan 2 ouders in een heteroseksueel relatie.
Dit kan een gezin met lesbische, homoseksuele, bi of transgender ouders zijn.
pleeggezin
Gezinsvervangende woonsituatie waarbij 1 of 2 volwassenen (soms tijdelijk) zorgen voor
kinderen. Ze zijn niet de biologische, maar wel de sociale ouders.
adoptiegezin
1 of 2 volwassenen hebben kinderen van wie ze niet de biologische ouders zijn.
Ze zijn sociale en juridische ouders.
co – ouderschap na scheiding
Gescheiden ouders delen het ouderlijk gezag over de kinderen.
Ze staan beiden in voor de opvoeding.
generatiegezin
Ouders en kinderen leven in een groter familieverband met grootouders, tantes, nonkels,…
tienergezin
Een minderjarige deelt de opvoeding van zijn of haar kind met een volwassene, meestal met de
eigen ouder erbij.
woongroep/leefgemeenschap
Een grote groep volwassenen die samenleven, eventueel met kinderen.
begeleid wonen/residentiële jeugdhulp
Kinderen leven in een gezinsvervangende woonsituatie, vaak met wisselende verzorgers of
begeleiders.
gezinshuis
Kleinschalige vorm van residentiële jeugdhulp met een doorgedreven gezinsklimaat.
LAT – gezin
2 volwassene leven niet samen maar hebben wel een relatie en samen kinderen.
gezin: elke leefgemeenschap die als dusdanig wordt erkend en/of als dusdanig wordt ervaren
7
,6. WAT IS GEZINSONDERSTEUNING?
6.1 OPVOEDING IN HET VIZIER
JAREN 90-00: PARENTING RUN
Er komt een opvallende aandacht voor ouderschap en opvoeding(sondersteuning).
redenen;
(1) teloorgang/verdwijning van het traditionele gezin
De ‘heilige drievuldigheid’ van biologisch, juridisch en pedagogisch ouderschap is minder
vanzelfsprekend.
Het gezin verdwijnt, individuele ouder verschijnt.
Het traditionele gezin is niet meer de norm; het is veel meer een keuze geworden.
(2) crisis van de welvaartsstaat
Er komt focus op activering en risicobeheersing.
Een hele periode ging het goed met de economie, welvaartsstaat,…
Maar daar kwal een einde aan.
Kinderen die geboren worden moeten zo min mogelijk problemen geven omdat we geen geld
hebben om die problemen op te lossen.
Oplossing; ze gaan aan preventie doen om te zorgen dat dat niet kan gebeuren
Je gaat op voorhand kijken waar er ondersteuning nodig is.
! jij als ouder bent verantwoordelijk voor de problemen van jouw kind
Zo ben je als ouder verantwoordelijk voor de SL zodat die goed kan blijven draaien
(3) sociaal investeringsdenken
Kinderen als sociaal en economisch kapitaal; als we investeren in kinderen, dan krijgen we dat
ook terug (dat was de gedachtegoed).
Ze gaan geld investeren in de kinderen zodat zij een diploma kunnen behalen, wanneer ze een
diploma hebben dan kunnen ze iets voor de MS betekenen en daarin opbrengen.
BIJKOMENDE TENDENSEN
(1) veranderende sociale netwerken
Bvb. sociale contacten zien er nu anders uit; familie dat ver woont, contact via de gsm,…
(2) meer keuzevrijheid, minder houvast
Er is veel keuzevrijheid, heel veel mogelijkheden.
Er zijn zoveel boeken over opvoeding; zo heb je minder een houvast over wat nu goed is voor de
opvoeding.
(3) opvoedingsvragen en -onzekerheid: minder taboe
Er komen sensibiliseringscampagnes rond opvoedstress.
6.2 OPVOEDING IN DE REGELGEVING
2007: EERSTE DECREET OPVOEDINGSONDERSTEUNING
▪ ouders en opvoedingsverantwoordelijkheden; traditionele gezin niet meer van gebruik
▪ vooral focus op de organisatie van opvoedingsondersteuning
▪ creatie van nieuwe overlegstructuren; ze zorgen dat mensen kunnen babbelen
▪ opvoedingsondersteuning voorgesteld als aparte sector
8
, kritiek
▪ te veel overlegwerk, te complexe overlegstructuren
▪ ondersteuningsfunctie inbedden in diverse sectoren (eerder dan er een aparte sector van maken)
2013: DECREET PREVENTIEVE GEZINSONDERSTEUNING
Er komt een bredere focus: zowel opvoedingsondersteuning als preventieve gezondheidszorg.
centraal: Huizen van het Kind
▪ (inter)gemeentelijk
▪ netwerk/partnerschap tussen verschillende lokale organisaties
▪ laagdrempelig aanbod met breed (universeel) bereik
▪ aandacht voor informele sociale steun en sociale cohesie
▪ overkoepelt verschillende vormen van ondersteuning volgens ‘proportioneel universalisme’
6.3 OPVOEDINGSONDERSTEUNING VS GEZINSONDERSTEUNING
opvoedingsondersteuning: de laagdrempelige, geslaagde ondersteuning van
opvoedingsverantwoordelijken bij de opvoeding van kinderen en jongeren
gezinsondersteuning: al die activiteiten die tot doel hebben het welzijn van alle gezinnen en
hun gezinsleden te bevorderen
Men richt zich hierbij op de verschillende domeinen van het gezinsfunctioneren, namelijk
opvoeding en verzorging, financiën en huishouden, partnerrelaties, arbeid...
6.4 GEDEELDE VS VERDEELDE VERANTWOORDELIJKHEID
Je kijk op opvoeding beïnvloed je visie en focus van ondersteuning.
verdeelde opvoedingsverantwoordelijkheid
Ouders worden individueel verantwoordelijk gesteld.
Ouders moeten het uitvoeren, maar wij (als overheid) grijpen in wanneer het niet goed gaat.
Bvb. we nemen het kindergeld af als het kind niet naar school gaat
gedeelde opvoedingsverantwoordelijkheid
Ouders zijn verantwoordelijk voor de opvoeding, maar ook de samenleving.
Wij als SL zijn verantwoordelijk voor het creëren van een SL waarin er kansen en mogelijkheden
zijn voor de ouders om op te voeden.
We willen samen met de ouders als partners samen instaan voor de opvoeding.
Luisteren naar wat de ouders te zeggen hebben en op elkaar afstemmen.
LEERPAD: FUNCTIES & TOEPASSINGEN OPVOEDINGSONDERSTEUNING
Huizen van het Kind: samenwerkingsverbanden die lokaal vorm krijgen vanuit de lokale
overheden, vrije beroepen, middenveldorganisaties, vrijwilligers en burgers
doel; alle aanstaande gezinnen en gezinnen met kinderen en jongeren zo goed mogelijk en zo
dicht mogelijk bij hun leefwereld te ondersteunen door diverse levens- en beleidsdomeinen met
elkaar te verbinden
In (bijna) elke gemeente en stad vind je een Huis van het Kind.
9
